راز رفتار مادری پس از مرگ: از گزارش ابن‌سینا تا احتیاط زیست‌شناسان امروز

هزار سال پیش، ابن‌سینا در مجلد الحیوان مجموعه شفا به صحنه‌ای تأمل‌برانگیز اشاره کرد، که البته اصل گزارش از ارسطو و کتاب جانورشناسی اوست. او می‌نویسد: دلفینِ مادر پس از مرگ فرزندش، پیکر او را رها نمی‌کند و آن را روی سطح آب حمل می‌کند، انگار می‌خواهد مانع از خورده شدنِ آن شود!

درواقع،‌ ابن‌سینا بدون نسبت دادن ادراک مرگ و عواطفی مانند سوگواری و غم، این رفتار دلفین را ناشی از جلوگیری از خورده شدن دلفین دیگر توصیف می‌کند که احتمالا هنوز درکی از مرگ آن دلفین ندارد و بنوعی درحال حمایت از اوست–یعنی نوعی رفتار غریزی!

امروز نیز زیست‌شناسان رفتارهای مشابهی را در میان برخی شامپانزه‌ها مشاهده می‌کنند؛ مادرهایی که پس از مرگ نوزاد، هفته‌ها یا حتی ماه‌ها پیکر بی‌جان او را همراه خود می‌برند. اما بر خلاف تصور اولیه، تبیین دقیق این پدیده دشوار است و پژوهشگران با احتیاط فراوان درباره آن سخن می‌گویند.

در ادبیات علمی، هنوز پاسخ واحد و قطعی برای این رفتار وجود ندارد، بلکه پژوهشگران مجموعه فرضیه‌هایی را در دست بررسی دارند که هیچ‌کدام به تنهایی تمام جنبه‌های موضوع را توضیح نمی‌دهند.
بعنوان مثال، مشخص نیست آیا شامپانزه‌ها «مفهوم مرگ» را به عنوان یک وضعیت غیرقابل‌بازگشت درک می‌کنند، یا این کار صرفاً ناشی از قطع نشدن ناگهانی فرآیندهای هورمونی و انگیزه‌های غریزی مادری است!

گرچه برخی پژوهش‌ها احتمال می‌دهند مادرهای کم‌تجربه‌تر بیشتر دست به این کار بزنند، اما گزارش‌هایی از رفتارهای مشابه در مادرهای مسن‌تر و باتجربه نیز ثبت شده است؛ امر نشان می‌دهد سن و تجربه لزوماً تنها عامل تعیین‌کننده نیست.

شرایط اقلیمی (مانند هوای خشک که مانع تجزیه سریع می‌شود) نیز ممکن است تنها امکانِ فیزیکیِ حمل طولانی‌مدت را فراهم کند، اما لزوماً علتِ انگیزشیِ رفتار مادر نیست.

ترس از خطای «انسان‌انگاری» (Anthropomorphism) باعث شده است که پژوهشگران در نسبت دادن عواطف و مفاهیمی همچون «غم» یا «سوگواری» به جانوران جانب احتیاط را رعایت کنند و تاکید کنند که رفتارهای پس از مرگ در نخستی‌سانان احتمالاً محصول آمیزه‌ای پیچیده از سیستم‌های عصبی-هورمونی، روابط اجتماعی، شرایط محیطی و ویژگی‌های فردیِ هر مادر است.

در اینجا بیشتر درباره این پژوهش اخیر بخوانید:

https://theconversation.com/why-do-some-chimpanzee-mothers-carry-their-dead-infants-for-months-292509?utm_medium=article_clipboard_share&utm_source=theconversation.com


@BeKhodnotes

اگر شوروی با حذف خط فارسی و جایگزینی آن با سیریلیک عملا تاجیکان را از تاریخ و سنت ایرانی‌یی که بدان تعلق داشتند جدا کرد، بنحوی که امروزه بیشتر تاجیکان توانایی خواندن متون فارسی را از دست داده‌اند، و اگر به همین صورت نیز انگلیسی‌ها با خلق زبان من‌درآوردی و شترگاوپلنگیِ اردو عملا سیطره زبان و فرهنگ فارسی و ایرانی را از سمت شبه‌قاره هند دچار انقطاع و گسست کردند، و بهمین صورت نیز، اگر آتاتورک با جایگزینی خط فارسی با خط لاتین میان تاریخ و سنت بشدت ایرانی-اسلامیِ ترکان عثمانی فاصله انداخت، فرایند مشابهی نیز اکنون در داخل ایران و فرایند جنگ فرهنگی در جریان است که میان تاریخ و فرهنگ ایرانی-اسلامی در طی ۱۴۰۰ سال گذشته نوعی گسست و شکاف بیاندازد: فرایند باستان‌گراییِ صهیوپهلویسم. جریانی که همزمان خود را در شمایل نوعی ملی‌گرایی و بازگشت به دوران شکوهِ ایران پیشااسلامی نشان می‌دهد اما در خدمت منافع صهیونیسم است. همزمان عقد عاریایی می‌گیرد و تندیس خیام و فردوسی را نیز بعنوان نمادی از آخوندگرایی و مسلمانی به آتش می‌کشد. اگر از اشعار فردوسی هم استفاده کند در خدمت همین باستان‌گراییِ صهیونیستی خواهد بود، بدون آنکه به مسلمان بودن و شیعه بودن فردوسیِ حکیم اشاره کند. همزمان کراوات می‌بندد و وسواسی شدید در کاربرد واژگان درود و بدرود بجای سلام و خداحافظ دارد. دلش هم برای بمباران کشورش توسط عموها و بی‌بی‌اش غنج می‌زند تا بیایند و کشورش را به شکوه دوران کوروش بزرگ برسانند، کوروشی که البته نه کوروش فاتحِ هخامنشی، بلکه کوروش تورات و ناجی یهودیان است!

این مسیر البته یک مقصد مشخص دارد: همچنانکه جوان تاجیک و ترک و هندی دیگر نمی‌تواند متون گذشته خود را بخواند و درک کند، دیر نباشد که جوان ایرانی نیز بواسطه این حذف گزینشی تاریخ ۱۴۰۰ ساله ایرانی-اسلامی و جایگزینی آن با نوعی باستانگرایی وهم‌آلوده که در خدمت سلطه صهیونیسم و غرب بر جریان فرهنگی-هویتی کشور است، دیگر درکی از شعر حافظ و مولانا و انواع آثار فلسفی-عرفانی-کلامیِ این فرهنگ کهن و غنی،‌ از ابن‌سینا گرفته تا سهروردی و ملاصدرا و صدها اسم و نام بزرگ دیگر نخواهد داشت، و نهایتا هم نقش پیاده‌نظام متجاوز را بازی خواهد کرد. و همه اینها را در هیبت و شمایل ایران‌دوستی و ملی‌گرایی انجام می‌دهد.

@BeKhodnotes

در جریان فعالیتهای آتشفشانی کوه وزوو در سال ۷۹ میلادی، نخست شهر پمپی بعد از ساعتها زیر خاکستر آتشفشانی مدفون شد، و پس از آن، شهر دیگری در نزدیکی آن یعنی شهر هرکولانیوم مدفون گردید. این دو شهر اکنون در منطقه ناپل ایتالیا قرار گرفته‌اند. چند روز پیش فرصتی پیش آمد که هردوی این شهرها را از نزدیک مشاهده کنم. انگار لحظه‌ای از تاریخ همانگونه که بوده در جایی ثابت مانده با همه آن ویژگی‌های مربوط به همان لحظات، دقایق و ثانیه‌ها. ویدئوها و تصاویر مربوط به آنرا به تدریج در اینجا قرار میدهم، به همراه توضیحاتی کلی که در ضمن ویدئوها می‌آید.

آنچه جالب توجه است ساختار بسیار پیچیده و مترقی شهرهای رومی در آندوره است، دورانی که معادل است با دوران امپراتوران سرشناسی چون نرو و وسپازیان در روم و حکمرانی بلاش یکم اشکانی در ایران، همزمان با نبرد قدرت بین ایران و روم بخصوص در تصرف منطقه ارمنستان، که نهایتا هم با پیروزی اشکانیان به پایان رسید. و این همان امپراتوری‌یی بود که رقیب همیشگی امپراتوری های ایرانی (اشکانی و ساسانیان) بود. همان امپراتوری که شاهپور اول ساسانی نزدیک به ۲۰۰ سال بعد بتنهایی سه امپراتورش را به زیر کشید: گوردیانوس سوم، فیلیپ اول یا فیلیپ عرب و والرین، که در نقش برجسته نقش رستم بتصویر کشیده شده است. همان ایرانی که با تکیه بر گذشته شکوهمندش اکنون نیز بزرگترین قدرت‌های جهان را با چالش جدی مواجه کرده است!

@BeKhodnotes

ویرانه‌های شهر هرکولانیوم در نزدیکی شهر پمپی واقع در منطقه ناپل ایتالیا

لینک یوتیوب این ویدئو:

https://youtu.be/WS33GascJnw?is=KHdsRVBerqv5IvDy

@BeKhodnotes

آمفی تئاتر شهر پمپی
این آمفی تئاتر یکی از قدیمی‌ترین‌ها در نوع خود است که یک قرن قبل از میلاد مسیح ساخته شده بود. آمفی تئاترها با نبردهای گلادیاتوری نمادی از جامعه طبقاتی امپراتوری روم بشمار می‌رفت.

لینک این ویدئو در یوتیوب:

https://youtu.be/uEvbDtu1QZc?is=YGbjKx_nenGChorC

@BeKhodnotes

در این چند سال اخیر بجرات میتوانم بگویم هر گروه و کانالی را دیدم که بنوعی خود را مروج تحقیقات تاریخی در ایران پیشااسلامی معرفی می‌کردند و نمادهای ایران باستان را ترویج، یا هر فردی را دیدم که بنوعی یکی از تصاویر ایران باستان را در پروفایلش بنمایش میگذارد، از ستونهای تخت جمشید گرفته تا مقبره کوروش و ...، نهایتا از حامیان حمله به ایران و از طرفداران اسرائیل و پهلوی منحوس درآمدند. درواقع، دستگاه‌های اطلاعاتی غرب و خصوصا صهیونیسم از خلا بی‌توجهی ج.ا.ا در بی‌توجهی به عناصر ملی و پیشااسلامی نهایت سواستفاده را کردند و تاریخ پیشااسلامی ایران را با خاندان منحوس پهلوی گره زده و آنرا بعنوان امتداد شاهنشاهی های باستانی به خورد جماعت مدیازده دادند.

یکی از این شخصیت‌ها که بیشترین سواستفاده از آن شده و می‌شود نیز کوروش هخامنشی است. درواقع، کوروشی که این جماعت عاشق اسرائیل می‌شناسند نیز همان کوروش توراتی و ناجی یهودیان و در خدمت یهودیان و خدای یهوه است، و نه کوروش هخامنشی، بنیانگذار امپراتوری هخامنشی. تصویری که فرسنگها از کوروش تاریخی فاصله دارد. اما واقعیت اینجاست که در استوانه کوروش که به آزادسازی بابل و فتح آن اشاره می‌شود، هیچ اثری از نام قوم یهود و اورشلیم نیست؛ این نه به این معناست که کوروش تبعیدیان یهودی را آزاد نکرده، بلکه نشان می‌دهد که یهود و اورشلیم هیچ جایگاه مرکزی و مهمی نزد او نداشته است و اتفاقا متن استوانه خطاب به خدای بابل یعنی مردوک نوشته شده است. از سوی دیگر، سیاست بظاهر تساهل مذهبی کوروش نه منحصر به آیین یهود–که تبعیدیان یهودی بابل را آزاد ساخت و بدانها اجازه ساخت معبد را داد–بلکه درخصوص بیشتر ادیان محلی صادق بود، و این نیز احتمالا راهی در جهت بدست آوردن دل مردمان آن سرزمین‌ها و همراهی‌شان برای کل بزرگتر، یعنی امپراتوری هخامنشی بوده است. همان سیاستی که امپراتوری هخامنشی را نهایتا به سیستمی بسیار بزرگ از ۲۰ تا ۳۰ شهرستان یا ساتراپی (خْشَثْرَپاوَن) تبدیل کرد که هرکدام طبق آداب و رسوم و فرهنگ و زبان خود اما تحت حاکمیت مرکزی واحدی در تخت جمشید اداره می‌شدند.

@BeKhodnotes

‍ چندوقت پیش در پارکی نشسته بودم و سنجابی را می‌دیدم که چگونه دانه‌های بلوط را از اینطرف و آنطرف جمع‌آوری کرده و در جاهای مختلف مخفی می‌کند. پیشتر خوانده بودم که سنجابها قبل از مخفی کردن دانه‌ها در زمین شکافی به آن می‌دهند تا از جوانه زدن دانه جلوگیری کنند و بتوانند سپستر آنرا مصرف کنند.

اما سنجاب پشمالوی قصه ما، دو بلوط را درست روبروی من در جاهای مختلف مخفی کرد. و نکته جالب توجه اینجاست که برای رد گم‌کنی از تاکتیک مرسوم تمارض به مخفی کردن در جاهای مختلف هم استفاده می‌کرد، چون متوجه حضور من شده بود: به اینصورت که مثل بازی گل یا پوچ، تمارض به مخفی کردن یک دانه در جاهای مختلف می‌کرد، درحالیکه فقط یکجا جای درست بود!

تصمیم گرفتم از این فرصت استفاده کنم و ببینم که آیا واقعا سنجابها دانه را قبل از مخفی کردن شکاف می‌دهند. پس بدقت دو نقطه واقعی که سنجاب پس از ترفند تمارض دانه‌ها را در آن مخفی کرد زیرنظر گرفتم و وقتی آنجا را ترک کرد بسراغشان رفتم. در کمال تعجب، اولا دانه‌ها بسیار عمیق در حفره‌ای تقریبا ۵ سانتی‌متری مخفی شده بودند. دوما هردو دانه از ناحیه مشخصی، یعنی رویان دانه شکاف کوچکی خورده بودند، مثل خنثی کردن مین‌های ضدنفری که چاشنی‌شان را خارج می‌کنند و مین بی‌اثر می‌شود.

مشاهده طبیعت و ساکنانش، اعم از گیاهان و حشرات و حیوانات، همیشه برایم جالب و حیرت‌انگیز و آرام‌بخش بوده است. اصولا انسان‌شناسی ممکن نخواهد بود مگر با مطالعه نسبت انسان با محیط طبیعی‌اش و خویشان نزدیکترش یعنی گونه‌های دیگر جانوری. ارسطو جمله معروفی در کتاب اجزا حیوانات دارد که می‌گوید: نباید از پژوهش درباره حیوانات پست‌تر حسی از بی‌میلی کودکانه به ما دست دهد. زیرا در همه چیزهای طبیعی اموری شگفت‌انگیز وجود دارد. ما باید بدون بی‌میلی اقدام به مطالعه هرنوع از حیوان کنیم، زیرا هرکدام و همه آنها چیزی طبیعی و زیبا را برای نشان دادن دارند.

هرچند هیچ همدلی با تعبیر پست‌تر از حیوانات در این گفته ارسطو ندارم، اما نکته دیگر این گفته، یعنی ابراز شگفتی و حیرت بسیار مهم و تاثیرگذار است.

پ.ن: هردو دانه را نهایتا در جای خودشان دوباره مخفی کردم!

@BeKhodnotes