پادزهر تکبر مذهبی و ایدئولوژیک چیست؟
پاسخ یووال نوح هراری: ما مرکز جهان نیستیم!
ورق بزنید

تقریبا تمامی مذاهب و بسیاری از مردم در نقاط مختلف دنیا فکر می‌کنند خودشان مرکز جهان هستند! این ایده‌ای است که یووال نوح هراری در کتاب ۲۱ درس برای قرن ۲۱، پس از بحث درباره نقش حماقت انسانی در جنگ‌ها و جنایت‌های فاجعه‌بار، ارائه می‌کند: تجربه‌های تاریخی نشان می‌دهد انسان‌ها درگیر تکبرهای حماقت-محور دینی، فرقه‌ای و گروهی هستند و این خطرناک است.

«ما از همه بهتر، کامل‌تر و درست‌تر» هستیم!
هراری می‌گوید تنش‌های دینی و فرهنگی زمانی شدیدتر می‌شوند که انسان‌ها به این باور برسند که گروه خودی، رهبران جامعه ما، دین ما و یا فرهنگ ما مهم‌ترین چیز در جهان است، و بنابراین منافع آنان باید بر منافع دیگران، یا حتی کل بشریت، مقدم باشد. او مثال‌های متعددی ارائه می‌کند: برخی یونانیان، سرچشمه اندیشه و تمدن را یونان باستان می‌بینند. ملی‌گرایان چینی سرچشمه دست‌آوردهای بزرگ بشر را به تمدن چین نسبت می‌دهند. برخی هندوها منشا تمامی دانش‌ها مانند پزشکی یا حتی اختراع فناوری‌های مدرن هسته‌ای را به حکیمان هند باستان نسبت داده‌اند. هراری این نمونه‌ها را کنار هم می‌گذارد تا نشان دهد خودمرکزبینی فرهنگی پدیده‌ای تقریبا جهانی است.

ما «فروتنانه» از شماها سر هستیم!
هراری به این اشاره می‌کند بسیاری از ادیان از تواضع ستایش می‌کنند، اما هم‌زمان خود را مهم‌ترین چیز در جهان تصور می‌کنند. یعنی از یک سو فروتنی را فضیلت می‌دانند، اما از سوی دیگر ممکن است خود را تنها راه حقیقت، مرکز تاریخ یا حامل پیام نهایی برای همه بشریت معرفی کنند. هراری یهودی و اسرائیلی است، اما عمدا از سنت و جامعه خود مثال می‌زند. او می‌نویسد بسیاری از یهودیان از کودکی چنان آموزش می‌بینند که یهودیت را «ستاره اصلی تاریخ بشر» تصور کنند، در حالی که درباره تاریخ چین یا نقاط دیگر چیز زیادی در درس‌های مدارس نیست. استدلال او فقط درباره یهودیت نیست. مسئله اصلی این است که همه ملت‌ها و ادیان مختلف، هر کدام به شیوه‌ای، می‌توانند خود را مرکز داستان بشر تصور کنند.

نمونه‌های دیگر «تکبر فروتنانه» در ادیان
این الگو را می‌توان در سنت‌های مختلف دید. بعضی ادیان اصرار دارند که تنها راه بخشش یا رستگاری بشر هستند، یا آخرین نسخه خداوند برای هدایت بشر را در خود دارند. بعضی ادیان صراحتا می‌گویند که هیچ دینی در نزد خداوند غیر از آن دین پذیرفته نیست. بعضی ادیان افراد بدون ایمان را گمراه، بی‌استعداد، بدبخت و حتی مانند حشرات و حیوانات نام می‌نهند. اغلب ادیان بزرگ راه نجات انسان را منحصر به تعالیم خود یا رهبری جامعه می‌پندارند و در مواردی دیگران را دشمن خدا و خود را دوستان خدا با حزب او می‌انگارند. 

«تواضع: شما مرکز جهان نیستید!»
منظور هراری از تواضع صرفا فروتنی شخصی نیست. از دید او ظاهرا همه می‌خواهند مرکز جهان باشند. از دید هراری خوشحال بودن از فرهنگ یا تاریخ خودی اشکالی ندارد اما مشکل از زمانی آغاز می‌شود که این افتخار تبدیل شود به این ادعا که «ما سرچشمه همه خوبی‌ها هستیم، دیگران بدهکار ما هستند و تاریخ بشر بدون ما معنایی ندارد.» دینی که خود را تنها راه حقیقت بداند، ملتی که خود را برگزیده تاریخ بداند، یا فرهنگی که دیگران را صرفا شاگردان خود تصور کند، راحت‌تر می‌تواند ستم و جنایت را نیز توجیه کند.


من در باشگاه درست‌ها و خوب‌ها هستم: تکبرهای زیرپوستی
بیشتر افراد دوست ندارند در نگاه دیگران متکبر و خودبزرگ‌بین به نظر برسند. به همین دلیل معمولا به‌صورت مستقیم نمی‌گویند «من از تو بهترم» یا «باورهای من از باورهای تو برترند». اما همین احساس برتری می‌تواند به‌شکلی غیرمستقیم و زیرپوستی ظاهر شود: با بالا بردن دین، فرهنگ یا گروه خودی و نسبت دادن حقیقت، اخلاق، خرد یا رستگاری بیشتر به آن. در این حالت فرد شاید درباره خودش ادعای برتری نکند، اما وقتی می‌گوید «دین من کامل‌ترین است»، یا «رهبران دینی ما خطا و اشتباه ندارند»، عملا خود را نیز درون باشگاه «درست‌ها» و «خوب‌ها» قرار می‌دهد، و به نیاز خودبزرگ‌بینی خود پاسخ می‌دهد


#گفت_و_شنود #تکثر_مذهبی #آزادی_دینی

@Dialogue1402

‌
روان‌شناسی آشوب

آیا در غیاب عدالت و نهادهای مدنی، دین رونق می‌گیرد؟

پیام همراهان

وقتی ستون‌های عدالت، قانون و نهادهای مدنی فرو می‌ریزند، انسان در جست‌وجوی معنا و نظم تازه‌ای برمی‌آید. ذهن آشفته از بی‌نظمی، نیازمند چارچوبی است که زندگی را قابل پیش‌بینی کند. اریک برن این نیاز را «گرسنگی ساختار» می‌نامد؛ عطشی ذاتی برای نظم، معنا و جهت.

در چنین شرایطی، دین به‌مثابه پناهگاهی روانی و اجتماعی نقش پررنگی پیدا می‌کند. وقتی دولت از تأمین عدالت بازمی‌ماند و نهادهای مدنی از کار می‌افتند، دین اغلب به تنها نظام منسجم معنا و امید بدل می‌شود. به رنج معنا می‌بخشد، به آشوب نظم می‌دهد، و از ناامیدی وعده‌ی رهایی می‌دهد.

بنابراین، در غیاب عدالت و نهادهای مدنی، دین به‌عنوان یک ساختار اجتماعی و روانی قوت می‌گیرد. مسجد، کلیسا یا معبد، علاوه بر کارکرد مذهبی، به کانون اعتماد و پیوند جمعی تبدیل می‌شوند. با این حال، این نقش مختص دین نیست و در جوامع توسعه‌یافته‌تر، نهادها و فعالیت‌های غیر دینی همچون هنر، فلسفه، علم، گفتگوهای مدنی، سازمان‌های مردم‌نهاد و اقدامات بشردوستانه نیز می‌توانند معنا، نظم و حس تعلق فراهم کنند. این مثال‌ها نشان می‌دهند که انسان در جست‌وجوی نظم و معنا، الزاماً تنها به دین تکیه نمی‌کند، بلکه به هر چارچوبی که انسجام و تعلق اجتماعی ایجاد کند پاسخ مثبت می‌دهد.

در چنین فضایی، ایمان در متن فروپاشی ساختارها جان می‌گیرد و از دل اضطراب و بی‌پناهی، نوعی همبستگی دینی شکل می‌گیرد.

چه‌بسا اگر ساختارهای زمینی و انسانی برای تحقق عدالت و رفاه شکل گیرد، نیاز به دین کمتر احساس شود. اما آیا در آن صورت انسان می‌تواند معنا و امنیت روانی خود را از دل نهادها و همکاری‌های اجتماعی به دست آورد؟ یا همچنان به آسمانی نیاز دارد که بر زمین سایه‌ی معنا بیفکند؟

#ایمان #عدالت #دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402