بی‌چرایی
بازتولید سکوت ساختاری و فرسایش تفکر انتقادی

در تحلیل جامعه‌شناختی امروز ایران، مفهوم «ملت بی‌چرا» نه یک صفت اخلاقی، بلکه وضعیتی ساختاری است که از تلاقیِ پیشینه‌ استبداد تاریخی، فرهنگ اقتدارگرا و نظام‌های آموزشی حافظه‌محور حاصل شده است. در ایران، «بی‌چرا بودن» به مثابه مکانیسمی برای بقا عمل می‌کند؛ جایی که پرسشگری نه به عنوان کنشی شناختی، بلکه به مثابه تهدیدی برای امنیت فردی تلقی می‌شود.

فکت‌های موجود در تاریخ معاصر ایران نشان می‌دهد که هرگاه ساختار قدرت از پاسخگویی گریخته، مکانیزم‌های «نقد درون‌ساختاری» به سرعت سرکوب شده‌اند.
جامعه‌ای که در آن نهادهای واسط (مانند احزاب، سندیکاها و رسانه‌های آزاد) تضعیف شوند، به ناچار به سمت «توده‌وار شدن» پیش می‌رود. در چنین فضای اتمیزه شده‌ای، «بی‌چرا بودن» تنها به معنای پذیرش تحمیلی وضع موجود نیست، بلکه نتیجه‌ فقدان بستر امن برای «نقد» است.

مطالعات علوم سیاسی نیز نشان می‌دهد که در ایران، انحصار در تولید حقیقت توسط مراکز قدرت، جایگاه «پرسش» را به «خط قرمز» تبدیل کرده است. وقتی تفکر انتقادی در سطح کلان تصمیم‌گیری جای خود را به «ایدئولوژی‌های تغییرناپذیر» می‌دهد، بدنه جامعه هم برای پرهیز از هزینه‌های پرشمار پرسشگری، دچار نوعی «انفعال استراتژیک» می‌شود. این انفعال، منجر به شکل‌گیری پدیده‌ای می‌شود که در آن، شکاف عمیقی میان «ساحت خصوصی نقد» و «ساحت عمومی اطاعت» به وجود می‌آید.

تداومِ این وضعیت، فرآیند فرسایشِ سرمایه اجتماعی را تسریع کرده است. در غیاب پرسش‌های بنیادین، افکار عمومی به سمت سطحی‌نگری و پذیرشِ بی‌تردید روایت‌هایی خالی از حقیقت حرکت می‌کند. پیامدِ این «بی‌چرا بودن»، نه تنها توقف توسعه سیاسی، بلکه اضمحلال ظرفیت‌های عقلانی برای مواجهه با بحران‌های روزمره است. در ایران امروز، سکوت ناشی از «بی‌چرا بودن»، نه لزوما نشانه رضایت، که بازتابی از انباشت فشارهای ساختاری است که هرگونه فضایِ «چرا گفتن» را به مثابه تزلزل ثباتِ خود می‌انگارد. این وضعیت، جامعه‌ای را بازتولید می‌کند که در آن پرسشگری پیش از آنکه بیان شود، در گلوگاه محافظه‌کاری جمعی خفه می‌شود.

#تفکر_نقاد #جزم_اندیشی #حکومت_ایدئولوژیک #گفتگو_توانا

@Tavaana_TavaanaTech

انتقاد محمد سروش محلاتی، فقیه و پژوهشگر دینی، به احکام اعدام معترضان: وقتی مسیر اعتراض مسالمت‌آمیز بسته است، مجازات حداکثری موضوعیت ندارد

کانال تلگرامی روزنامه «هم‌میهن» با انتشار تصویری از یک نامه، واکنش «محمد سروش محلاتی»، از پژوهشگران دینی و فقهای شیعه ساکن ایران، را رسانه‌ای کرد که در آن نسبت به صدور احکام اعدام برای معترضان حوادث دی‌ماه هشدار داده شده است.

این چهره دینی در بخشی از دست‌نوشته خود صراحتا تاکید کرده است که در خصوص اجرای حکم اعدام، حتی درباره آن دسته از معترضان که رویکرد خشونت‌طلبانه داشته‌اند نیز باید تامل و بازنگری جدی صورت گیرد.

او همچنین در فراز دیگری از این نامه، سیاست‌های حاکمیتی در سرکوب اعتراضات را به چالش کشیده و استدلال کرده است: در شرایطی که بستر و امکان ابراز اعتراض به‌صورت مسالمت‌آمیز وجود ندارد، نمی‌توان معترضان خشن را به جرم اعتراض مستحق اعمال مجازات‌های حداکثری دانست.

#محمد_سروش_محلاتی #فقیه #نه_به_اعدام #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

🔶باروخ اسپینوزا تنها یک فیلسوف در میانه کتاب‌های غبارگرفته نیست، او یک «شورشی آرام» علیه زنجیرهای ذهنی بشریت بود. در جهانی که جزم‌اندیشی (Dogmatism) با تکیه بر ارعاب و خرافه، حقیقت را در انحصار خود می‌پنداشت، اسپینوزا با تیغ عقل، پیوند میان «دین نهادینه» و «قدرت سیاسی» را کالبدشکافی کرد. در ادامه به بررسی اهمیت میراث او در نبرد با انسداد فکری می‌پردازدیم.

🔶جزم‌اندیشی؛ زندانی برای پتانسیل انسانی
جزم‌اندیشی صرفا داشتن یک باور محکم نیست، بلکه ناتوانی در زیر سوال بردن آن است. اسپینوزا به درستی درک کرده بود که نظام‌های جزمی (سیاسی یا مذهبی) از «ترس» به عنوان ابزاری برای حکومت بر توده‌ها استفاده می‌کنند. وقتی تفکر انتقادی خاموش شود، انسان‌ها به «بندگیِ داوطلبانه» تن می‌دهند و زنجیرهای خود را به نام «سعادت» می‌بوسند. اسپینوزا با مطرح کردن مفهوم «خدا یا همان طبیعت» (Deus\ sive\ Natura)، واسطه‌های مقدس را حذف کرد و نشان داد که حقیقت نه در متون کهن، بلکه در قوانین لایتغیر طبیعت و از طریق شهود عقلی قابل دستیابی است.

🔶تفکر انتقادی راهی به سوی آزادی
از نظر اسپینوزا، بزرگترین دشمن آزادی، جهل است. تفکر انتقادی در فلسفه او یک تمرین ذهنی ساده نیست، بلکه راهی برای رسیدن به «شادی پایدار» است. او معتقد بود: هیچ عقیده‌ای نباید به صرف «مقدس بودن» از تیغ نقد مصون بماند و حقیقت با اکثریت آرا تعیین نمی‌شود، بلکه محصول تلاشی فردی برای فهم ضرورت‌های هستی است.
برخلاف دیکتاتورها که نقد را عامل بی‌ثباتی می‌دانند، اسپینوزا در «رساله الهی-سیاسی» استدلال کرد که حکومتی که جلوی اندیشه آزاد را بگیرد، خود را به سوی فروپاشی می‌برد.

🔶تکفیر اسپینوزا توسط جامعه یهودی آمستردام و ممنوعیت آثارش، بهای گزافی بود که او برای «آزاداندیشی» پرداخت. اما او ثابت کرد که جزم‌اندیشی شاید بتواند زبان‌ها را ببندد، اما هرگز نمی‌تواند بر ذهن‌های بیدار غلبه کند.
امروز میراث اسپینوزا به ما یادآوری می‌کند که تفکر انتقادی تنها راه نجات از ورطه تعصب و تنها ابزار برای ساختن جامعه‌ای است که در آن «انسان، گرگ انسان نباشد»، بلکه همکار او در مسیر فهم جهان باشد.
#تفکر_انتقادی #خرد_نقاد #جزم_اندیشی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

همبستگی با وجود تفاوت؛ تنها راه عبور از استبداد

هانا آرنت، نظریه‌پرداز مهم سیاست، معتقد بود «انزوای انسان‌ها شرط اساسی سلطه‌ تمامیت‌خواه است». از نظر او، رژیم‌های توتالیتر فقط با سرکوب فیزیکی دوام نمی‌آورند، بلکه با نابود کردن «فضای عمومی» یعنی امکان گفت‌وگو، اعتماد و کنش جمعی، جامعه را به افراد پراکنده و بی‌ارتباط تبدیل می‌کنند. این انزوا، هرچند در کوتاه‌مدت ابزار کنترل است، در بلندمدت به شکنندگی نظام منجر می‌شود.

در ایران امروز، یکی از مهم‌ترین ابزارهای قدرت، قطبی‌سازی اجتماعی است: مذهبی در برابر غیرمذهبی، مومن در برابر کافر، وطن‌پرست در برابر وطن‌فروش. این دوگانه‌ها، همان‌طور که آرنت هشدار می‌دهد، پیوندهای انسانی را تخریب می‌کنند و جامعه را از درون فرسوده می‌سازند. نتیجه این می‌شود که به‌جای «مردم در برابر دیکتاتور»، شاهد «مردم در برابر مردم» هستیم.

میشل فوکو نیز نشان می‌دهد که قدرت فقط از بالا اعمال نمی‌شود، بلکه در روابط میان افراد بازتولید می‌شود. یعنی وقتی بی‌اعتمادی، نفرت و حذف یکدیگر را تکرار می‌کنیم، ناخواسته در خدمت همان ساختار قدرت قرار می‌گیریم.
از سوی دیگر، یورگن هابرماس بر اهمیت «حوزه عمومی» تاکید می‌کند: فضایی که در آن گفت‌وگوی آزاد و عقلانی شکل می‌گیرد. بدون این فضا، هیچ تغییر پایداری ممکن نیست.

در چنین شرایطی، مهم‌ترین گام شاید ساده اما حیاتی باشد: بازسازی توان «شنیدن». شنیدن برای فهمیدن، نه برای حذف. این کار از جمع‌های کوچک آغاز می‌شود دوستان، خانواده، حلقه‌های محدود، اما می‌تواند به تدریج اعتماد از دست‌رفته را بازسازی کند.

همبستگی به معنای یکسان فکر کردن نیست، بلکه یعنی با وجود اختلاف، بر هدف مشترک تمرکز کنیم: پایان دادن به استبداد. بدون گفت‌وگو و حداقلی از اعتماد، حتی گسترده‌ترین نارضایتی‌ها نیز به کنش موثر تبدیل نمی‌شوند.

آنچه در نهایت دیکتاتوری را تضعیف می‌کند، صرفا خشم نیست، بلکه بازگشت مردم به یکدیگر است.

#تفاوت #همبستگی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

⁨ ‌
در مباحث مربوط به سیاست و حکومت در ایران، واژه «سکولاریسم» بارها به کار رفته و متاسفانه با سوءبرداشت‌هایی نیز همراه بوده است. این در حالی است که سکولاریسم، نظامی فکری و سیاسی است که صرفا بر جدایی نهاد دین از نهاد دولت تأکید دارد. در یک چارچوب سکولار، دولت نه بر اساس احکام یک دین خاص، بلکه بر مبنای اصول عقلانی، حقوق بشر و اجماع عمومی اداره می‌شود. به بیان دیگر نکته‌ مهم این است که سکولاریسم نه به‌معنای بی‌دینی است، نه ضددینی؛ بلکه دولت را موظف می‌داند که نسبت به تمامی باورهای دینی و غیردینی، بی‌طرف باشد.

نگاه مثبت ملت ایران به سکولاریسم

بر پایه‌ گزارشی که بی‌بی‌سی فارسی منتشر کرده، نتایج یک نظرسنجی سراسری که در پاییز ۱۴۰۲ توسط نهادهای دولتی ایران انجام شده، نشان می‌دهد که اکثریت قاطع مردم ایران خواهان جدایی دین از سیاست هستند. این پیمایش که تحت عنوان «ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» و با طبقه‌بندی محرمانه تهیه شده، تا کنون به‌صورت رسمی در اختیار افکار عمومی قرار نگرفته است.

مطالعه بیشتر در وبسایت:
https://dialog.tavaana.org/secularism-against-religious-people/

#سکولاریسم #لائیسیته #گفتگو_توانا⁩

تحول در معناخواهی
جستجوی معنویت در بستر تغییرات اجتماعی

بررسی تاریخ جوامع بشری نشان می‌دهد که نیاز به معنا و تمسک به معنویت، از عناصر پایداری بوده است که در طول زمان‌های مختلف همواره حضور داشته و متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی هر عصر بازتعریف شده است. انسان در هیچ دوره‌ای از تاریخ نسبت به پرسش‌های بنیادی وجودی بی‌تفاوت نبوده، بلکه پیوسته کوشیده است تا الگویی برای درک هستی و جایگاه خود در آن بیابد.

از منظر جامعه‌شناختی، پدیدار شدن جریانات نوظهور معنوی در جهان معاصر را می‌توان در راستای همین دگرگونی‌های ساختاری و جامعه‌شناختی تحلیل کرد. با دگرگون شدن نهادها، روابط اجتماعی و الگوهای زیست در عصر جدید، شیوه‌های رویکرد انسان به امر معنوی نیز دستخوش تغییر شده است. دیوید تیسی (David Tacey)، پژوهشگر روانشناسی و مطالعات دینی، این وضعیت را نوعی «انقلاب معنوی» در بستر فرهنگ معاصر می‌داند؛ رویکردی که نشان می‌دهد تغییر در الگوهای معنوی، برآمده از پویایی‌های روانی و اجتماعی جدید است.

در این نگاه، معنویت‌گرایی معاصر الزاما نفی سنت‌های گذشته یا بازگشت مستقیم به آن‌ها نیست، بلکه بازتاب نوعی پویایی فرهنگی است که طی آن، افراد در پی تجربه‌ای از معنویت هستند که با ویژگی‌های دنیای امروز همخوانی داشته باشد. همان‌طور که تیسی اشاره می‌کند، این جریان در تلاش است تجربه‌ای معنوی شکل دهد که هم‌زمان ابعاد فردی و جمعی و نیز پیوندهای تاریخی و امروزی را در بر گیرد.

در مجموع، تحلیل جامعه‌شناختی معنویت‌های نوظهور نشان می‌دهد که جامعه معاصر با انکار معنویت روبرو نیست، بلکه شاهد تغییر شکل و تغییر بازنمایی آن در ساختارهای نوین اجتماعی است. تمایل انسان به معناخواهی، امری سیال و متناسب با زمانه است که در هر دوره تاریخی، قالبی نو برای تجلی می‌یابد.

#دین #معنا #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

Iranian Women Took Off Their Compulsory Islamic Veils.
Now a Mullah Is Talking About “Killing Them.”

A prominent Iranian mullah has called for unveiled women to be beaten and "killed if they resist". The statement is alarming in itself. But in Iran, where women have spent decades resisting state-enforced religious rules and have repeatedly faced violence for doing so, it carries an even darker significance.

Resistance to compulsory hijab began almost as soon as the Islamic Republic was established. In March 1979, only weeks after the collapse of Iran’s secular monarchy, thousands of Iranian women took to the streets to protest attempts to impose Islamic dress.

Compulsory veiling was eventually enforced in the early 1980s, backed by criminal penalties, morality policing, intimidation and violence. Yet resistance never disappeared. Over the following decades, women continuously pushed against these restrictions: showing more hair, wearing shorter coats and brighter clothes, publicly protesting compulsory hijab, and eventually removing the headscarf altogether.

Then came September 2022. Twenty-two-year-old Jina Mahsa Amini died after being detained by Iran’s morality police for allegedly violating hijab rules. Her death ignited the Woman, Life, Freedom uprising. Women and girls stood at the center of nationwide protests, removing and burning their headscarves and openly challenging the state’s authority over their bodies and lives.

The price was enormous. The UN Fact-Finding Mission documented unlawful killings, arbitrary detention, torture, sexual and gender-based violence and other grave abuses during the crackdown, concluding that some violations amounted to crimes against humanity. Hundreds of protesters were killed and thousands detained.

Yet something remarkable happened: many Iranian women did not put the hijab back on. By 2025, unveiled women had become a common sight in Tehran and other cities. What once almost guaranteed confrontation with morality police increasingly became an everyday act of civil disobedience.

The Islamic government responded with surveillance cameras, threatening text messages, vehicle confiscations, prosecutions, business closures, fines, imprisonment and even flogging. Amnesty International described the campaign as one of “terrorizing women and girls” through coa Mullah Is Talking About “Killing Them.”nstant surveillance and policing.

That is the background to the latest threat. Kharrazi, a hardline mullah associated with Hezbollah of Iran, has called for tens of thousands of Hezbollah supporters to take to the streets, beat unveiled women and kill them if they resist. He went further, saying government personnel who tried to stop them should also be killed.

Iranian women have already endured arrests, beatings, surveillance, imprisonment and death in a struggle over a simple principle: The governemnt or religion should not dictate what a woman must wear.

#MandatoryHijab #HijabInIran #StateMurder #Iran #womanofiran

@Tavaana_TavaanaTech

تسلیمه نسرین (Taslima Nasrin)، متولد ۱۹۶۲ در بنگلادش، پزشک، نویسنده، شاعر و فعال حقوق بشر است. او پس از سال‌ها کار بالینی و مشاهده آسیب‌های ناشی از خشونت علیه زنان، طبابت را رها کرد و به قلم‌زدن در دفاع از حقوق زنان، سکولاریسم و آزادی بیان روی آورد. 
نوشته‌ها و رمان‌های صریح او، از جمله رمان معروف «شر‌م» (Lajja) در نقد بنیادگرایی مذهبی و تبعیض علیه اقلیت‌ها موجب خشم افراط‌گرایان و صدور فتوا علیه او شد. این فشارها نسرین را از سال ۱۹۹۴ مجبور به زندگی در تبعید اجباری (عمدتاً در اروپا و هند) کرد.
او خود را انسان‌گرایی سکولار می‌داند و باور دارد نقد ادیان و سنت‌های مردسالار، شرط لازم برای تحقق برابری جنسیتی است. نسرین جوایز بین‌المللی معتبری چون جایزه ساخاروف برای آزادی اندیشه (۱۹۹۴)، جایزه PEN سوئد (۱۹۹۴) و جایزه سیمون دوبووار (۲۰۰۸) را به پاس شجاعت در دفاع از حقوق بشر دریافت کرده است.

درباره او بیشتر در وبسایت توانا بخوانید
‏https://tavaana.org/taslima_nasrin/

#تسلیمه_نسرین #انسانگرایی #اومانیسم #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

فراسوی سلطه
رستاخیز قدرت جمعی
چرا به اخلاق مدارا نیاز داریم؟

تاريخ سیاست و اجتماع در عصر مدرن، داستان نبردهای کش‌دار میان جناح‌ها، طبقات و ایدئولوژی‌هاست. ما عادت کرده‌ایم «تغییر» را محصول «تقابل» بدانیم؛ پیروزی یک طرف را در گرو شکست قطعی طرف دیگر تعریف کنیم و عدالت را غنیمتی بپنداریم که پس از فتح سنگر دشمن به دست می‌آید. اما آیا ساختاری که بر بنیاد تقابل شکل گرفته، می‌تواند جامعه‌ای عادلانه و پایدار بسازد؟

مایکل کارلبرگ، استاد مطالعات ارتباطات دانشگاه وانشنگتن، با نقد رادیکال این الگوی کهنه، دست بر نقطه کوری می‌گذارد که سال‌هاست فرآیندهای اصلاحی را به بن‌بست کشانده است: «فرهنگ تقابلی».
در جهانی که قدرت به معنای «سلطه بر دیگری» تعریف می‌شود، سیاست به بازی «برد-باخت» تنزل می‌یابد؛ بازی مخربی که در آن حتی نیت‌های اصلاح‌طلبانه نیز در گرداب نفی و حذف فرو می‌روند.

گذر از این بن‌بست تاریخ، مستلزم یک تحول معرفت‌شناختی است. عدالت اجتماعی پیش از آنکه یک رویه قضایی یا تقسیم ثروت باشد، نیازمند بازتعریف مفهوم قدرت است. قدرت اصیل، توانایی سلطه بر دیگران نیست، بلکه ظرفیت «توان‌افزایی متقابل» و هم‌افزایی برای تحقق نفع همگانی است. تا زمانی که مناسبات انسانی در قالب فرسوده «ما در برابر آن‌ها» صورت‌بندی شود، قدرت در دست قوی‌ترها احتکار شده و عدالت به شعاری تهی بدل خواهد شد.

تحقق این تغییر، نیازمند پیوند ناگسستنی میان اخلاق فردی و اصلاح ساختاری است. ساختارهای دموکراتیک و دادگرانه روی زمینِ سخت «مدارا»، «مشورت» و «یادگیری جمعی» بنا می‌شوند. تفاوت آرا و تکثر دیدگاه‌ها نه جبهه‌بندی جنگی، بلکه ابزار کشف حقیقت و غنای جامعه است.

بشریت امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند گذر از ابزارهای بدوی تقابل به رفتارهای بالغانه همکاری است. این گذار نه یک آرمان‌شهرخواهی خیالی، بلکه ضرورتی زیستی برای بقای تمدن است. کارلبرگ از این منظر معتقد است وقت آن رسیده که به جای بازی در زمین ساختارهای برنده-بازنده، الگوی تازه‌ای از زیست جمعی بر پایه یگانگی و همبستگی انسانی بسازیم.

#فرهنگ_حذف #فرهنگ_تقابلی #مدارا #مایکل_کارلبرگ
#گفتگو_توانا

@Dialogue1402

محرومیت رویا ثابت، شهروند بهائی، از دسترسی به درمان و مرخصی پزشکی

رویا ثابت، شهروند بهائی محبوس در زندان عادل‌آباد شیراز، با وجود مشکلات جسمی و گذشت بیش از یک ماه از آسیب‌دیدگی در زندان، همچنان از دسترسی به خدمات پزشکی مورد نیاز و مرخصی درمانی محروم مانده است.

در تاریخ ۱۰ تیر ۱۴۰۵، خانم ثابت در سرویس بهداشتی زندان عادل‌آباد زمین خورده و از ناحیهٔ کمر و گردن دچار آسیب‌دیدگی جدی می‌شود. پس از این حادثه، او با ارسال سه نامهٔ کتبی از مسئولان مربوطه درخواست می‌کند که برای بررسی وضعیت جسمی‌اش به پزشکی قانونی اعزام شود و همچنین برای مراجعه به پزشک و طی کردن روند درمان، برای مدتی از مرخصی پزشکی برخوردار شود. طی این مدت، نزدیکان او نیز با مراجعه به مراجع و دفاتر مربوطه، موضوع را پیگیری کرده‌اند، اما تاکنون هیچ‌یک از این پیگیری‌ها به نتیجه نرسیده و با درخواست‌های مطرح‌شده موافقت نشده است.

بر اساس اطلاعات به‌دست‌آمده، خانم ثابت روز جمعه ۱۶ مردادماه ۱۴۰۵ با عارضهٔ جسمی دیگری مواجه شده است. او دچار سردرد و سرگیجهٔ شدید شده، به‌گونه‌ای که میزان اکسیژن خونش به ۷۰٪ رسیده است. با وجود این وضعیت، بدون انجام بررسی یا اقدام درمانی لازم، تنها به او گفته شده که «به فضای باز برود و نفس عمیق بکشد».

همزمان، نگرانی‌هایی نیز دربارهٔ تشکیل پرونده‌ای جدید علیه خانم ثابت با ادعای «تبلیغ بهائیت» در داخل زندان مطرح شده است.

رویا ثابت، شهروند بهائی ساکن امارات، دی‌ماه ۱۴۰۲ برای دیدار با والدین سالمند خود به شیراز سفر کرده بود، اما در بهمن‌ماه همان سال توسط نیروهای اطلاعات سپاه بازداشت شد. او در ادامه با اتهاماتی از جمله «عضویت در فرقهٔ ضالهٔ بهائیت» و «تبلیغ علیه نظام» مجموعاً به ۲۵ سال حبس محکوم شد که ۱۰ سال آن قابل اجرا است.

#داستان_ما_یکیست #بهاییان_ایران #رویا_ثابت #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

دستور «مرگ برای زنان» و «تروریسم دینی»
آیا سناریوی «به مرگ بگیر تا به تب راضی شوند» در راه است؟

دبیرکل «حزب‌الله» ایران گفته است حکم زنان بی‌حجاب «مرگ» است. چنین سخنی را نمی‌توان صرفا یک اظهارنظر حاشیه‌ای یا موضع‌گیری فردی فاقد اهمیت تلقی کرد. نظام اسلامی بارها اهداف خود را به صورتی پنهان و نیابتی پیش برده است، تا ضمن رسیدن به اهداف خود، از پذیرش مسئولیت تبعات آن اهداف فرار کند.

پرسش مهم‌تر این است که آیا طرح علنی چنین تهدیدی و بازتاب گسترده آن، بخشی از بازی روانی حساب‌شده برای آماده‌سازی افکار عمومی و عادی‌سازی مرحله تازه‌ای از خشونت علیه زنان است؟ آیا بار دیگر همان سیاست قدیمی «به مرگ بگیر تا به تب راضی شوند» در حال اجراست؟

مقاومت زنان ایرانی در برابر حجاب اجباری به عصر مشروطه برمی‌گردد. بخش بزرگی از جامعه ایران از همان سال‌های نخست استقرار حکومت اسلامی، اجبار در پوشش را نپذیرفت. حکومت نیز هنگامی که نتوانست این سیاست را با رضایت اجتماعی پیش ببرد، به تدریج به ابزارهای خاص متوسل شد: تهدید، بازداشت، تحقیر، خشونت خیابانی و از همه مهم‌تر، ایجاد «ترور و هراس». (واژه ترور در ریشه خود به معنای هراس افکندن است.)

در سال‌های نخست پس از انقلاب، انتشار خبرها و روایت‌های متعدد از حمله‌های فیزیکی و آسیب به زنانی که پوشش مورد تأیید حکومت را نداشتند، فضای گسترده‌ای از هراس ایجاد کرد. برای بسیاری از زنان، رعایت حجاب اجباری راهی برای کاهش خطر آزار، برخورد و خشونت بود. به بیان دیگر، آنچه حکومت نتوانست با اقناع به دست آورد، تلاش کرد با ترس تحمیل کند.

اما در سال‌های اخیر این معادله به شکل چشمگیری تغییر کرده است. شمار زیادی از زنان ایرانی، با وجود بازداشت، محرومیت اجتماعی، فشار اقتصادی، تهدید و دیگر هزینه‌ها، از تن دادن به حجاب اجباری خودداری کرده‌اند. این مقاومت گسترده نشان داده است که اجبار نه‌تنها نتوانسته حجاب حکومتی را به یک هنجار پذیرفته‌شده تبدیل کند. در چنین شرایطی، ممکن است حکومت بار دیگر به همان ابزارهایی بازگردد که پیش‌تر برای تحمیل اراده خود به جامعه به کار گرفته است: تولید هراس در مقیاس عمومی و سپس سرکوب سازمان‌یافته.

اما سرکوب گسترده نیز معمولاً به «مقدمه‌سازی روانی» نیاز دارد. جامعه باید ابتدا با سطحی به‌مراتب هولناک‌تر از خشونت مواجه شود، تا اقداماتی که در شرایط عادی غیرقابل‌قبول تلقی می‌شوند، در مقایسه با آن «کمتر خشن» یا حتی «قابل تحمل» جلوه کنند. این دقیقاً همان منطق «به مرگ بگیر تا به تب راضی شوند» است تا سیاست «النصر بالرعب» (پیروزی از طریق وحشت‌افکنی) اجرا شود.

سناریو می‌تواند چنین عمل کند: ابتدا چهره‌هایی تندرو، خشن و «نیمه‌رسمی» وارد صحنه می‌شوند و از مجازات‌هایی مانند قتل، اسیدپاشی یا برخوردهای مشابه سخن می‌گویند. سطح تهدید به‌قدری بالا برده می‌شود که جامعه در انتظار بدترین شکل خشونت قرار گیرد. سپس چند «حادثه» نیز توسط ظاهرا «افراد خودسر» اتفاق می‌افتد (که در واقع خودسر نیستند). جامعه دچار وحشت می‌شود. از این پس اگر دستگاه رسمی با بازگشت گسترده نیروهای انتظامی، گشت‌های حجاب، بازداشت، ضرب‌وشتم، توقیف خودروها، پلمب کسب‌وکارها و پرونده‌سازی وارد عمل شود، همین خشونت حکومتی در مقایسه با تهدید اولیه «ملایم‌تر» به نظر خواهد رسید.

در چنین الگویی، سخنان افراطی الزاما سیاست رسمی اعلام‌شده نیستند؛ اما می‌توانند فضای روانی لازم را برای اجرای سیاست رسمی فراهم کنند. مرزهای خشونت ابتدا در کلام جابه‌جا می‌شوند تا جابه‌جایی آنها در عمل با مقاومت کمتری روبه‌رو شود.

از همین منظر است که اظهاراتی از جنس صدور حکم مرگ برای زنان بی‌حجاب را باید بسیار جدی گرفت. نباید به شکل قطعی تصور کرد این اظهارات بدون هماهنگی بوده است. مسئله فقط یک جمله یا یک فرد نیست. مسئله این است که وقتی سخن گفتن از قتل زنان به دلیل نوع پوشش وارد فضای عمومی می‌شود، یک خط قرمز اساسی در حال شکسته شدن است: عادی‌سازی خشونت علیه زنانی که حاضر نیستند سبک زندگی مورد نظر حکومت را بپذیرند.

جامعه ایران پیش‌تر هزینه سنگین چنین سیاست‌هایی را پرداخته است. امروز نیز مسئله صرفا حجاب نیست؛ مسئله حق انسان، انتخاب، امنیت و زندگی بدون تهدید است. هیچ حکومتی نباید بتواند ابتدا جامعه را با تهدید به مرگ بترساند و سپس سرکوب «کمتر مرگبار» خود را به‌عنوان اعتدال به مردم بفروشد.

اگر تهدید به قتل زنان مقدمه‌ای برای بازگرداندن سیاست ترس باشد، باید پیش از آنکه این تهدیدها به بخشی عادی از فضای عمومی تبدیل شوند، نسبت به هدف و پیامدهای آنها هشدار داد. آنچه در معرض خطر قرار دارد تنها انتخاب پوشش زنان نیست؛ حق جامعه ایران برای رهایی از حکمرانی مبتنی بر ترس و اجبار است.

#حجاب_اجباری #فتوای_قتل #حکومت_ایدئولوژیک #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

چرا اخلاق مقدم بر شناخت است؟
بازخوانی دیدگاه امانوئل لویناس

فلسفه امانوئل لویناس (۱۹۰۶-۱۹۹۵)، متفکر فرانسوی لیتوانیایی‌تبار، یکی از مهم‌ترین چرخش‌های مفهومی در سنت پدیدارشناسی و فلسفه قاره‌ای پس از جنگ جهانی دوم به شمار می‌رود. لویناس با نقد سنتی که از افلاطون تا هایدگر بر تقدم «هستی» و «شناخت» تاکید داشت، اخلاق را نه به‌عنوان یک شاخه فرعی از فلسفه، بلکه به‌عنوان «فلسفه نخستین» مطرح کرد.

⚫️مولفه‌های اصلی اخلاق و دیگری در اندیشه لویناس

▪️مفهوم «چهره» (The Face):
در پدیدارشناسی لویناس، مواجهه با چهره دیگری یک تجربه بصری یا بازنمایی ادراکی ساده نیست، بلکه رخدادی است که خودآگاهی فرد را مخاطب قرار می‌دهد. چهره در عین آسیب‌پذیری ملموس، حامل امری بپذیرفتنی و فرمان اخلاقیِ «تو نباید بکشی» است که تسلط سوژه بر دیگری را ناممکن می‌سازد.

▪️مسئولیت نامتقارن:
لویناس رابطه اخلاقی را رابطه‌ای یک‌طرفه و غیرمتقابل می‌داند. در این دیدگاه، مسئولیت فرد در قبال دیگری مشروط به رفتار متقابل یا قرارداد اجتماعی نیست؛ سوژه پیش از هرگونه انتخاب آگاهانه، در برابر دیگری متعهد و مسئول است.

▪️دیگرپذیری و عدم تقلیل دیگری:
«دیگری» در اندیشه لویناس به مفاهیم ذهنی سوژه یا تشابهات شناختی تقلیل نمی‌یابد. لویناس هرگونه تلاش برای شناخت کامل یا گنجاندن دیگری در چارچوب‌های خودی را نوعی تصاحب و «خشونت مفهوم‌شناختی» تلقی می‌کند و بر حفظ تمایز و تمامیت دیگری تاکید دارد.

▪️امر الهی در مقام «حضور غایب»:
در چارچوب لویناسی، خدا نه از طریق اثبات‌های متافیزیکی یا تجربیات مستقیم عرفانی، بلکه در بستر روابط اخلاقی میان‌فردی درک می‌شود. مفهوم خدا به‌عنوان امری فراتر، تنها ردپایی در مسئولیت‌پذیری انسان در قبال دیگری بر جای می‌گذارد.

خوانش لویناس از اخلاق، مبنای نوینی برای سنجش رفتارهای انسانی، حقوق بشر، فلسفه سیاسی و مطالعات میان‌فرهنگی فراهم کرده و مسئولیت‌پذیری را محور اصلی وجودشناسی انسان قرار داده است.

#اخلاق #شناخت #فلسفه #امانوئل_لویناس #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

وقتی دین دست‌وپاگیر می‌شود!

طرحی از رضا عقیلی
تعصب دینی و مذهبی با استناد به کتاب مقدس می‌تواند به نقض حقوق ابتدایی شهروندان منجر شود. وقتی افراد به جای درک متقابل و هم‌زیستی مداراجویانه، به تحمیل باورهای خود بر دیگران بپردازند، فضایی از ترس و نفرت ایجاد می‌شود. این تعصب می‌تواند به تبعیض، آزار و حتی خشونت علیه اقلیت‌ها منجر شود و حتی تصویر دین را در نظر دیگران، خشن و تفرقه‌انگیز جلوه دهد. در نتیجه، نه تنها حقوق بشر زیر پا گذاشته می‌شود، بلکه خود دین نیز به ابزاری برای توجیه خشونت و تبعیض تبدیل می‌شود.


#نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402