نژادپرستی
وقتی فیلسوفان روشنگری هم به تبعیض باور داشتند

ولتر، از ستون‌های روشنگری فرانسه که خود انقلابیون کبیر فرانسه مدیون اویند، روزی نوشت سیاه‌پوستان را باید نوع دیگری از انسان دانست؛ فهمی «بسیار فروتر» از سفیدپوستان. همان متفکرانی که آزادی و برابری را برای اروپا متولد کردند، رنگ پوست را معیار سنجش عقل انسان می‌دانستند.

فیلسوفان بزرگ، عقاید نژادپرستانه
این نگاه، منحصر به ولتر نبود. مونتسکیو در «روح‌القوانین» درباره سیاه‌پوستان تردید در انسان‌بودنشان را ابراز کرد. دیوید هیوم فروتری طبیعی سیاهان را مسلم می‌دانست. توماس جفرسون، سومین رئیس‌جمهور آمریکا، با آنکه برده‌داری را ناعادلانه می‌دانست، در استدلال و تخیل سیاهان را «بسیار فروتر» از سفیدان توصیف کرد. حتی کانت هم از این عقاید مبرا نبود.

علم‌زدگی نژادپرستی و پایان برده‌داری
پیتر کامپر، کالبدشناس هلندی، معیاری کمّی به نام «زاویه چهره» ابداع کرد تا زیبایی را با عدد بسنجد؛ هرچه این زاویه به صد درجه یونانی نزدیک‌تر بود، آن نژاد «زیباتر» قلمداد می‌شد. اواخر قرن نوزدهم، برده‌داری در بریتانیا، فرانسه و آمریکا لغو شد و رنگین‌پوستان حقوق شهروندی برابر یافتند؛ نشانه‌ای از تحولی بنیادین در احساس اخلاقی اروپاییان.

تعریف حقوقی «نژاد» و «نژادپرستی»
در حقوق بین‌الملل، «نژاد» دیگر مفهومی زیست‌شناختی نیست بلکه یک ساختار اجتماعی-تاریخی است. کنوانسیون بین‌المللی رفع تبعیض نژادی (ICERD) تبعیض نژادی را هرگونه تمایز یا محدودیت بر پایه نژاد، رنگ یا نسب تعریف می‌کند که هدفش نابرابری در حقوق بشر است. نژادپرستی گسترده‌تر است و ایدئولوژی‌ها و ساختارهای نهادی را نیز در بر می‌گیرد.

چرا جرم‌انگاری می‌شود؟
جرم‌انگاری نژادپرستی بر چهار پایه استوار است: نقض منزلت انسانی، تضمین نظم حقوقی برابر، حفظ صلح و انسجام اجتماعی در برابر خطر نفرت و خشونت قومی، و تعهدات بین‌المللی کشورهای عضو کنوانسیون‌هایی مانند ICERD. نظام آپارتاید آفریقای جنوبی نمونه‌ای افراطی بود؛ حتی نیمکت پارک‌ها و توالت‌های عمومی میان سفید و سیاه تفکیک شده بود.

ایران و افسانه‌های بدون خلوص نژادی
ایران در ۱۹۶۶ به کنوانسیون رفع تبعیض نژادی پیوست. برخلاف اروپا، در تاریخ ایران سابقه‌ای از نظریه‌پردازی نژادپرستانه دیده نمی‌شود؛ در شاهنامه، قهرمانانی چون رستم و کیخسرو حتی محصول اختلاط با تورانیان، دشمنان ایران، بوده‌اند. با این حال، دیگری‌سازی قومی گاه در لطیفه‌ها و فرهنگ شفاهی ایرانی هنوز دیده می‌شود.

متن کامل این نوشتار را در وبسایت گفت‌وشنود بخوانید
نژادپرستی؛ از نظریه‌پردازی فلسفی تا جرم‌انگاری جهانی

https://dialog.tavaana.org/racism-2/


#نژادپرستی #رواداری #تکثر #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

برتراند راسل
فیلسوفی که گفت:
هیچ دلیلی برای باور به خدا کافی نیست

سال ۱۹۲۷، برتراند راسل در برابر جمعیتی در لندن سخنرانی کرد با عنوانی که خودش هم می‌دانست جنجال‌برانگیز است: «چرا من مسیحی نیستم».
او فیلسوف، ریاضی‌دان و برنده‌ نوبل ادبیات بود، نه یک ملحد خشمگین؛ اما تصمیم گرفت با آرامش کامل، ستون‌های ایمان را یکی‌یکی زیر سؤال ببرد.

راسل نخست به دلایل کلاسیک وجود خدا حمله کرد؛ دلیل علّی، دلیل نظم، دلیل اخلاقی.
او پرسید اگر هر چیزی علتی می‌خواهد، پس علت خدا چیست؟ و اگر خدا نیازی به علت ندارد، چرا جهان نیاز داشته باشد؟ استدلالی ساده که ستون‌های الهیات سنتی را می‌لرزاند.

جمله‌ای از او که هنوز نقل می‌شود این است: «به گمان من، دین اساسا و در وهله‌ نخست، بر ترس بنا شده است.»
او دین را نه محصول حقیقت، بلکه محصول ترس از ناشناخته و نیاز به حامی می‌دانست.

راسل کلیسا را نه فقط نهادی معنوی، بلکه نیرویی بازدارنده در برابر پیشرفت اخلاقی می‌دید؛ او نوشت مسیحیت در طول تاریخ «مخالف هر پیشرفت اخلاقی» بوده، از الغای برده‌داری تا حقوق زنان.

برخلاف بسیاری منتقدان دین، راسل بر اخلاق سکولار مستقل تاکید داشت: انسان می‌تواند بدون ترس از دوزخ، نیک باشد؛ عشق و دانش، به گفته‌ او، دو ستون یک زندگی خوب‌اند.

این رساله (سخنرانی چرا مسیحی نیستم، بعدها با همین عنوان به کتاب تبدیل شد) بعدها الهام‌بخش نسل ملحدان نو شد، ریچارد داوکینز و کریستوفر هیچنز صراحتا از راسل به‌عنوان پیشگام یاد کرده‌اند.
میراث راسل امروز در هر بحثی درباره جدایی دین از اخلاق و آموزش، زنده است.

#برتراند_راسل #خداناباوری #آتئیست #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

زیگموند فروید
چرا انسان به خدایی نیاز دارد که هرگز ندیده؟

سال ۱۹۲۷، زیگموند فروید، پدر روانکاوی، کتاب کوچک اما پرمناقشه‌ آینده‌ یک پندار (Die Zukunft einer Illusion) را نوشت. پرسش او این بود: چرا انسان با وجود قرن‌ها علم، همچنان به موجودی نامرئی و قادر مطلق پناه می‌برد؟
پاسخش را نه در الهیات، بلکه در روان کودکی جست‌وجو کرد.

فروید دین را «توهم» نامید، نه به معنای دروغ آگاهانه، بلکه باوری که از یک آرزوی عمیق سرچشمه می‌گیرد. او نوشت خدا چیزی نیست جز فرافکنی تصویر پدر. همان‌طور که کودک در برابر دنیای ترسناک به پدرش پناه می‌برد، بشر بالغ در برابر طبیعتِ بی‌رحم به خدایی پناه می‌برد که نظم و امنیت وعده می‌دهد.

به باور او، انسان از سه جبهه احساس ناتوانی می‌کند: نیروهای طبیعت، فناپذیری بدن، و رنج روابط اجتماعی.
دین راهی است برای «رام‌کردن» این ترس‌ها، به گفته‌ او، مذهب «روان‌رنجوری همگانی بشریت» است.

فروید تاکید کرد توهم‌بودن یک باور به معنای غلط‌بودن آن نیست، بلکه یعنی انگیزه اصلی شکل‌گیری‌اش، آرزو است نه شواهد. این تمایز دقیق، نقدش را از حمله‌ ساده‌لوحانه به دین متمایز می‌کند.

او امید داشت بشر روزی از این «دوران کودکی روانی» عبور کند و به‌جای تسلی دینی، به عقل و علم تکیه کند، نه از سر خصومت، بلکه از سر باور به بلوغ روانی نوع بشر.

این اثر بعدها الهام‌بخش نقدهای روانشناختی-تکاملی دین شد. پاسکال بویه و دیگر پژوهشگران علوم شناختی دین، هرچند با روش‌های متفاوت، به همین پرسش بنیادین فروید بازگشتند: چرا ذهن انسان مستعد باور دینی است؟

میراث فروید امروز در هر بحثی درباره ریشه‌های روانی ایمان و نیاز انسان به معنا، همچنان زنده است.

#زیگموند_فروبد #نقد_دین #روانکاوی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402