۲ مهر، سالگرد اعدام محسن امیراصلانی
وقتی یک تفسیر دینی، حکم مرگ گرفت

محسن امیراصلانی در کلاس‌های خانگی قرآن، تفسیری شخصی از آیات ارائه می‌داد. یکی از حرف‌هایش این بود: ماجرای حضرت یونس و نهنگ را می‌توان نمادین دید، نه لزوما واقعه‌ای عینی. همین یک جمله، سرآغاز پرونده‌ای شد که قرار بود به قیمت جانش تمام شود.

نهادهای امنیتی این برداشت را «بدعت در دین» خواندند؛ اتهامی که در فقه سنتی، مرز باریکی با «ارتداد» دارد. برای حکومتی که تفسیر رسمی از متن مقدس را در انحصار خود می‌داند، هر خوانش مستقل، تهدیدی علیه اقتدار دینی-سیاسی محسوب می‌شود.

اتهام «توهین به پیامبر یونس» برای او پرونده‌ساز شد. در نظامی که سب النبی مجازات اعدام دارد، یک برداشت تفسیری از یک داستان قرآنی، به‌سادگی می‌تواند در قامت «اهانت به مقدسات» بازتعریف شود.

پرونده به دست قاضی ابوالقاسم صلواتی سپرده شد؛ نامی که در پرونده‌های عقیدتی و سیاسی، مترادف با صدور احکام سنگین است. آنچه با تفسیری متفاوت از یک متن آغاز شده بود، اکنون در مسیر اعدام قرار گرفته بود.

احکام اولیه او شامل حبس و شلاق بود، اما با پافشاری مقامات امنیتی و قضایی پرونده به سمت احکام سنگین‌تر سوق داده شد.
حکم اعدام او چندین بار در شعب مختلف دیوان عالی کشور نقض شد، اما در نهایت با دخالت رئیس وقت قوه قضائیه (طبق ماده ۱۸ قانون مجازات وقت) و ارجاع پرونده به شعبه ۱۳ دیوان عالی کشور، حکم اعدام به تایید نهایی رسید.

۲ مهر ۱۳۹۳، محسن در زندان رجایی‌شهر اعدام شد. به‌خاطر یک برداشت متفاوت از یک متن دینی. پرونده‌ او هنوز نمادی است از مرزی که در جمهوری اسلامی میان «عقیده» و «جرم» ترسیم می‌شود.

#محسن_امیراصلانی #بدعت_در_دین #سب_النبی #توهین_به_مقدسات #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

ویلیام جیمز و «گونه‌های تجربه دینی»
نگاهی به ایمان از دریچه روان و ضمیر انسان

فیلسوفی آمریکایی می‌پرسد: دین در درون انسان چه می‌کند؟
نه چه قانونی وضع می‌کند، نه چه نهادی می‌سازد؛ بلکه چطور یک انسان شکسته و ناامید، ناگهان به آرامش می‌رسد؟ کتاب ویلیام جیمز نگاهی متفاوت به دین ارائه می‌دهد؛ نگاهی که می‌تواند برای جامعه‌ای مثل ایران، که دین اغلب از مسیر حکومت و اجبار تجربه شده، معنایی تازه داشته باشد.

▪️«گونه‌های تجربه دینی»؛ نگاهی تازه به ایمان
«گونه‌های تجربه دینی»، اثر کلاسیک ویلیام جیمز، بر پایه سخنرانی‌های گیفورد در ۱۹۰۱ و ۱۹۰۲ شکل گرفت. جیمز کم‌تر به نهاد دین، فقه یا الهیات رسمی می‌پردازد و بیش‌تر به تجربه شخصی افراد از ایمان، دعا، عرفان و دگرگونی روحی توجه می‌کند. او دین را فراتر از مجموعه‌ای از قوانین و مراسم رسمی می‌بیند.

▪️دین شخصی در برابر دین نهادی
جیمز میان «دین شخصی» و «دین نهادی» تفاوت می‌گذارد و به انسان‌هایی علاقه دارد که تجربه‌ای مستقیم از معنا، رنج یا نجات داشته‌اند. اگر تجربه دینی امری درونی است، حکومت حق ندارد آن را معیار شهروندی یا وفاداری قرار دهد. نتیجه اخلاقی این نگاه: ایمان اجباری، تجربه دینی واقعی تولید نمی‌کند؛ فقط اطاعت ظاهری یا رنج روانی می‌سازد.

▪️نقدهایی بر جیمز
منتقدان می‌گویند جیمز دین را بیش از حد فردی می‌کند و نقش جامعه و قدرت را کم‌تر می‌بیند؛ در ایران دین با قانون، دولت و رسانه نیز گره خورده است. نقد دیگر این است که او تجربه‌های شدید را بیش از حد مرکز دین قرار می‌دهد، در حالی که برای بسیاری، دین بیش‌تر در زندگی روزمره و آیین‌ها حضور دارد.

▪️درسی برای ایران امروز
نقطه قوت جیمز این است که به‌جای داوری شتاب‌زده گوش می‌دهد؛ نه تجربه‌های دینی را به خرافه تقلیل می‌دهد، نه بی‌چون‌وچرا اثباتشان می‌کند. این میانه‌روی برای گفت‌وگوی ایرانی ارزشمند است. مهم‌ترین درس کتاب برای ایران امروز این است: هیچ حکومت یا روحانی نمی‌تواند مالک تجربه درونی انسان‌ها باشد؛ دین وقتی انسانی‌تر می‌شود که با آزادی وجدان همراه باشد.

متن کامل این یادداشت را در وبسایت گفت‌وشنود بخوانید

ویلیام جیمز و «گونه‌های تجربه دینی»
نگاهی به ایمان از دریچه روان و ضمیر انسان

https://dialog.tavaana.org/william-james-2/

#ویلیام_جیمز #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

امانوئل لویناس
چرا اخلاق پذیرش مقدم بر سیاست است؟


امانوئل لویناس (۱۹۰۶–۱۹۹۵)، فیلسوف فرانسوی لیتوانیایی‌تبار، یکی از متفکران در حوزه اخلاق و پدیدارشناسی است. او که بازمانده‌ی هولوکاست بود، فلسفه خود را بر پایه این پرسش بنا کرد که «چگونه پس از فاجعه‌ بشری، می‌توان به اخلاق اندیشید؟».
لویناس برخلاف فیلسوفان پیشین که سوژه و «خود» را محور هستی می‌دانستند، معتقد است که پیش از هر اندیشه یا عقلانیتی، ما در برابر «دیگری» مسئولیم.

نظریه چهره؛
پذیرش به مثابه یک وظیفه اخلاقی
از دیدگاه لویناس، پذیرش و رواداری نه یک انتخاب آزادانه یا مصلحت سیاسی، بلکه یک «اجبار اخلاقی» است که از لحظه‌ی دیدار با دیگری آغاز می‌شود.

۱. مواجهه با چهره (The Face):
لویناس معتقد است وقتی با چهره‌ی دیگری روبرو می‌شویم، گویی با یک فرمان الهی یا اخلاقی مواجه می‌شویم. چهره‌ دیگری به ما می‌گوید: «تو نباید مرا بکشی» و «تو مسئول منی». این مواجهه، من خودخواه را از مرکزیت خارج می‌کند و به من یادآوری می‌کند که هستی من در گرو حضور دیگری است.

۲. اخلاق پیش از سیاست:
برای لویناس، پذیرش دیگری مقدم بر هر قرارداد اجتماعی یا قانون سیاسی است. رواداری در نگاه او، تحمل تفاوت‌ها نیست، بلکه «پذیرشِ تقدس دیگری» است. او معتقد است ما باید در برابر «بی‌نهایتِ» وجود دیگری، کرنش کنیم و بپذیریم که هرگز نمی‌توانیم او را به طور کامل بشناسیم یا به زیرمجموعه‌ هویت خود درآوریم.

۳. مسئولیت برای دیگری:
پذیرش از نظر لویناس یعنی «جانشینِ دیگری بودن». او رواداری را به معنای مسئولیت‌پذیری بی‌قید و شرط می‌داند. در حالی که دیگران بر «حقوق من» تاکید دارند، لویناس بر «تکلیف من در برابر دیگری» پافشاری می‌کند. جامعه‌ روادار در نگاه او، جامعه‌ای است که در آن «خود» همواره نگران رنج و نیازهای «دیگری» است.

پذیرش در اندیشه‌ لویناس، یک پذیرش «رادیکال» و «نامتقارن» است؛ یعنی من موظفم دیگری را بپذیرم، حتی اگر او در پاسخ، چنین وظیفه‌ای نسبت به من نداشته باشد. این اخلاق بخشش و گشودگی است که مانع از خشونت می‌شود. از نظر لویناس، اگر ما بتوانیم چهره‌ انسانی دیگری را فارغ از ملیت، مذهب یا جایگاه اجتماعی‌اش ببینیم، دیگر رواداری یک انتخاب نخواهد بود، بلکه حقیقتی است که در سرشت انسانی ما نهفته است.

#اخلاق #پذیرش #رواداری #امانوئل_لویناس #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

پیتر بوقوسیان
چگونه بدون جدل، کسی را به تردید در باورش واداریم؟

پیتر بوقوسیان، فیلسوف آمریکایی و مدرس سابق دانشگاه ایالتی پورتلند، برخلاف بسیاری از منتقدان دین، علاقه‌ای به مناظره‌های داغ و اثبات نادرستی خدا نداشت. حوزه‌ تخصصی او فلسفه‌ تعلیم و تربیت و معرفت‌شناسی بود؛ و همین زمینه، او را به پرسشی متفاوت رساند: به‌جای بحث درباره «آیا خدا وجود دارد؟»، چرا از خود فرایند باورکردن نپرسیم؟

سال ۲۰۱۳، بوقوسیان کتاب A Manual for Creating Atheists را منتشر کرد؛ عنوانی که در فارسی می‌توان آن را «راهنمای خداناباورشدن» ترجمه کرد. ایده‌ مرکزی کتاب این بود: به‌جای حمله به باور دینی، باید از باورمند پرسید «چگونه به این باور رسیدی؟» و «چه شواهدی می‌تواند نظرت را تغییر دهد؟»

او این روش را «استخراج معرفت‌شناختی» نامید؛ گفت‌وگویی سقراطی که هدفش شکست‌دادن طرف مقابل نیست، بلکه واداشتن او به بازبینی خود فرایند فکری‌اش است. به باور بوقوسیان، مشکل اصلی «ایمان» نه محتوای آن، بلکه پذیرش باور بدون نیاز به شواهد کافی است؛ او این الگو را نوعی «ویروس معرفتی» توصیف کرد که فراتر از دین، در باورهای شبه‌علمی و سیاسی نیز دیده می‌شود.

این رویکرد، بوقوسیان را بعدها به بنیان‌گذاری جنبش «معرفت‌شناسی خیابانی» (Street Epistemology) سوق داد؛ روشی که در آن، گفت‌وگوهای مستندشده با افراد عادی درباره باورهایشان، بدون قصد اثبات درست یا غلط‌بودن، در فضای مجازی منتشر می‌شد.

نگاه او امروز در آموزش تفکر انتقادی و روش‌های گفت‌وگوی بدون خصومت درباره باور، همچنان الهام‌بخش است.

#پرسشگری #تفکر_انتقادی #باور #ایمان #گفتگو_توانا

@Dialogue1402