در تاریخ صفویه، اتحاد شاه اسماعیل اول با پرتغال معمولاً به‌عنوان ائتلافی علیه دولت عثمانی معرفی شده است؛ اما پژوهش حاضر، با تکیه بر منابع مهمی از جمله متون پرتغالی و ایتالیایی، این برداشت رایج را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که مسئله، بسیار فراتر از یک رقابت سیاسی با عثمانیان بود. مطابق اسناد و شواهد بررسی‌شده، حجاز و شهرهای مکه و مدینه محور اصلی این هم‌گرایی به شمار می‌رفت. شاه اسماعیل، با اتکای مؤکد بر ادعای سیادت و مشروعیت مذهبی، فرمانروایی بر سرزمین‌های اسلامی حجاز و مصر و شام را نیز هدف و حق مسلم خود می‌دانست. در سوی دیگر، آلفونسو د آلبوکرک، فرماندۀ پرتغالیان، با انگیزه‌های استعماری و دینی، نابودی ممالیک و تسلط بر دریای سرخ و سرزمین حجاز را به‌عنوان هدف امپراتوری پرتغال دنبال می‌کرد. همین اشتراک منافع، زمینه‌ساز یکی از مهم‌ترین ائتلاف‌های راهبردی در اوایل قرن شانزدهم میلادی شد؛ قرنی که با ظهور دو تهدید جدید و جدی برای عثمانی و ممالیک آغاز شد. در شرق، صفویان برآمدند و در جنوب، پرتغالی‌ها وارد اقیانوس هند شدند و ضمن تهدید دریای سرخ، در مقطعی مکه و مدینه را نیز در معرض خطر قرار دادند. اندیشۀ تصرف بیت‌المقدس (اورشلیم) نیز به تنش پرتغالی‌ها با ممالیک می‌افزود.

شاه اسماعیل در پی تصرف حجاز و تسلط بر اماکن مقدسۀ آن (حرمین شریفین) بود؛ هدفی که کاملاً منطبق با اهداف فرماندۀ پرتغالی‌ها در آسیا بود تا به موعودگرایی مذهبی پادشاه پرتغال (مانوئل اول) جامۀ عمل بپوشاند. دشمنی افراطی آلبوکرک با مسلمانان علاوه‌بر تعصبات و احساسات شخصی، به موعودگرایی ضداسلامی دربار مانوئل و همچنین، شرکت مکرر آلبوکرک در نبرد علیه مسلمانان مراکش و کشته شدن برادرش در آن‌ها بازمی‌گشت. اروپاییان صفویان را فارغ از ماهیت عقایدشان دشمن مسلمانان می‌شناختند؛ به‌طوری‌که حتی احتمال مسیحی شدن اسماعیل را نیز منتفی نمی‌دانستند. حضور پرتغالی‌ها در آسیا بر دو رکن بنیادین موعودگرایی مذهبی (Messianism) و سوداگرایی (Mercantilism) قرار داشت. جنبۀ مذهبی‌ آن را می‌توان در نوشته‌های شدیداللحن مورخ آن عصر (de Barros) یافت که ضمن معرفی توهین‌آمیز پیامبر (ص) به‌عنوان «دشمن بزرگ مسیح» و «رهبر فرقۀ دوزخی»، برای توجیه لزوم حضور در آسیا و تسلط بر شرق، به گسترۀ سرزمینی فتوحات اسلامی در قرون اولیۀ اسلام اشاره می‌کند.

برخلاف ادعای برخی که هدف صرف و غایی صفویان از قدرت‌گیری را «ایران» توصیف می‌کنند، این مقاله نشان می‌دهد که هدف شاه اسماعیل از مرزهای ایران فراتر رفته و حجاز، به‌عنوان مهم‌ترین کانون مشروعیت دینی جهان اسلام، جایگاهی محوری در محاسبات او یافته بود. از همین رو، همکاری با قدرتی اروپایی همچون پرتغال، نه یک اتحاد مقطعی، بلکه بخشی از برنامه‌ای بزرگ‌تر برای دگرگون ساختن موازنۀ قدرت در مشرق اسلامی تلقی می‌شد؛ نقشه‌ای که قرار بود با پیشروی سپاه صفوی از خشکی و حملات ناوگان پرتغال از دریا، دولت ضعیف و فرسودۀ ممالیک را از میان بردارد و راه را به سوی حجاز بگشاید.

این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که تحقق این طرح هرگز به مرحلۀ اجرا نرسید. مرگ آلبوکرک و مهم‌تر از آن، پیش‌دستی سریع و به‌موقع سلطان سلیم اول در فتح شام و مصر و حجاز با برانداختن ممالیک چرکسی، معادلات سیاسی منطقه را به‌کلی دگرگون ساخت و پیش از آنکه اتحاد صفوی-پرتغالی بتواند اهداف خود را تعقیب و پیاده کند، پادشاه عثمانی آن را خنثی و منتفی کرد. بدین‌ترتیب، مکه و مدینه تحت حاکمیت عثمانیان قرار گرفت و عنوان «خادم الحرمین الشریفین» به سلطان سلیم رسید؛ رخدادی که نه‌تنها سرنوشت ممالیک برجی، بلکه آیندۀ ژئوپلیتیک جهان اسلام را نیز تغییر داد.

اهمیت این مقاله تنها در بازشناسی یک اتحاد کمترشناخته‌شده نیست؛ بلکه در آن است که تصویری متفاوت از سیاست خارجی صفویه در اوایل آن ارائه می‌دهد. بر پایۀ یافته‌های این پژوهش، حجاز صرفاً یک موضوع حاشیه‌ای یا مذهبی نبود، بلکه یکی از اهداف دولت صفوی به‌شمار می‌رفت؛ هدفی که تحقق آن مستلزم همکاری با قدرتی دریایی و مسیحی چون پرتغال بود. از سوی دیگر، این پژوهش نشان می‌دهد که فتوحات سلطان سلیم را باید فراتر از یک پیروزی نظامی نگریست؛ رخدادی که با برهم زدن موازنۀ موجود، مانع از تحقق پروژۀ مشترک صفوی-پرتغالی شد و مسیر تاریخ جهان اسلام را در یکی از حساس‌ترین مقاطع خود دگرگون کرد: «پس از مرگ آلبوکرک، رویدادی به وقوع پیوست که برنامۀ شاه اسماعیل و پرتغالی‌ها را برای تصرف حجاز نقش بر آب کرد. سلطان سلیم اول با کیاست و زیرکی بسیار، جنگ با ممالیک را شروع کرد و بدین‌ترتیب، رؤیای صفوی-پرتغالی برای تسلط بر حجاز، برای همیشه بر باد رفت.»