مارک بلایت و نیکولو فرککارولی همکارانی در دانشگاه براون هستند. مارک استاد اقتصاد بین‌الملل و امور بین‌الملل و عمومی است و همچنین مدیر مرکز ویلیام آر. رودز برای اقتصاد و مالیه بین‌الملل است. نیکولو پژوهشگر مدعو است و علاوه بر دانشگاه براون، اقتصاددان بانک جهانی نیز می‌باشد.

ایده اصلی چیست؟
تورم همه را به یک اندازه تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. برخی افراد به شدت از تورم آسیب می‌بینند، در حالی که برخی دیگر حتی ممکن است در چنین دوره‌هایی سود ببرند. متأسفانه بیشتر ما بازندگان تورم هستیم. با درک این‌که تورم در واقع چگونه عمل می‌کند، می‌توانیم پیش‌بینی کنیم که چه چیزی لازم است تا به یک برنده تبدیل شویم.

در ادامه، نویسندگان کتاب تورم: راهنمایی برای استفاده‌کنندگان و بازندگان، مارک بلایت و نیکولو فرککارولی، پنج بینش کلیدی از اثر جدیدشان را به اشتراک می‌گذارند.

۱. تورم می‌تواند گیج‌کننده باشد.

آنچه اقتصاددانان درباره تورم تصور می‌کنند و آنچه مردم عادی درباره آن فکر می‌کنند می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. تورم به معنای «افزایش سطح عمومی همه قیمت‌ها» است. تورم به این معنا نیست که صرفاً قیمت مسکن بالا رفته یا بهای بنزین افزایش یافته؛ بلکه به معنای افزایش عمومی در سطح همه قیمت‌هاست.

این موضوع در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، پس چرا باعث سردرگمی می‌شود؟ تصور کنید اقتصاد مانند یک لیوان آب است. اقتصاددانان به خط باریک سطح آب نگاه می‌کنند و تغییر آن را در طول زمان بررسی می‌کنند. آن‌ها بر نرخ تغییر قیمت‌ها تمرکز می‌کنند. اما مردم عادی به مقدار آبی که در لیوان وجود دارد نگاه می‌کنند و می‌بینند که بالا رفته و پایین نمی‌آید. آن‌ها بر سطح قیمت‌ها تمرکز می‌کنند.

این اختلاف دیدگاه باعث می‌شود جهانی شکل بگیرد که در آن اقتصاددانان بگویند: «تورم به اندازه X درصد کاهش یافته» و در همان حال مردم عادی بگویند: «شوخی می‌کنید؟ قیمت تخم‌مرغ هنوز دو برابر چیزی است که قبلاً بود»—و هر دو درست می‌گویند. یکی به نرخ تغییر نگاه می‌کند و دیگری به سطح.

سردرگمی مشابهی هم از این واقعیت ناشی می‌شود که تورم با یک شاخص قیمتی اندازه‌گیری می‌شود. بانک‌های مرکزی با رصد هزاران کالای خریداری‌شده (۸۰ هزار قلم کالا در مورد فدرال‌رزرو) تغییرات قیمت‌ها را ثبت کرده و همه آن‌ها را در یک عدد میانگین‌گیری می‌کنند—یعنی نرخ تورم. برای مقایسه بهتر این عدد در طول زمان، اقلامی که نوسان زیادی دارند مثل غذا و سوخت حذف می‌شوند.

مشکل اینجاست که مردم عادی، به‌ویژه آن‌هایی که در ۶۰ درصد پایین توزیع درآمد قرار دارند، بخش بزرگی از درآمد خود را صرف غذا و سوخت می‌کنند. بنابراین حذف این اقلام باعث گسست میان آنچه مردم به‌طور شخصی به‌عنوان تورم حس می‌کنند و آنچه آمار رسمی نشان می‌دهد، می‌شود. به همین دلیل است که تجربه ذهنی مردم از تورم گاهی می‌تواند دقیق‌تر باشد.

۲. همه از تورم آسیب نمی‌بینند.

این‌که تورم چگونه بر شما اثر می‌گذارد بستگی به میزان درآمدتان دارد. اگر در فروشگاه‌های ارزان‌قیمت خرید می‌کنید و قیمت‌ها ده درصد بالا می‌رود، مجبور می‌شوید در مورد بودجه خانوار تصمیم‌های سختی بگیرید. در مقابل، اگر در فروشگاه‌های لوکس مثل Whole Foods خرید کنید، تورم برایتان اهمیتی ندارد، چون از ابتدا حاضر بوده‌اید مبلغ بیشتری بپردازید.

آنچه اهمیت دارد این است که چه بخشی از درآمدتان صرف مصرف می‌شود. اگر در نیمه پایینی توزیع درآمد قرار دارید، بخش بزرگی از درآمدتان صرف اقلام مصرفی مانند غذا، سوخت و اجاره خانه می‌شود. تورم مانند یک مالیات بر مصرف عمل می‌کند، بنابراین هرچه سهم مصرف از درآمدتان بیشتر باشد، آسیب بیشتری می‌بینید. شما بازنده تورم هستید.

«آنچه اهمیت دارد، سهمی است که از درآمدتان به مصرف اختصاص می‌دهید.»

اگر در ۱۰ درصد بالای توزیع درآمد باشید، به‌طور نسبی بخش کمتری از درآمدتان را صرف مصرف می‌کنید. و احتمالاً به جای اجاره‌نشینی، وام مسکن دارید که به جای مصرف، به ساخت یک دارایی منجر می‌شود. تبریک، شما برنده تورم هستید.

همان‌طور که افراد بر اساس سطح درآمدشان برنده یا بازنده تورم می‌شوند، شرکت‌ها هم بسته به اینکه تورم چگونه بر محصولاتشان اثر می‌گذارد، سود یا زیان می‌برند. شرکت‌هایی که در بازارهای کم‌رقیب فعالیت می‌کنند، از سردرگمی در مورد اینکه «قیمت واقعی چه باید باشد» استفاده می‌کنند تا قیمت‌ها را بالاتر از سطح معمول افزایش دهند.

اقتصاددانان فرض می‌کنند چنین «سوءاستفاده‌های قیمتی» ممکن نیست، چون رقابت میان شرکت‌ها باعث می‌شود اگر یک شرکت قیمت‌ها را بالا ببرد، دیگری برای جذب مشتری، قیمت‌ها را پایین بیاورد و سهم بازار شرکت اول را بگیرد. اما در بسیاری از بازارها—از تخم‌مرغ و غلات گرفته تا نفت و گاز—فقط یک یا دو عرضه‌کننده وجود دارند و همین باعث کمبود رقابت می‌شود.

بنا بر گزارش بانک مرکزی اروپا، حدود ۴۰ درصد تورم در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۲ ناشی از همین افزایش قیمت‌های شرکتی بوده است. آن‌ها برنده‌اند، شما بازنده.

۳. ابزارهای مقابله با تورم نیز برنده و بازنده ایجاد می‌کنند.

چکش همیشگی برای میخ تورم، افزایش نرخ بهره است. بانک‌های مرکزی دوست دارند وانمود کنند که سیاست پولی یک امر فنی و خنثی است. آن‌ها می‌گویند برنده و بازنده انتخاب نمی‌کنند. در مقابل، سیاستمداران با سیاست مالی، ناگزیرند درباره اینکه چه کسی مالیات بدهد و چه کسی یارانه یا هزینه دریافت کند تصمیم بگیرند. اما در عمل، این ادعا درباره سیاست پولی نیز درست نیست.

وقتی قیمت‌ها بالا می‌رود، بانک‌های مرکزی با افزایش نرخ بهره اقتصاد را سرد می‌کنند، و در این میان، سطح درآمد شما واقعاً اهمیت دارد. اگر فقیر باشید، احتمالاً از قبل هم نرخ‌های اعتباری بالاتری نسبت به افراد ثروتمند می‌پردازید، پس افزایش نرخ بهره از یک نقطه شروع بالاتر، دو برابر بیشتر بر مصرف شما فشار می‌آورد. اگر ثروتمند باشید، معمولاً نرخ‌های پایین‌تری برای اعتبار می‌پردازید و همچنین دارایی‌هایی مانند اوراق قرضه و سرمایه‌گذاری‌هایی دارید که با نرخ‌های بهره بالاتر، سود بیشتری نصیبتان می‌شود.

«این تصور که همه ما هزینه تورم را به یک اندازه می‌پردازیم، به‌هیچ‌وجه درست نیست.»

در واقع، خودِ عمل افزایش نرخ بهره پس‌اندازکنندگان را پاداش می‌دهد و وام‌گیرندگان را تنبیه می‌کند—که تعریف دقیق انتخاب برنده و بازنده است. اینکه آیا این «بهایی است که باید پرداخت» تا تورم از بین برود، پرسشی مشروع است. اما این تصور که همه به یک اندازه هزینه می‌پردازیم، نادرست است.

برخی شرکت‌ها و افراد واقعاً از تورم سودهای کلان می‌برند. آن‌ها «ابر برندگان» هستند. بنا به یک برآورد، شرکت‌های نفتی آمریکا در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۲۰ میلیارد دلار سود مازاد کسب کردند. و اگر در یک درصد بالای توزیع درآمد ایالات متحده زندگی می‌کردید—یعنی در میان کسانی که نیمی از سهام بازار را در اختیار دارند—تقریباً نیمی از این سود نصیبتان می‌شد، چه از طریق افزایش قیمت سهام و چه از طریق سود تقسیمی پرداختی توسط آن شرکت‌ها.

در مقابل، هرچند دستمزد اسمی مردم عادی در اکثر کشورها در دوران تورم افزایش یافت، اما دستمزد واقعی آن‌ها (یعنی دستمزد منهای تورم) هرگز با افزایش قیمت‌ها هماهنگ نشد. بنابراین، اکثریت قریب به اتفاق ما بازندگان تورم هستیم.

۴. نحوه تفکر ما درباره تورم، واکنش ما به آن را شکل می‌دهد.

بخش زیادی از نگرش ما به تورم ریشه در دهه ۱۹۷۰ دارد، زمانی که کشور آخرین بار شاهد یک موج بزرگ تورمی بود. سیاست‌گذاران و اقتصاددانان آن دوره را نتیجه دو خطای اصلی می‌دانند: چاپ بیش از حد پول توسط دولت و مطالبه دستمزدهای بالا توسط کارگران. برداشت کلی این بود که تورم افزایش یافت چون مردم انتظار داشتند قیمت‌ها همچنان بالا برود؛ بنابراین بانک‌های مرکزی باید با افزایش نرخ بهره (حتی به بهای ایجاد بیکاری) این انتظارات را پایین بیاورند.

این روایت جذاب است، اما ممکن است چندان درست نباشد. اول از همه، ما دیگر در دهه ۱۹۷۰ زندگی نمی‌کنیم. اقتصاد امروز کاملاً متفاوت از آن زمان است، هم در تولیدات و هم در مصرف. امروزه کمتر از ۱۰ درصد کارگران عضو اتحادیه هستند و برای بسیاری از افراد، دستمزدهای واقعی طی دهه‌ها راکد بوده است. پس اگر قیمت‌ها قرار است افزایش یابد، منشاء آن اینجا نیست.

«این روایت جذاب است، اما ممکن است چندان درست نباشد.»

دوم، بخش زیادی از کاهش تورم پس از دهه ۱۹۷۰ ناشی از عواملی مانند ورود نیم میلیارد نیروی کار چینی به بازار جهانی بوده که به شرکت‌ها امکان داده قیمت‌ها را پایین بیاورند و سودها را افزایش دهند. این همان جهانی‌سازی است. اما به نظر می‌رسد آن شیوه در حال افول است و همراه با آن، نیروی کاهنده تورم نیز از میان خواهد رفت.

سوم، آیا واقعاً مردم انتظارات نظام‌مندی از تورم دارند؟ افراد مختلف، انتظارات بسیار متفاوتی از تورم دارند. امروزه یکی از بزرگ‌ترین عوامل این تفاوت، وابستگی حزبی است. اگر جمهوری‌خواه باشید و ریاست‌جمهوری در دست دموکرات‌ها باشد، انتظار تورم بالاتر دارید. وقتی جمهوری‌خواهان قدرت می‌گیرند، دموکرات‌ها انتظار تورم بالاتر دارند. این انتظارات خود می‌تواند بخشی از محرک تورم باشد. در چنین شرایطی، توانایی بانک‌های مرکزی در کنترل تورم با نرخ بهره احتمالاً محدودتر از چیزی است که تصور می‌کنیم.

۵. احتمالاً آینده‌ای تورمی‌تر در پیش داریم.

نه به خاطر اتحادیه‌های حریص یا انتظارات بالا، بلکه به این دلیل که بیشتر تورم‌ها ناشی از شوک‌های عرضه هستند. مثل دوران کرونا که زنجیره‌های تأمین جهانی متوقف شدند و انواع کمبودها باعث افزایش قیمت‌ها شدند. یا مثل جنگ اوکراین، زمانی که حمله روسیه باعث شد قیمت گاز در اروپا سر به فلک بکشد

وقتی شوک عرضه اتفاق می‌افتد، مشخص نیست که افزایش نرخ بهره (گران‌تر کردن هزینه وام‌گیری) بهترین واکنش باشد. و به نظر می‌رسد که در آینده، شوک‌های عرضه بیشتری در راه باشد. سیاست دولت ترامپ در استفاده از تعرفه‌ها برای بازصنعتی‌سازی آمریکا، خود یک شوک عرضه ناشی از سیاست است. اگر این وضعیت دائمی شود، به معنای واردات کمتر و گران‌تر شدن همان واردات باقی‌مانده است.

به همین ترتیب، حتی اگر دولت ترامپ به تغییرات اقلیمی باور نداشته باشد، اثرات آن همچنان قیمت‌ها را بالا می‌برد. چه در سبد غذایی‌مان به دلیل فشار بر محصولات کشاورزی یا تخریب زنجیره‌های غذایی، و چه در افزایش هزینه بیمه، زیرا حوادثی که قبلاً «یک بار در صد سال» رخ می‌دادند، حالا «هر دوسال یک بار» اتفاق می‌افتند. چنین شوک‌های عرضه‌ای احتمالاً مکررتر خواهند شد. اگر چنین باشد، ما در جهانی تورمی‌تر زندگی خواهیم کرد و در چنین جهانی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد بدانیم چه کسانی برنده‌اند و چگونه بازنده نباشیم.