⬛️یک روضه‌ی کوتاه و کامل:
دختری است که از ترس بمباران قلبش ایستاده...

https://x.com/i/status/2037501099372953977
#جنگ

◼️Ellinne

⬅️ فولاد و ماادراک ماالفولاد-۱

تاریخ صنعت فولاد در ایران را باید تاریخ تلاشی بلندمدت برای کسب استقلال و ساخت دولت مدرن از مسیر صنعت سنگین دانست؛ تلاشی که از همان آغاز با محدودیت‌های ساختاری نظم جهانی مواجه شد و در هر مرحله، صورت‌بندی آن را سیاست، ژئوپلیتیک و انتخاب‌های تکنولوژیک تعیین کردند. از اواخر دوره قاجار و به‌ویژه در زمان رضاشاه، این درک در میان نخبگان سیاسی شکل گرفت که بدون دسترسی به صنایع پایه و به‌ویژه فولاد، استقلال سیاسی معنای واقعی نخواهد داشت، زیرا فولاد نه‌فقط یک کالای صنعتی، بلکه زیرساخت تمامی اشکال قدرت مدرن، از راه‌آهن و شهرسازی تا توان نظامی، به‌شمار می‌رود. با این حال، این آگاهی به‌تنهایی کافی نبود؛ ایران در ساختار اقتصاد جهانی جایگاهی نداشت که بتواند به‌سادگی به فناوری و سرمایه لازم برای چنین جهشی دست یابد و تلاش‌های اولیه نیز، به‌دلیل کمبود دانش فنی و وابستگی به واردات تجهیزات، ناکام ماند. مهم‌ترین دورخیز ایران برای راه‌اندازی این صنعت، پروژه کارخانه ذوب‌آهن کرج در اواخر دهه ۱۳۱۰ بود که با همکاری مهندسان آلمانی طراحی شد؛ هرچند این پروژه هرگز به مرحله تولید صنعتی فولاد نرسید و با اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم به فرجامی نرسید.

نقطه عطف این صنعت در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ و در دوره محمدرضا شاه رقم خورد، زمانی که پروژه فولاد به‌صورت جدی در دستور کار قرار گرفت؛ اما مذاکرات با کشورهای غربی، از آلمان و بریتانیا تا ایالات متحده، به نتیجه نرسید. این ناکامی را نمی‌توان صرفاً به ملاحظات اقتصادی فروکاست. مشاوران اقتصادی ایالات متحده و بانک جهانی استدلال می‌کردند که ایجاد صنعت فولاد در ایران توجیه اقتصادی ندارد: بازار داخلی برای جذب تولید یک مجتمع بزرگ کافی نیست و هزینه تولید داخلی از قیمت واردات بالاتر خواهد بود. از این رو توصیه می‌شد ایران به واردات فولاد ارزان‌تر ادامه دهد و منابع خود را به حوزه‌هایی با بازده سریع‌تر، مانند کشاورزی و صنایع سبک، اختصاص دهد. اما این استدلال‌ها تنها بخشی از واقعیت بود.

در چارچوب منطق نظام جهانی و آنچه بعدها توسط نظریه‌پردازانی چون آندره گوندر فرانک و سمیر امین در قالب "نظریه وابستگی" صورت‌بندی شد، کشورهای پیرامونی می‌بایست در نقش صادرکننده مواد خام و واردکننده کالاهای صنعتی باقی بمانند. انتقال فناوری فولاد، که به‌طور بالقوه ظرفیت صنعتی و حتی نظامی کشورها را افزایش می‌داد، می‌توانست این نظم را مختل کند. در بستر جنگ سرد نیز این مسئله ابعاد ژئوپلیتیک پیدا می‌کرد؛ زیرا ایرانی که به صنعت سنگین دست می‌یافت، دیگر صرفاً یک متحد مصرف‌کننده نبود و می‌توانست به بازیگری نیمه‌مستقل تبدیل شود. از همین‌رو، مسیر انتقال فناوری عملاً مسدود ماند.

در چنین شرایطی، چرخش محمدرضا شاه به سوی اتحاد جماهیر شوروی یک تاکتیک موازنه بود. قرارداد سال ۱۳۴۴ برای ساخت ذوب‌آهن اصفهان در همین چارچوب شکل گرفت؛ قراردادی که بر اساس آن، شوروی مسئولیت طراحی، تأمین تجهیزات و آموزش را بر عهده گرفت و ایران هزینه پروژه را نه با ارز، بلکه از طریق صادرات گاز طبیعی پرداخت، مدلی که در ادبیات توسعه از آن به‌عنوان "تبدیل منابع طبیعی به ظرفیت صنعتی" یاد می‌شود. این پروژه در سال ۱۳۵۰ ایران را وارد جمع کشورهای دارای صنعت فولاد کرد و ذوب‌آهن به‌عنوان «صنعت مادر»، زیرساختی برای پروژه‌های عمرانی و صنعتی فراهم آورد. با این حال، محدودیت‌های آن نیز به‌تدریج آشکار شد: اتکا به فناوری خارجی، استفاده از کوره بلند در کشوری که مزیت اصلی آن گاز طبیعی بود، و مهم‌تر از همه، فقدان پیوند کامل با صنایع پایین‌دستی که بتوانند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کنند.

انتخاب اصفهان برای استقرار این صنعت نیز کاملاً سنجیده بود و هم دلایل فنی و هم ملاحظات سیاسی-امنیتی در آن دخیل بود. نزدیکی نسبی به معادن سنگ‌آهن (مانند بافق)، دسترسی به آب زاینده‌رود و موقعیت مرکزی در شبکه حمل‌ونقل از جمله دلایل فنی به‌شمار می‌رفت؛ اما منطق امنیتی-سیاسی آن اهمیت بیشتری داشت: دوری از مرزها برای کاهش آسیب‌پذیری نظامی و استقرار در مرکز کشور برای تسهیل کنترل دولتی. این الگو را می‌توان در بسیاری از کشورهای در حال توسعه نیز مشاهده کرد؛ الگویی که آن را «پراکندگی کنترل‌شده صنعت» می‌نامند.

@Naghal_bashi