📍جایزه نوبل اقتصاد و سرگشتگی ما

👤 دکتر تیمور رحمانی؛ استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران

✍️ اعطای جایزه نوبل اقتصاد ۲۰۲۶ به مایکل وودفورد و رابرت هال، به‌ویژه نقش پیشتازانه وودفورد در اقتصاد پولی و تبیین نظری تورم، اهمیت فراوانی دارد؛ به‌ویژه برای کشوری چون ایران که دهه‌هاست با تورم بالا دست‌وپنجه نرم می‌کند، در حالی که همچنان میان مشاجرات ایدئولوژیک، اختلاف‌نظر درباره نقش نقدینگی، پایه پولی یا نرخ ارز و روش‌های اقتصادسنجی سرگشته است.

✍️ پژوهشگران در دانشگاه‌های برتر دنیا تلاش می‌کنند در تحقیقات تجربی خود اسیر باورهای ایدئولوژیک نباشند.

✍️ اقتصاددانان ایرانی نیز برای کمک به بازسازی اقتصاد صدمه‌دیده، باید با تواضع به جریان علمی روز جهان بازگردند، از ادعاهای بی‌اساس مبنی بر نیاز به نظریه‌پردازی‌های متفاوت بومی دست بردارند و اگر حرف تازه‌ای دارند، آن را در مجلات معتبر جهانی عرضه کنند نه اینکه با تحمیل هزینه‌های سنگین به کشور، در محافل بسته نظریه‌پردازی کنند.

✍️ مهم‌ترین دستاورد وودفورد نشان می‌دهد که سطح عمومی قیمت‌ها از شرطی تعادلی حاصل می‌شود؛ یعنی اگر تعهدات و بدهی‌های ناشی از مخارج دولت بیش از ارزش فعلی مالیات‌های آتی باشد، سطح قیمت‌ها افزایش می‌یابد تا ارزش حقیقی بدهی‌ها را با مالیات‌ها برابر کند.

✍️ بنابراین سیاست مالی نقشی کلیدی در شکل‌گیری تورم دارد. علم اقتصاد جریانی پیوسته و عمومی است و اقتصاددانان بزرگ همواره برای درک پدیده‌هایی مانند ابرتورم‌ها یا توسعه‌نیافتگی، بر شانه پیشینیان ایستاده و از تجربیات جهانی بهره برده‌اند. روزنامه دنیای اقتصاد

فیلم آموزشی

🎬 فیلم👆 «ویپلش» (Whiplash)؛ وقتی مرز میان تعالی و تخریب مبهم می‌شود.

این فیلم که در سال ۲۰۱۵ برنده ۳ جایزه اسکار از ۵ نامزدی شد، فقط داستان یک نوازنده جوان و رؤیای موفقیت او نیست؛ داستان رابطه‌ای پیچیده میان قدرت، جاه‌طلبی، یادگیری و بهای رسیدن به برتری است.

🧠 اندرو نیمن، شخصیت اصلی فیلم، نوازنده جوانی است که می‌خواهد به یکی از بزرگ‌ترین درامرهای تاریخ تبدیل شود. ترنس فلچر، استاد سخت‌گیر او، با تحقیر، فشار روانی و رفتارهای افراطی تلاش می‌کند از او یک نابغه بسازد. اما پرسش اساسی این است: آیا هر فشاری که به عملکرد بهتر منجر می‌شود، الزاماً به رشد انسان نیز کمک می‌کند؟

🔥 از منظر رهبری تطبیقی، مسئله فقط افزایش مهارت اندرو نیست؛ بلکه تشخیص تفاوت میان رشد واقعی و فرسودگی در مسیر موفقیت است. فلچر تصور می‌کند برای رسیدن به تعالی، باید محدودیت‌های افراد را شکست؛ اما آیا بدون اعتماد، امنیت روانی و امکان یادگیری از اشتباه، می‌توان ظرفیت‌های انسانی را شکوفا کرد؟

⚙️ از نگاه توسعه ذهنی بزرگسالان، نکته مهم این است که اندرو به‌تدریج ارزشمندی خود را با تأیید استاد و موفقیت حرفه‌ای گره می‌زند. وقتی باور کنیم «فقط در صورت برتر بودن ارزشمندم»، ممکن است سلامت، روابط و حتی هویت خود را قربانی دستیابی به هدف کنیم.

🧩 همین الگو در برخی سازمان‌ها نیز دیده می‌شود. مدیری که با ترس، تحقیر و فشار دائمی عملکرد می‌گیرد، شاید در کوتاه‌مدت به نتایجی برسد؛ اما ممکن است اعتماد، خلاقیت و انگیزه درونی تیم را تضعیف کند. عملکرد بالا همیشه نشانه رهبری اثربخش نیست.

🧭 رهبری تطبیقی از ما می‌خواهد بپرسیم: آیا افراد را برای مواجهه مستقل با چالش‌ها توانمند می‌کنیم یا آن‌ها را به تأیید و قضاوت خود وابسته می‌سازیم؟

💡 شاید درس مهم فیلم این باشد که رسیدن به اوج، لزوماً به معنای رشد همه‌جانبه نیست. باید میان تعالی، اطاعت و بهای انسانی موفقیت تفاوت قائل شویم.

🌱 رشد واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که برای رسیدن به بهترین نسخه خود، نه‌تنها مهارت‌هایمان را توسعه دهیم، بلکه باورهایمان درباره موفقیت، قدرت و ارزشمندی را نیز بازنگری کنیم.
🍀 پویش امیرکبیر برای دانش افزایی و همفکری در مسیر توسعه

هزینه تعلل در عصرهوش مصنوعی؟!
ایران در معرض عقب ماندگی است.

📌*هزینه تعلل در پذیرش هوش مصنوعی برای اقتصاد ایران*

📍اقتصاد ایران در معرض خطر جدی عقب‌ماندگی از موج بعدی رشد جهانی مبتنی بر هوش مصنوعی قرار دارد. اگر مواجهه با این فناوری به‌موقع و آگاهانه نباشد، فرصت‌ها به تهدید تبدیل می‌شوند و فشار بر رشد و اشتغال تشدید خواهد شد.

● یافته‌های کلیدی از سناریوهای جهانی (گزارش آنتروپیک، سپتامبر ۲۰۲۶)
سه سناریو برای اقتصاد آمریکا تا ابتدای ۲۰۳۰ ترسیم شده است:

۱- *تغییر محدود* (شبیه تأثیر اینترنت): تنها ۴٪ وظایف تحت تأثیر، رشد GDP حدود ۱٫۶٪ بالاتر از مسیر پایه، رشد سالانه به ۲٫۴٪ می‌رسد. اثرات روی دستمزد و بیکاری ناچیز است.
۲- *تغییر قابل‌توجه*:
۱۲٪ وظایف متأثر، GDP حدود ۸٫۳٪ بزرگ‌تر، رشد سالانه ۵٫۴٪. کاهش اشتغال در مشاغل شناختی حدود ۳٫۹٪ و کاهش سهم نیروی کار از درآمد.

۳- *تغییر بسیار شدید*: نزدیک به نیمی از وظایف تحت تأثیر، GDP حدود ۳۲٫۴٪ بزرگ‌تر و رشد سالانه تا ۱۵٫۴٪. کاهش شدید اشتغال شناختی (۲۱٫۵٪) و بیکاری این گروه تا ۱۷٫۹٪. برندگان اصلی صاحبان سرمایه هستند، نه نیروی کار.

● حتی در اقتصاد پیشرفته آمریکا نیز سناریوهای قوی‌تر، فشار قابل‌توجهی بر مشاغل دانشی و شناختی وارد می‌کنند و توزیع منافع نابرابر است.

♦️ وضعیت ایران و چالش‌ها
ایران در ۱۵ سال اخیر رشد ناچیز و ناپایدار داشته است (رشد سال ۱۴۰۴ با نفت ۰٫۲٪ و بدون نفت منفی ۰٫۳٪). بخش خدمات (بیش از نیمی از اشتغال) و صنعت ضعیف‌اند و اقتصاد با بحران سرمایه‌گذاری و بهره‌وری دست‌وپنجه نرم می‌کند.

● هوش مصنوعی می‌تواند بهره‌وری مشاغل شناختی (بانکداری، بیمه، نرم‌افزار، آموزش، خدمات حرفه‌ای) را بالا ببرد و جذابیت سرمایه‌گذاری را افزایش دهد. اما تحریم‌ها و جنگ دسترسی به تجهیزات، سرمایه، دانش و زیرساخت را محدود کرده و نااطمینانی را تشدید می‌کنند. تعویق تحول تا رفع کامل بحران‌ها، خطر عقب‌ماندگی را بیشتر می‌کند. ساختار غیرفشاری بازار و احتمال انحصار داده/محاسبات نیز مزیت را به بنگاه‌های بزرگ منتقل می‌کند.

● پیامدهای محتمل تعلل
۱.افزایش فاصله بهره‌وری با رقبا؛ خدمات خارجی سریع‌تر و ارزان‌تر عرضه می‌شود و دستمزد پایین به‌تنهایی مزیت رقابتی کافی نخواهد بود (مشابه تجربه صنعت خودرو).
۲.حذف وظایف شغلی بدون ایجاد فرصت‌های جایگزین به‌دلیل کمبود سرمایه و موانع کسب‌وکار؛ فشار بر درآمد و اشتغال کارکنان اداری و تخصصی بدون بهره‌مندی از رشد بالای سناریوهای جهانی.
۳.تعمیق شکاف بین بنگاه‌های مجهز و کم‌بازده، تمرکز بیشتر بازار و پایین ماندن رشد بالقوه. ایران ممکن است هم از منافع فناوری محروم بماند و هم هزینه‌های تغییر را بپردازد.

● توصیه راهبردی
تأخیر در پذیرش فناوری، مشاغل امروز را حفظ نمی‌کند. تحریم و جنگ ضرورت آمادگی را حتی بیشتر می‌کند. اولویت باید فراهم کردن شرایط رشد برای بنگاه‌ها و طراحی سازوکاری باشد که مردم نیز از منافع سهم ببرند. این مسیر از اینترنت پایدار، برق قابل‌اتکا، دسترسی به ابزارها و دانش جهانی، و امکان سرمایه‌گذاری می‌گذرد.
تهیه وتنظیم: دکترامیرصادقی

🎯 هنوز خیلی چیزها را دربارهٔ تنهایی نمی‌دانیم

♦️ در اوایل دهۀ ۱۹۹۰ عصب‌شناس آمریکایی، جان کاسیوپو، طرح کلی حوزۀ تحقیقاتی جدیدی را در ذهن خود می‌پرورد. در آن روزگار علوم عصب‌شناختی پیشرفت‌هایی خیره‌کننده در فهم سازوکارها و عملکردهای مغز به وجود آورده بود. اما کاسیوپو فکر می‌کرد یک جای کار می‌لنگد: انسان‌ها در تمام عمر روابط پایدار می‌سازند و تعلقی عمیق به فرهنگ و جامعه دارند. بنابراین می‌توانیم با اطمینان بگوییم «انسان گونه‌ای اجتماعی است». اما مطالعات عصب‌شناختی اساساً به تأثیری که این ارتباطات یا نبود آن‌ها بر مغز می‌گذارد، توجه نداشت.

♦️کاسیوپو حوزۀ تحقیقاتی جدیدش را «علوم اعصاب اجتماعی» نامید. ابتدا در چند اثر به صورت نظری به آن پرداخت. اما در ادامه تصمیم گرفت که با تحقیقاتی تجربی، اهمیت این حوزه را اثبات کند. این تحقیقات آغاز مسیری پر از شگفتی بود که او را به «تأثیرگذارترین نظریه‌پردازِ تنهایی» در جهان تبدیل کرد.

♦️اولین چیزی که فهمید این بود که واقعاً مهم نیست ارتباطات اجتماعی فراوانی داشته باشید یا نه، اهمیتی ندارد دور و برتان پر از آدم باشد، یا هفته تا هفته کسی را نبینید، آنچه برای مغز مهم است «احساس تنهایی» است. تفاوت بزرگی بین انزوای عینی و انزوای ادراک‌شده وجود دارد و انزوای ادراک‌شده همان چیزی است که ما معمولاً تنهایی می‌نامیم. این مسئلۀ تناقض‌آمیز را توضیح می‌داد که چرا خیلی از آدم‌های بسیار ثروتمند یا بسیار موفق که با صدها نفر در ارتباطند، عمیقاً احساس تنهایی می‌کنند.

♦️کاسیوپو در پیِ فهم عمیق‌تر «احساس تنهایی» به نتیجۀ خارق‌العادۀ دیگری رسید: آنچه واقعاً احساس تنهایی را کاهش می‌دهد، «کمک دوطرفه» است، نه صرفِ توجه‌ دریافت کردن، یا «شنیده شدن». به همین خاطر است که تراپیستتان خیلی خوب به حرف‌هایتان گوش می‌دهد، اما باعث نمی‌شود کمتر احساس تنهایی کنید.

♦️در واقع، اگر فقط از دیگران کمک و پشتیبانی دریافت کنید، احساس نیاز شما به تعلق عمیق ارضا نمی‌شود. فقط وقتی این کمک دوطرفه باشد و شما هم بتوانید به طرف مقابل کمک کنید، مغز آن را یک دوستیِ واقعی ارزیابی می‌کند. جالب اینجاست که تعداد خیلی کمی از این دوستی‌ها -یک یا دو نفر- کافی است. کاسیوپو می‌گوید: «احساس تنهایی مثل کوه یخ است، از سطح آن روی آب خبر داریم، اما بخش زیادی از این احساس، از حیث تکاملی، آنقدر عمیق است که نمی‌توانیم آن را ببینیم».

♦️ داده‌های کاسیوپو نشان داد «تنهایی مسری است». یعنی وقتی کسی آدم عزیزی را از دست می‌دهد و تنها می‌شود، به دلیل رفتار محتاطانه و اجتنابش از دیگران، احتمال زیادی دارد که دیگر دوستانش را هم از دست بدهد.

♦️از آن عجیب‌تر، «تنهایی موروثی است». داده‌ها نشان می‌دهد درد قطع ارتباط برای افراد مختلف، به‌شکل قابل‌توجهی متفاوت است. بعضی‌ها را اصلاً اذیت نمی‌کند، اما برخی را هم چنان آشفته می‌کند که به نوعی آسیب تبدیل می‌شود. به نظر می‌رسد این تفاوت برآمده از آرایش‌های ژنتیکی ما باشد. تنهایی می‌تواند آثار پایداری بر سلامت ما بگذارد. تنهایی سیستم ایمنی ما را تضعیف می‌کند، کیفیت خوابمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، و فعالیت غدد درون‌ریز و متابولیسم ما را تغییر می‌دهد. حالا خیلی چیزها دربارۀ تنهایی می‌دانیم، اما کاسیوپو می‌گوید هنوز اول راهیم.

🔗 آنچه خواندید مروری است بر مطلب «جان کاسیوپو: تنهایی مثل کوه یخ است» که در پروندهٔ ویژهٔ مجلهٔ شمارهٔ ۱۳ ترجمان منتشر شده است.

چگونه مثل متفکربزرگ فکرکنیم؟

۱۰ واقعیت تلخ اما آموزنده درباره انسان‌ها و زندگی