نشان شیروخورشید را نه می‌توان یکسره هخامنشی دانست و نه صرفاً ساختهٔ دورهٔ اسلامی. این نشان، برآمده از پیوستگی و دگرگونی بن‌مایه‌هایی کهن است که در دوره‌های گوناگون بازخوانی و بازساخته شده‌اند.

برای شناخت ریشه‌های آن، باید به جهان هندوایرانی و میراثی بازگشت که در زبان‌شناسی و تاریخ ادیان «آریایی» خوانده می‌شود. شیر در این جهان نماد شهریاری، نیرو، فرّه و نگاهبانی بود و خورشید با روشنایی، راستی و سامان گیتی پیوند داشت.

این بن‌مایه‌ها در هنر ایلامی، هخامنشی و ساسانی ادامه یافتند و در دوره‌های پسین، از پیوند شیرِ شاهانه و خورشیدِ فروغمند، نشانی پدید آمد که به یکی از پایدارترین نمادهای سیاسی و تمدنی ایران بدل شد.

برای شنیدن کامل داستان پیدایش و دگرگونی نشان شیروخورشید، این بخش از پادکست را تماشا کنید:
‏https://www.youtube.com/watch?v=B7tEgQRb-CQ

🎙@ChaparPodcast

در جهان‌بینی آریایی، خورشید تنها پدیده‌ای طبیعی و روشنایی‌بخش نبود، بلکه با نظم، بینایی، پیمان و داوری پیوند داشت. در سنت ودایی، «سوریا» و «میترا» با «ṛta»، نظم کیهانی، همراه‌اند و در سنت ایرانی، این معنا در مفهوم «اَشا» نمود می‌یابد.

پژوهشگرانی چون مری بویس و ژرژ دومزیل نشان داده‌اند که ایزدان وابسته به نور و خورشید، کارکردی نظارتی و فرمانروایانه نیز داشته‌اند. در اندیشهٔ ایرانی، خور آنچه را پنهان است آشکار می‌کند و مهر، پاسدار پیمان، بر کردار آدمیان داوری می‌کند.

ازاین‌رو، نور هم‌سنگ آگاهی بود و آگاهی، بنیاد داوری و سامان. آنچه در متون اوستایی و پهلوی می‌بینیم، ادامهٔ سنتی بسیار کهن است که در آن، خور از نخستین روزهای شکل‌گیری اندیشهٔ آریایی، نماد روشناییِ سامان‌بخش بود.

برای شنیدن کامل این جستار، این بخش از پادکست چاپار را تماشا کنید:

‏https://youtu.be/pWotPI0VLag?is=gfMyEYJJpYtuNX1-

🎙@ChaparPodcast