🌙نیمرخ ۲۶؛ کرامت، یعنی احترام گذاشتن به خویشتن خویش و انسانیت دیگران
در دو گفتار گذشته به اهمیت عدالت در شخصیت انسان و نیز در جامعه اشاره کردیم، در این گفتار به ویژگی کرامت نفس؛ یکی از مهمترین مختصات انسان ایدهآل نهجالبلاغه میپردازیم. کرامت نفس یا کرامت، یعنی احترام گذاشتن به خویشتن خویش و نیز انسانیت دیگران، از آن حیث که انساناند قطع نظر از آنکه هر دین و مسلک و نژاد و زبانی داشته باشند. امام علی علیهالسلام دیدگاه خاصی در نهجالبلاغه نسبت به کرامت دارد. ما مجبور به کرامتیم. خداوند ما را کریم آفریده است و چنین خلق شدهایم. شخصیت کریم ویژگیهای مهمی دارد، نمونه و نسخهای از کرامت خداوند است.
نهجالبلاغه در مورد کرامت چند نکته هم تصریح دارد، در حکمت ۴۴۹ میفرماید:
مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ، هَانَتْ عَلَيْهِ شَهَوَاتُهُ.
هرکس که نفسش برایش دارای کرامت و اعتبار باشد، شهوتها و تمایلات پست را نادیده میگیرد.
باز در حکمت ۴۳۶ تاکید میکند: «انسان کریم، نسبت به کریمان حسادت نمیکند و بلکه آنان را به جامعه و دیگران میشناساند.»
در حکمت ۲۴۷ تاکید میکند که: «کرامت نفس مهرانگیزتر از خویشاوندی است و باعث چسبندگی اجتماع و احترام شخص کریم در بین مردم میشود.»
یکی دیگر از ویژگیهای اساسی انسانِ کریم، این است که از لغزشهای دیگران چشمپوشی کند. حکمت ۲۲۲ میگوید:
مِنْ أَشْرَفِ [أَفْعَالِ] أَعْمَالِ الْكَرِيمِ، غَفْلَتُهُ عَمَّا يَعْلَم. از برترین رفتارهای انسان کریم این است که رازها و لغزشهای دیگران را فراموش میکند.
حکمت ۲۴۷ بسیار زیباست، امام به کمیل بن زیاد نخعی وصیتی دارد که زیباترین وصیت در حوزه کرامت اخلاقی است و آن رابطه کرامت با شادیآفرینی در دل فرد و جامعه است. میفرماید:
یَا کُمَیْلُ مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ الْمَکَارِمِ
به کسانت دستور بده در ساعات آخر روز در پی کسب کرامتهای اخلاقی باشند و انسانها را شاد کنند، زیرا سوگند به آن خداوندی که تمامی صداها وارد شنوایی او میشوند، هیچکسی در قلب یک انسان شادی به وجود نیاورد مگر آنکه خداوند از آن شادی لطفی میآفریند و هنگامی که به ایجادکننده سرور و شادی مصیبتی فرود آید آن لطف مانند آب که از سراشیبی جاری شود به طرف آن شخص شادیآفرین جریان پیدا میکند و آن مصیبت را از آن شخص دور میکند، همانگونه که شتر بیگانه را از چراگاه دور مینماید.
ادبیات فارسی نیز کرامت را از ویژگیهای اعطایی خداوند میداند که در جِبِلت انسان نهفته است. شیخ محمود شبستری میگوید:
سزاوار خدایی لطف و قهر است
ولیکن بندگی در جبر و فقر است
کرامت آدمی را اضطرار است
نه زان کو را نصیبی ز اختیار است
باز منوچهری میگوید:
این عز و این کرامت و این فضل و این هنر
زان اصل ثابت است و از آن گوهر اثیر
کس را خدای بیهنری مرتبت نداد
بیهوده هیچ سیل نیاید سوی غدیر
اما مولانا تاکید میکند:
پس کریم آنست کو خود را دهد
آب حیوانی که ماند تا ابد
باقیات الصالحات آمد کریم
رسته از صد آفت و اخطار و بیم
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
در دو گفتار گذشته به اهمیت عدالت در شخصیت انسان و نیز در جامعه اشاره کردیم، در این گفتار به ویژگی کرامت نفس؛ یکی از مهمترین مختصات انسان ایدهآل نهجالبلاغه میپردازیم. کرامت نفس یا کرامت، یعنی احترام گذاشتن به خویشتن خویش و نیز انسانیت دیگران، از آن حیث که انساناند قطع نظر از آنکه هر دین و مسلک و نژاد و زبانی داشته باشند. امام علی علیهالسلام دیدگاه خاصی در نهجالبلاغه نسبت به کرامت دارد. ما مجبور به کرامتیم. خداوند ما را کریم آفریده است و چنین خلق شدهایم. شخصیت کریم ویژگیهای مهمی دارد، نمونه و نسخهای از کرامت خداوند است.
نهجالبلاغه در مورد کرامت چند نکته هم تصریح دارد، در حکمت ۴۴۹ میفرماید:
مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ، هَانَتْ عَلَيْهِ شَهَوَاتُهُ.
هرکس که نفسش برایش دارای کرامت و اعتبار باشد، شهوتها و تمایلات پست را نادیده میگیرد.
باز در حکمت ۴۳۶ تاکید میکند: «انسان کریم، نسبت به کریمان حسادت نمیکند و بلکه آنان را به جامعه و دیگران میشناساند.»
در حکمت ۲۴۷ تاکید میکند که: «کرامت نفس مهرانگیزتر از خویشاوندی است و باعث چسبندگی اجتماع و احترام شخص کریم در بین مردم میشود.»
یکی دیگر از ویژگیهای اساسی انسانِ کریم، این است که از لغزشهای دیگران چشمپوشی کند. حکمت ۲۲۲ میگوید:
مِنْ أَشْرَفِ [أَفْعَالِ] أَعْمَالِ الْكَرِيمِ، غَفْلَتُهُ عَمَّا يَعْلَم. از برترین رفتارهای انسان کریم این است که رازها و لغزشهای دیگران را فراموش میکند.
حکمت ۲۴۷ بسیار زیباست، امام به کمیل بن زیاد نخعی وصیتی دارد که زیباترین وصیت در حوزه کرامت اخلاقی است و آن رابطه کرامت با شادیآفرینی در دل فرد و جامعه است. میفرماید:
یَا کُمَیْلُ مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ الْمَکَارِمِ
به کسانت دستور بده در ساعات آخر روز در پی کسب کرامتهای اخلاقی باشند و انسانها را شاد کنند، زیرا سوگند به آن خداوندی که تمامی صداها وارد شنوایی او میشوند، هیچکسی در قلب یک انسان شادی به وجود نیاورد مگر آنکه خداوند از آن شادی لطفی میآفریند و هنگامی که به ایجادکننده سرور و شادی مصیبتی فرود آید آن لطف مانند آب که از سراشیبی جاری شود به طرف آن شخص شادیآفرین جریان پیدا میکند و آن مصیبت را از آن شخص دور میکند، همانگونه که شتر بیگانه را از چراگاه دور مینماید.
ادبیات فارسی نیز کرامت را از ویژگیهای اعطایی خداوند میداند که در جِبِلت انسان نهفته است. شیخ محمود شبستری میگوید:
سزاوار خدایی لطف و قهر است
ولیکن بندگی در جبر و فقر است
کرامت آدمی را اضطرار است
نه زان کو را نصیبی ز اختیار است
باز منوچهری میگوید:
این عز و این کرامت و این فضل و این هنر
زان اصل ثابت است و از آن گوهر اثیر
کس را خدای بیهنری مرتبت نداد
بیهوده هیچ سیل نیاید سوی غدیر
اما مولانا تاکید میکند:
پس کریم آنست کو خود را دهد
آب حیوانی که ماند تا ابد
باقیات الصالحات آمد کریم
رسته از صد آفت و اخطار و بیم
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙نیمرخ ۲۷؛ الهیات برابری در متن به الهیات نابرابری در سنت مسلمانها تبدیل شده
در گفتار گذشته به صفت کرامت پرداختیم و رابطه کرامت و شادی در انسان و جامعه. امروز به یکی از مهمترین ویژگیهای انسان ایدهآل میپردازیم، و آن برابراندیشی انسانها و اعتقاد به الهیات برابری است. برابری هرگز نافیِ تفاوت نیست، در عین حال هرگز منکر فاصلههایی نیست که به صورت اکتسابی یا تاریخی در جوامع بین انسانها پیدا شده است. برابریاندیشی یا الهیات برابری بر برابری بنیادین انسانها تاکید دارد و شایسته است که در جامعه و در سیاست و حقوق رعایت شود. امام علی علیهالسلام تاکید زیادی بر برابری دارد. میفرماید: «با مردم به مهربانی و احترام برخورد کنید زیرا آنان از دو قسم خارج نیستند (صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ) یا برادر شما در دین هستند و یا همنوع شما در خلقت که تفاوتی با هم ندارید.»
در متن دیگری همین اندیشه تکرار شده اما یک تفاوت اساسی دارد که مهم است، میفرماید:
با مردم به انصاف و احترام برخورد کنید زیرا آنان از دو قسم خارج نیستند: آنان یا برادران سببی و نسبی و نژادی و زبانی شما هستند، یا همنوعان شما در خلقتاند.
پیامبر اسلام هم از این برابری سخن گفته است، معروف است که وقتی شنید که دو نفر با هم مناقشه میکنند و یکی خطاب به دیگری میگوید: «خداوند چهره تو را زشت کند.» پیامبر اعتراض کرد و فرمود: «ای بنده خدا! صبر کن، چنین چیزی به برادرت نگو، خداوند آدم را بر صورت خودش خلق کرده است.»
متاسفانه ادبیات سنتی مسلمانها به طور تاریخی به سمت الهیات نابرابری رفته است. به عنوان مثال بر این اندیشه شدند که: انسانها از ماده واحدی خلق شدهاند اما خداوند یکی را تاج سروری بر سر نهاد و در شأن او «آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً» خواند و دیگری را بنده سایر بندگان کرد و در وصف او «عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ» گفت.
روشن است که الهیات برابری در نصوص با الهیات نابرابری در سنت تاریخی مسلمانها فاصله بسیار و رابطه عکس دارد. ادبیات برابری چنان مورد غفلت قرار گرفته است که در تاریخ مسلمانی صرفا به یک حوزه آرمان رانده شده و ادبیات فارسی و شعرای ما نیز همچنان آرزو میکردند که انسانها دوباره به برابری برگردند. سعدی در یک جا میگوید:
ای نفس اگر به دیده تحقیق بنگری
درویشی اختیار کنی بر توانگری
ای پادشاه شهر چو وقتت فرا رسد
تو نیز با گدای محلت برابری
گر پنج نوبتت به در قصر میزنند
نوبت به دیگری بگذاری و بگذری
فرخی سیستانی نیز به عنوان یک آرزو آینده را تصویر میکند و میگوید:
گر در گذشته حمل غنی بر فقیر بود
امروز با غنی متساوی بود فقیر
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
در گفتار گذشته به صفت کرامت پرداختیم و رابطه کرامت و شادی در انسان و جامعه. امروز به یکی از مهمترین ویژگیهای انسان ایدهآل میپردازیم، و آن برابراندیشی انسانها و اعتقاد به الهیات برابری است. برابری هرگز نافیِ تفاوت نیست، در عین حال هرگز منکر فاصلههایی نیست که به صورت اکتسابی یا تاریخی در جوامع بین انسانها پیدا شده است. برابریاندیشی یا الهیات برابری بر برابری بنیادین انسانها تاکید دارد و شایسته است که در جامعه و در سیاست و حقوق رعایت شود. امام علی علیهالسلام تاکید زیادی بر برابری دارد. میفرماید: «با مردم به مهربانی و احترام برخورد کنید زیرا آنان از دو قسم خارج نیستند (صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ) یا برادر شما در دین هستند و یا همنوع شما در خلقت که تفاوتی با هم ندارید.»
در متن دیگری همین اندیشه تکرار شده اما یک تفاوت اساسی دارد که مهم است، میفرماید:
با مردم به انصاف و احترام برخورد کنید زیرا آنان از دو قسم خارج نیستند: آنان یا برادران سببی و نسبی و نژادی و زبانی شما هستند، یا همنوعان شما در خلقتاند.
پیامبر اسلام هم از این برابری سخن گفته است، معروف است که وقتی شنید که دو نفر با هم مناقشه میکنند و یکی خطاب به دیگری میگوید: «خداوند چهره تو را زشت کند.» پیامبر اعتراض کرد و فرمود: «ای بنده خدا! صبر کن، چنین چیزی به برادرت نگو، خداوند آدم را بر صورت خودش خلق کرده است.»
متاسفانه ادبیات سنتی مسلمانها به طور تاریخی به سمت الهیات نابرابری رفته است. به عنوان مثال بر این اندیشه شدند که: انسانها از ماده واحدی خلق شدهاند اما خداوند یکی را تاج سروری بر سر نهاد و در شأن او «آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً» خواند و دیگری را بنده سایر بندگان کرد و در وصف او «عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ» گفت.
روشن است که الهیات برابری در نصوص با الهیات نابرابری در سنت تاریخی مسلمانها فاصله بسیار و رابطه عکس دارد. ادبیات برابری چنان مورد غفلت قرار گرفته است که در تاریخ مسلمانی صرفا به یک حوزه آرمان رانده شده و ادبیات فارسی و شعرای ما نیز همچنان آرزو میکردند که انسانها دوباره به برابری برگردند. سعدی در یک جا میگوید:
ای نفس اگر به دیده تحقیق بنگری
درویشی اختیار کنی بر توانگری
ای پادشاه شهر چو وقتت فرا رسد
تو نیز با گدای محلت برابری
گر پنج نوبتت به در قصر میزنند
نوبت به دیگری بگذاری و بگذری
فرخی سیستانی نیز به عنوان یک آرزو آینده را تصویر میکند و میگوید:
گر در گذشته حمل غنی بر فقیر بود
امروز با غنی متساوی بود فقیر
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙نیمرخ ۲۸؛ در بحث آزادی شاهد اوج تضادِ متن دینی و سنت تاریخی هستیم
در گفتار گذشته به فضیلت و الهیات برابری در نهجالبلاغه اشاره کردیم و گفتیم که سوگمندانه چگونه الهیات برابری که در متن وجود دارد به تدریج به الهیات نابرابری در سنت مسلمانها در طول تاریخ بدل شده است. امروز به الهیات و فضیلت آزادی به عنوان یک صفت مهم در انسان ایدهآل نهجالبلاغه اشاره میکنیم. امام علی علیهالسلام آزادی را ذاتی انسان میداند و نه اعطایی شخص یا مقامی به انسانها.
آزادی ذاتی است به این معنا که ایمان به انسان آزادی نمیدهد، ایمان او را به آزادی ذاتی و خلقتی خود آگاه میکند. آزادی برای انسان مثل شنا برای ماهی و مثل قامت بلند برای سرو است. متاسفانه استعاره عبد و مولی و فهم کجِ عبادت و عبودیت موجب کجفهمیِ خدای محمد و علی در طول تاریخ شده است و در بحث آزادی شاهد اوج تضادِ متن دینی و سنت تاریخی هستیم، متن از آزادی ذاتی انسان سخن میگوید و سنت تاریخی از بردگی انسانها.
حکمت ۲۳۷ آزادی را حتی در عبادت مورد تاکید قرار میدهد. امام عبادتکنندگان را به سه قسمت تقسیم میکند:
گروهی از ترس خداوند عبادت میکنند، که عبادت بردگان است
گروهی به امید سود، که عبادت تاجران است.
و اما قومی خدا را شایسته شکر میدانند و ستایش میکنند.
عبادت به معنای ستایش به تدریج جای خود را به عبادت به معنی عبد یعنی بردگی داده است.
در متنی از بحارالانوار امام نکته کلیدی مهمی دارد در تفسیر «وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» سخنی از پیامبر نقل میکند و میگوید: «پیامبر گفت: من و علی پدران این امت هستیم و برای آنها مهمترین سوغات را آوردیم و آن آگاهی بخشیدن به آزدای آنهاست. ما بودیم که آنها را از بردگی تاریخی به اندیشه آزادی رساندیم که به فکر آزادی بیفتند.»
مولانا این متن بحارالانوار و این حدیث را در دفتر ششم مثنوی به زیبایی به نظم کشیده و میگوید:
زین سبب پیغامبر با اجتهاد
نام خود وان علی مولا نهاد
گفت هر کو را منم مولا و دوست
ابن عم من علی مولای اوست
کیست مولا آنک آزادت کند
بند رقیت ز پایت بر کند
چون به آزادی نبوت هادیاست
مؤمنان را ز انبیا آزادیاست
ای گروه مؤمنان شادی کنید
همچو سرو و سوسن آزادی کنید
مولانا در یک دوبیتی دیگر از آزادی ذاتی انسانها سخن میگوید:
جانی که ز نور مصطفی زاد
با او تو مگو ز داد و بیداد
هرگز ماهی سباحت [شنا] آموخت
آزادی جست سرو آزاد
این تکه مهمی از نهجالبلاغه است که مولانا توضیح بسیار ارزشمندی در این باره دارد:
آن که زو هر سرو آزادی کند، قادر است ار غصه را شادی کند
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
در گفتار گذشته به فضیلت و الهیات برابری در نهجالبلاغه اشاره کردیم و گفتیم که سوگمندانه چگونه الهیات برابری که در متن وجود دارد به تدریج به الهیات نابرابری در سنت مسلمانها در طول تاریخ بدل شده است. امروز به الهیات و فضیلت آزادی به عنوان یک صفت مهم در انسان ایدهآل نهجالبلاغه اشاره میکنیم. امام علی علیهالسلام آزادی را ذاتی انسان میداند و نه اعطایی شخص یا مقامی به انسانها.
آزادی ذاتی است به این معنا که ایمان به انسان آزادی نمیدهد، ایمان او را به آزادی ذاتی و خلقتی خود آگاه میکند. آزادی برای انسان مثل شنا برای ماهی و مثل قامت بلند برای سرو است. متاسفانه استعاره عبد و مولی و فهم کجِ عبادت و عبودیت موجب کجفهمیِ خدای محمد و علی در طول تاریخ شده است و در بحث آزادی شاهد اوج تضادِ متن دینی و سنت تاریخی هستیم، متن از آزادی ذاتی انسان سخن میگوید و سنت تاریخی از بردگی انسانها.
حکمت ۲۳۷ آزادی را حتی در عبادت مورد تاکید قرار میدهد. امام عبادتکنندگان را به سه قسمت تقسیم میکند:
گروهی از ترس خداوند عبادت میکنند، که عبادت بردگان است
گروهی به امید سود، که عبادت تاجران است.
و اما قومی خدا را شایسته شکر میدانند و ستایش میکنند.
عبادت به معنای ستایش به تدریج جای خود را به عبادت به معنی عبد یعنی بردگی داده است.
در متنی از بحارالانوار امام نکته کلیدی مهمی دارد در تفسیر «وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» سخنی از پیامبر نقل میکند و میگوید: «پیامبر گفت: من و علی پدران این امت هستیم و برای آنها مهمترین سوغات را آوردیم و آن آگاهی بخشیدن به آزدای آنهاست. ما بودیم که آنها را از بردگی تاریخی به اندیشه آزادی رساندیم که به فکر آزادی بیفتند.»
مولانا این متن بحارالانوار و این حدیث را در دفتر ششم مثنوی به زیبایی به نظم کشیده و میگوید:
زین سبب پیغامبر با اجتهاد
نام خود وان علی مولا نهاد
گفت هر کو را منم مولا و دوست
ابن عم من علی مولای اوست
کیست مولا آنک آزادت کند
بند رقیت ز پایت بر کند
چون به آزادی نبوت هادیاست
مؤمنان را ز انبیا آزادیاست
ای گروه مؤمنان شادی کنید
همچو سرو و سوسن آزادی کنید
مولانا در یک دوبیتی دیگر از آزادی ذاتی انسانها سخن میگوید:
جانی که ز نور مصطفی زاد
با او تو مگو ز داد و بیداد
هرگز ماهی سباحت [شنا] آموخت
آزادی جست سرو آزاد
این تکه مهمی از نهجالبلاغه است که مولانا توضیح بسیار ارزشمندی در این باره دارد:
آن که زو هر سرو آزادی کند، قادر است ار غصه را شادی کند
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙نیمرخ ۲۹؛ آزادی مستقل از دین ارزش
در گفتار گذشته به الهیات آزادی، تضاد متن و تاریخ در بین مسلمانها در باب آزادی اشاره کردیم و نیز ایمان و آزادی. گفتیم که ایمان آزادی نمیدهد بلکه انسان را به آزادی ذاتی و خدادایاش رهنمون میگردد. در این گفتار به هنر آزاد زیستن یا مهارت آزادی اشاره میکنیم.
گفتیم که نه همه دینداران آزادند و نه همه آزادگان دیندار. اما اصل دین توجه دادن به آزادی ذاتی بشر است. فرزند علی، حسین بن علی، در کربلا میگفت: « إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دینٌ فَکُونُوا أَحْراراً فِی دُنْیاکُمْ» (اگر دین ندارید در دنیا که باید آزاده باشید.) به این معنا که آزادی مستقل از دین ارزش دارد.
علی علیهالسلام در نامه ۳۱ در وصیتی به فرزند بزرگش حسن علیهالسلام نکته مهمی دارد، میفرماید: «لا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللّهُ حُرّاً» (بنده هیچکس نباش، خداوند تو را آزاد آفریده است) هرگز حتی لحظهای بنده دیگری مباش، چون خداوند تو را برای همیشه آزاد آفریده است.
از جمله ویژگیهای این آزادی کرامت نفس است و انسان را از هر نوع ظلم و ظلمپذیری بر خود و دیگران بالاتر میداند، اگرچه چنین چیزی منافعی برای شخص داشته باشد. امام توصیه میکند: از هر چیزی که کرامت نفس را بشکند دوری کن زیرا تو در برابر آنچه که از شرف نفس خود از دست خواهی داد عوضی نخواهی گرفت.
هنر آزاد زیستن ویژگیهای مهمی دارد: یکی رهایی از بند عادت است؛ انسانها برده عادتهای خودساخته یا تاریخیاند ولی امام میفرماید از اوصاف آزادگان یا متقین: آزادی از هر عادت ثابت است؛ یعنی هنر انسان آزاده ارزیابی دائمی عادات بر مبنای ارزشهای پایدار است.
دومین ویژگی انسان آزاده، اهمیت دادن به ارزش عمل و ماندگاری آن است. عمل خوب برای همیشه میماند و در تاریخ رد پای خودش را حفظ میکند و قطع نظر از اینکه انسان زنده بماند یا نه عمل او برای همگان در معرض داوری است. امام در خطبه ۲۳۰ میفرماید: «فَاعْمَلُوا، وَ الْعَمَلُ يُرْفَعُ»: درست عمل کنید زیرا عمل به پیشگاه خداوند صعود میکند، بالا میرود و در آسمانها برای همیشه میماند و یادگاری از شما بر جای برای آیندگان.
سومین ویژگی انسان آزاده شفاف زیستن است؛ شفافیت در کارها و صریح بودن در مواضع است. امام در خطبه ۹۴ میفرماید: اِعمَلوا رَحِمَكُمُ اللّه ُ عَلى أعلامٍ بَيِّنَةٍ: خداوند شما را رحمت کند؛ در روشنایی و آشکار عمل کنید هیچ پنهانکاری در کار و مواضعتان نباشد.
و در جای دیگر میفرماید: زندگی یک فرصتی است که عمل را ذخیره کنید. «عباد الله ! الان فاعملوا» الان عمل کنید که زبانتان آزاد، بدنتان صحیح و اعضا و جوارحتان آماده است.
پنجمین ویژگی انسان آزاده منع از بردگی اختیاری است. انسان حق ندارد آزادی خود را بفروشد و این به طور قطع مورد مخالفت علی علیهالسلام قرار گرفته است و اساس مذهب هم هست.
و ششمی گرانجانی و ارزش به خویشتن دادن است.
دو شاعر تبریزی نکتههای جالبی در این زمینه دارند:
صائب میگوید: داشتم چون سرو از آزادگی امیدها/ من چه دانستم چنین سر در هوا خواهم شدن
شهریار هم میگوید: سازش به هر سری نکند تاج افتخار/ آزادگی به سرو سرافراز میدهند، آری بهشت را به بها میدهند.
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
در گفتار گذشته به الهیات آزادی، تضاد متن و تاریخ در بین مسلمانها در باب آزادی اشاره کردیم و نیز ایمان و آزادی. گفتیم که ایمان آزادی نمیدهد بلکه انسان را به آزادی ذاتی و خدادایاش رهنمون میگردد. در این گفتار به هنر آزاد زیستن یا مهارت آزادی اشاره میکنیم.
گفتیم که نه همه دینداران آزادند و نه همه آزادگان دیندار. اما اصل دین توجه دادن به آزادی ذاتی بشر است. فرزند علی، حسین بن علی، در کربلا میگفت: « إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دینٌ فَکُونُوا أَحْراراً فِی دُنْیاکُمْ» (اگر دین ندارید در دنیا که باید آزاده باشید.) به این معنا که آزادی مستقل از دین ارزش دارد.
علی علیهالسلام در نامه ۳۱ در وصیتی به فرزند بزرگش حسن علیهالسلام نکته مهمی دارد، میفرماید: «لا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللّهُ حُرّاً» (بنده هیچکس نباش، خداوند تو را آزاد آفریده است) هرگز حتی لحظهای بنده دیگری مباش، چون خداوند تو را برای همیشه آزاد آفریده است.
از جمله ویژگیهای این آزادی کرامت نفس است و انسان را از هر نوع ظلم و ظلمپذیری بر خود و دیگران بالاتر میداند، اگرچه چنین چیزی منافعی برای شخص داشته باشد. امام توصیه میکند: از هر چیزی که کرامت نفس را بشکند دوری کن زیرا تو در برابر آنچه که از شرف نفس خود از دست خواهی داد عوضی نخواهی گرفت.
هنر آزاد زیستن ویژگیهای مهمی دارد: یکی رهایی از بند عادت است؛ انسانها برده عادتهای خودساخته یا تاریخیاند ولی امام میفرماید از اوصاف آزادگان یا متقین: آزادی از هر عادت ثابت است؛ یعنی هنر انسان آزاده ارزیابی دائمی عادات بر مبنای ارزشهای پایدار است.
دومین ویژگی انسان آزاده، اهمیت دادن به ارزش عمل و ماندگاری آن است. عمل خوب برای همیشه میماند و در تاریخ رد پای خودش را حفظ میکند و قطع نظر از اینکه انسان زنده بماند یا نه عمل او برای همگان در معرض داوری است. امام در خطبه ۲۳۰ میفرماید: «فَاعْمَلُوا، وَ الْعَمَلُ يُرْفَعُ»: درست عمل کنید زیرا عمل به پیشگاه خداوند صعود میکند، بالا میرود و در آسمانها برای همیشه میماند و یادگاری از شما بر جای برای آیندگان.
سومین ویژگی انسان آزاده شفاف زیستن است؛ شفافیت در کارها و صریح بودن در مواضع است. امام در خطبه ۹۴ میفرماید: اِعمَلوا رَحِمَكُمُ اللّه ُ عَلى أعلامٍ بَيِّنَةٍ: خداوند شما را رحمت کند؛ در روشنایی و آشکار عمل کنید هیچ پنهانکاری در کار و مواضعتان نباشد.
و در جای دیگر میفرماید: زندگی یک فرصتی است که عمل را ذخیره کنید. «عباد الله ! الان فاعملوا» الان عمل کنید که زبانتان آزاد، بدنتان صحیح و اعضا و جوارحتان آماده است.
پنجمین ویژگی انسان آزاده منع از بردگی اختیاری است. انسان حق ندارد آزادی خود را بفروشد و این به طور قطع مورد مخالفت علی علیهالسلام قرار گرفته است و اساس مذهب هم هست.
و ششمی گرانجانی و ارزش به خویشتن دادن است.
دو شاعر تبریزی نکتههای جالبی در این زمینه دارند:
صائب میگوید: داشتم چون سرو از آزادگی امیدها/ من چه دانستم چنین سر در هوا خواهم شدن
شهریار هم میگوید: سازش به هر سری نکند تاج افتخار/ آزادگی به سرو سرافراز میدهند، آری بهشت را به بها میدهند.
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙نیمرخ ۳۰؛ اساس جامعه آزاد چیست؟
در گفتار گذشته به هنر آزادی و اوصاف آزادگان پرداختیم که یکی از آنها رهایی از زندان عادت بود و دیگری اهمیت دادن به ارزش عمل خیر. انسان آزاد جامعه آزاد میسازد. امام علی علیهالسلام میفرماید: کسی که خود را شناخت، خدایش را میشناسد و کسی که خود را شناخت دیگرا را نیکو میشناسد. مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ كانَ لِغَيْرِهِ أَعْرَفَ.
آزادی ارزش کمیاب و گرانبهایی است که در حفظ و بازتولید آن کوشش مدام لازم است. انسانهای آزاد اسوههای جامعه هستند، میخهای چادر جامعه که یک جامعه را از طوفانها حفظ میکنند و از غلطیدن به یک جامعه تودهای بیقاعده پرهیز میدهند. امام در نامه ۵۳ به مالک تاکید میکند که انسانهای آزاده را دریاب که آنها مجموعه و جزیرهای از کرامتاند و نماد و نشانه عرف نیکوی جامعه خودشان.
ثم الصق بذوي المروءات والسوابق الحسنة، فإنهم جماع من الكرم، وشعب من العرف. آنان شعبههای نیکویی از عرف جامعه خود هستند.
در خطبه ۱۲۹ تاکید میکند: جامعهای که ستاره آزادگان و نخبگان در آن غروب بکنند، دچار مصائبی میشود از جمله آن بینظمی، و تودهای شدن جامعه و بیقراری تودههاست.
تاریخ نشان داده است که همواره این جماعت، یعنی جماعت نخبگی واسطه بین جامعه و حکومت هستند و البته این جامعه نخبگی ممکن است به دو دسته خوب و بد تقسیم شود. کلیله و دمنه اشاره میکند: «صحبت اشرار مایه شقاوت است و همنشینی اخیار کیمیای سعادت. مثَل دولت و حکومت چون باد سحری است که اگر بر باغچه آزادگان وزد نسیم خوب آن به دماغ جامعه میرسد و اگر بر پارگین نخبگان اشرار گذرد بوی بد آن به جامعه سرایت خواهد کرد.»
مولوی با تکیه بر همین قاعده میگوید:
آن یکی چون نیست با اخیار یار
لاجرم شد پهلوی فجار جار
به هر حال انسان آزاده است که با این اوصاف ۳۰ گانهای که در این ۳۰ روز شمردیم، میتواند جامعه آزاد داشته باشد.
عطار میگوید:
تو میدان روح انسانیست سیمرغ
به آخر میشود این جسم بیمرغ
تو این انسان به معنی کان لطفی
همه اشیا درون توست مخفی
بدان خود را و آزاد جهان شو
چو عیسی بر فرازِ آسمان شو
این تاکید خاصی است که حتی عطار نیز به آن روایت معروف پیامبر از زبان علی علیهالسلام دارد که: « مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ كانَ لِغَيْرِهِ اعرف»» هرکس خودش را بشناسد هم خدایش را و هم همنوعانش را بهتر خواهد شناخت و با آنان بهترین و صمیمانهترین رابطه را برقرار خواهد کرد که اساس پیدایی جامعه آزاد است.
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
در گفتار گذشته به هنر آزادی و اوصاف آزادگان پرداختیم که یکی از آنها رهایی از زندان عادت بود و دیگری اهمیت دادن به ارزش عمل خیر. انسان آزاد جامعه آزاد میسازد. امام علی علیهالسلام میفرماید: کسی که خود را شناخت، خدایش را میشناسد و کسی که خود را شناخت دیگرا را نیکو میشناسد. مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ كانَ لِغَيْرِهِ أَعْرَفَ.
آزادی ارزش کمیاب و گرانبهایی است که در حفظ و بازتولید آن کوشش مدام لازم است. انسانهای آزاد اسوههای جامعه هستند، میخهای چادر جامعه که یک جامعه را از طوفانها حفظ میکنند و از غلطیدن به یک جامعه تودهای بیقاعده پرهیز میدهند. امام در نامه ۵۳ به مالک تاکید میکند که انسانهای آزاده را دریاب که آنها مجموعه و جزیرهای از کرامتاند و نماد و نشانه عرف نیکوی جامعه خودشان.
ثم الصق بذوي المروءات والسوابق الحسنة، فإنهم جماع من الكرم، وشعب من العرف. آنان شعبههای نیکویی از عرف جامعه خود هستند.
در خطبه ۱۲۹ تاکید میکند: جامعهای که ستاره آزادگان و نخبگان در آن غروب بکنند، دچار مصائبی میشود از جمله آن بینظمی، و تودهای شدن جامعه و بیقراری تودههاست.
تاریخ نشان داده است که همواره این جماعت، یعنی جماعت نخبگی واسطه بین جامعه و حکومت هستند و البته این جامعه نخبگی ممکن است به دو دسته خوب و بد تقسیم شود. کلیله و دمنه اشاره میکند: «صحبت اشرار مایه شقاوت است و همنشینی اخیار کیمیای سعادت. مثَل دولت و حکومت چون باد سحری است که اگر بر باغچه آزادگان وزد نسیم خوب آن به دماغ جامعه میرسد و اگر بر پارگین نخبگان اشرار گذرد بوی بد آن به جامعه سرایت خواهد کرد.»
مولوی با تکیه بر همین قاعده میگوید:
آن یکی چون نیست با اخیار یار
لاجرم شد پهلوی فجار جار
به هر حال انسان آزاده است که با این اوصاف ۳۰ گانهای که در این ۳۰ روز شمردیم، میتواند جامعه آزاد داشته باشد.
عطار میگوید:
تو میدان روح انسانیست سیمرغ
به آخر میشود این جسم بیمرغ
تو این انسان به معنی کان لطفی
همه اشیا درون توست مخفی
بدان خود را و آزاد جهان شو
چو عیسی بر فرازِ آسمان شو
این تاکید خاصی است که حتی عطار نیز به آن روایت معروف پیامبر از زبان علی علیهالسلام دارد که: « مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ كانَ لِغَيْرِهِ اعرف»» هرکس خودش را بشناسد هم خدایش را و هم همنوعانش را بهتر خواهد شناخت و با آنان بهترین و صمیمانهترین رابطه را برقرار خواهد کرد که اساس پیدایی جامعه آزاد است.
🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
Forwarded from نشر نی
چاپ چهارم منتشر شد
«آستانهی تجدد»
در شرح تنبیهالأمة و تنزیهالملّة
داود فیرحی
اثر شایستهی تقدیر در سیوچهارمین دورهی کتاب سال ۱۳۹۵
تنبیهالأمه و مؤلف ارجمندش نماد مکتبی فقهی ـ سیاسی شد که بیان دینی از آزادی و دموکراسی در مذهب شیعه فراهم میکرد و یا حداقل مقدمات چنین مهمی را تدارک میدید. به همین دلیل است که تنبیهالأمه در مرکز مناقشات معاصر ما، دربارهی استبداد و مردمسالاری از یکسو، و نوگرایی مذهبی و سکولار از سوی دیگر نشسته و در این چهار سوق، همزمان مورد توجه علاقمندان به مذهب، سیاست، تاریخ و ملیت قرار گرفت و «جاذبه و دافعهی» پردامنهای برانگیخت.
بحران اندیشه و سیاست در ایران معاصر، و اهتمام و توسعهی علوم انسانی در سطوح آموزش عالی، موجب اقبال روزافزون به تاریخ اندیشهی سیاسی معاصر گردید و باز هم تنبیهالأمه نائینی اهمیت مضاعفی از دیدگاه رابطهی دین و دموکراسی پیدا کرد. اما ادبیات کتاب نائینی چنان فشرده و دشوار است که خواننده و پژوهشگر امروز را با مشکلات جدی مواجه میکند...
🔸 ارسال رایگان به سراسر کشور www.nashreney.com
▫️بخشی از کتاب
@neypub
چاپ چهارم منتشر شد
«آستانهی تجدد»
در شرح تنبیهالأمة و تنزیهالملّة
داود فیرحی
اثر شایستهی تقدیر در سیوچهارمین دورهی کتاب سال ۱۳۹۵
تنبیهالأمه و مؤلف ارجمندش نماد مکتبی فقهی ـ سیاسی شد که بیان دینی از آزادی و دموکراسی در مذهب شیعه فراهم میکرد و یا حداقل مقدمات چنین مهمی را تدارک میدید. به همین دلیل است که تنبیهالأمه در مرکز مناقشات معاصر ما، دربارهی استبداد و مردمسالاری از یکسو، و نوگرایی مذهبی و سکولار از سوی دیگر نشسته و در این چهار سوق، همزمان مورد توجه علاقمندان به مذهب، سیاست، تاریخ و ملیت قرار گرفت و «جاذبه و دافعهی» پردامنهای برانگیخت.
بحران اندیشه و سیاست در ایران معاصر، و اهتمام و توسعهی علوم انسانی در سطوح آموزش عالی، موجب اقبال روزافزون به تاریخ اندیشهی سیاسی معاصر گردید و باز هم تنبیهالأمه نائینی اهمیت مضاعفی از دیدگاه رابطهی دین و دموکراسی پیدا کرد. اما ادبیات کتاب نائینی چنان فشرده و دشوار است که خواننده و پژوهشگر امروز را با مشکلات جدی مواجه میکند...
🔸 ارسال رایگان به سراسر کشور www.nashreney.com
▫️بخشی از کتاب
@neypub
Forwarded from نشر نی
آستانهی تجدد.pdf
333.1 KB
🔴 اطلاعیه ۲۵ اردیبهشت ماه ۱۴۰۰
با سلام و عرض ادب،
سرانجام کتاب مجموعه مقالات تألیفی همایش بین المللی تحولات حقوق کیفری کشورهای اسلامی در پرتو تعامل شرع و حقوق به زیور طبع آراسته شد.
این کتاب که مشتمل بر مقالات بسیار ارزشمندی است، با افتخار به شادروان استاد داود فیرحی که متن سخنرانی ایشان نیز منتشر شده، تقدیم گردیده است.
از نویسندگان گرامی به خاطر تأخیر در آماده سازی و انتشار کتاب، بسیار پوزش می خواهیم. لطفاً عذرهای ما را بپذیرید و تقصیرهای ما را ببخشید.
خواهشمند است نویسندگان محترم برای دریافت کتاب خود در روزهای شنبه تا دوشنبه هر هفته با دبیرخانه همایش تماس بگیرند.
با احترام
دبیرخانه همایش، مستقر در مؤسسه تحقیقات علوم جزائی و جرم شناسی دانشگاه تهران
شماره تماس: 66979846 و 61112309
با سلام و عرض ادب،
سرانجام کتاب مجموعه مقالات تألیفی همایش بین المللی تحولات حقوق کیفری کشورهای اسلامی در پرتو تعامل شرع و حقوق به زیور طبع آراسته شد.
این کتاب که مشتمل بر مقالات بسیار ارزشمندی است، با افتخار به شادروان استاد داود فیرحی که متن سخنرانی ایشان نیز منتشر شده، تقدیم گردیده است.
از نویسندگان گرامی به خاطر تأخیر در آماده سازی و انتشار کتاب، بسیار پوزش می خواهیم. لطفاً عذرهای ما را بپذیرید و تقصیرهای ما را ببخشید.
خواهشمند است نویسندگان محترم برای دریافت کتاب خود در روزهای شنبه تا دوشنبه هر هفته با دبیرخانه همایش تماس بگیرند.
با احترام
دبیرخانه همایش، مستقر در مؤسسه تحقیقات علوم جزائی و جرم شناسی دانشگاه تهران
شماره تماس: 66979846 و 61112309
Forwarded from سهند ایرانمهر
🔸ابن خلدون در "مقدمه "خود می گوید: «اگر مناقشه بین بنی هاشم و بنی امیه شکل بگیرد چون پتانسیل قدرت بنی امیه بالاست، سرانجام، بنی امیه، قدرت را خواهد برد». یعنی خلافت، ظاهر مبتنی بر بیعت پیدا می کند اما باطنی در درون اشرافیت در حال ساخت است و به تدریج ابن خلدون توضیح می دهد که چنین خلافتی در سه مرحله قابل انتقال به سلطنت است. ابتدا کمی دموکراتیک است، سپس ظاهر دموکراتیک پیدا می کند و سرانجام بعد از ۴۰ سال به شدت و سرعت به سلطنت می غلتد و عناصر خود را نشان می دهد.
✍🏻سخنرانی دکتر داود فیرحی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران ، در دارالزهراء، تهران، 26 شهریور97، شب هشتم محرم
🔸امروز سالگرد درگذشت ابن خلدون، تاریخنگار و مردم شناس تونسی قرن هشتم است.
@sahandiranmehr
✍🏻سخنرانی دکتر داود فیرحی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران ، در دارالزهراء، تهران، 26 شهریور97، شب هشتم محرم
🔸امروز سالگرد درگذشت ابن خلدون، تاریخنگار و مردم شناس تونسی قرن هشتم است.
@sahandiranmehr
🍃گفت و گوی داود فیرحی و فخار طوسی پیرامون حق رأی در اسلام
https://youtu.be/qFJA_5jiWscخ
🔹لینک دانلود:
https://checker.in/go/6080034
🆔 @feirahi
@Nedaye_siyasat
https://youtu.be/qFJA_5jiWscخ
🔹لینک دانلود:
https://checker.in/go/6080034
🆔 @feirahi
@Nedaye_siyasat
YouTube
حق رای در اسلام، مناظره فیرحی و فخارطوسی
مناظره علمی با موضوع" حق رأی در اسلام "/ حجج الاسلام (دکتر فیرحی، دکتر فخار طوسی)/۲۶-۱۱-۹۴
🍃نقد و بررسی کتاب نظام سیاسی و دولت در اسلام
🔸از سلسله نشست های بررسی آثار مرحوم دکتر داود فیرحی
🔹با حضور حجة الاسلام و المسلمین دکتر بهرام دلیر، دکتر محمد صدرا، و دکتر عباس عمادی
🔺دوشنبه، ۱۷ خردادماه سال ۱۴۰۰، از اینستاگرام اندیشگاه کتابخانه ملی به نشانی:
@andishgah.nlai
🍁اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم
🆔 @feirahi
🔸از سلسله نشست های بررسی آثار مرحوم دکتر داود فیرحی
🔹با حضور حجة الاسلام و المسلمین دکتر بهرام دلیر، دکتر محمد صدرا، و دکتر عباس عمادی
🔺دوشنبه، ۱۷ خردادماه سال ۱۴۰۰، از اینستاگرام اندیشگاه کتابخانه ملی به نشانی:
@andishgah.nlai
🍁اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم
🆔 @feirahi
🍃مشروعیت فاعلی در برابر مشروعیت غایی، آستانه تجدد، نشر نی، ص ۱۰۲ و ۱۰۳
🆔 @feirahi
🆔 @feirahi
🍃نقد و بررسی کتاب نظام سیاسی و دولت در اسلام، از سلسله نشست های بررسی آثار مرحوم دکتر داود فیرحی
🔸بخش اول:
https://www.instagram.com/tv/CP0-VqCnN0R/?utm_medium=share_sheet
🔹بخش دوم:
https://www.instagram.com/tv/CP1EkU0HsAW/?utm_medium=share_sheet
🔺دوشنبه، ۱۷ خردادماه سال ۱۴۰۰، اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم
🆔 @feirahi
🔸بخش اول:
https://www.instagram.com/tv/CP0-VqCnN0R/?utm_medium=share_sheet
🔹بخش دوم:
https://www.instagram.com/tv/CP1EkU0HsAW/?utm_medium=share_sheet
🔺دوشنبه، ۱۷ خردادماه سال ۱۴۰۰، اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم
🆔 @feirahi
🍃نقد و بررسی کتاب قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، از سلسله نشست های بررسی آثار مرحوم دکتر داود فیرحی
🔸بخش اول:
https://www.instagram.com/tv/COXR_fQHbpL/?utm_medium=copy_link
🔹بخش دوم:
https://www.instagram.com/tv/COXR4tXnPvo/?utm_medium=copy_link
🔺یکشنبه، ۱۲ اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۰، اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم
🆔 @feirahi
🔸بخش اول:
https://www.instagram.com/tv/COXR_fQHbpL/?utm_medium=copy_link
🔹بخش دوم:
https://www.instagram.com/tv/COXR4tXnPvo/?utm_medium=copy_link
🔺یکشنبه، ۱۲ اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۰، اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم
🆔 @feirahi
Forwarded from 📚✏️ندای سیاست
https://m.soundcloud.com/goftman_ir/slntudqapavq?ref=instagram&p=a&c=0&utm_source=instagram&utm_medium=story&utm_campaign=social_sharing
@Nedaye_siyasat
@Nedaye_siyasat
SoundCloud
مشروطه و تکوین حوزه عمومی
مشروطه و تکوین حوزه عمومی
مرحوم دکتر داود فیرحی
سخنرانی در مجموعه نشست های آموزشی طرح ملی گفتمان نخبگان علوم انسانی
https://goftman.ir
مرحوم دکتر داود فیرحی
سخنرانی در مجموعه نشست های آموزشی طرح ملی گفتمان نخبگان علوم انسانی
https://goftman.ir
🔹باز پخش سخنرانی دکتر داود فیرحی با عنوان "ماهیت شرعی انتخابات" از پیج اینستاگرام مؤسسه فهیم به نشانی
@m_fahiminst
🔹 یکشنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۰، ساعت ۲۲:۳۰
https://www.instagram.com/p/CQDnRoRtFfP/?utm_medium=copy_link
🆔 @feirahi
@m_fahiminst
🔹 یکشنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۰، ساعت ۲۲:۳۰
https://www.instagram.com/p/CQDnRoRtFfP/?utm_medium=copy_link
🆔 @feirahi
🍃مشروطه و تکوین حوزه عمومی؛ قسمتی از تدریس دکتر داود فیرحی
https://www.instagram.com/p/CQEZ_rCBNjM/?utm_medium=copy_link
🆔 @feirahi
https://www.instagram.com/p/CQEZ_rCBNjM/?utm_medium=copy_link
🆔 @feirahi