داود فیرحی
7.99K subscribers
585 photos
104 videos
359 files
546 links
📚 (بازنشر) آثار و اندیشه ها 📚


ارتباط با ادمین:
@sadeqall
@Rezataran
Download Telegram
سیره سیاسی پیامبر اعظم4.97.m4a
68.1 MB
🔸درسگفتار "سیره سیاسی" پیامبر اعظم(ص)
جلسه چهارم؛ سنت و شبکه قراردادها در آستانه اسلام
1. قبیله و قرار داد
2. شبکه قرارداد در مکه
4.شبکه قرارداد در یثرب
یکشنبه 20 اسفند 97

#سیره_سیاسی_پیامبر(ص)
🔹@Feirahi
💥تأملات خودمانی (21)؛

🔹"سیل و سیاست"

سال 98 سال ویژه ای است؛ تقارن "سیل" و "تحریم" این سال را به گونه‌ای متمایز در حافظه تاریخی ایرانیان ثبت خواهد کرد و البته تاریخ، نوع رفتار نسل ما با این دو رخداد را نیز به آیندگان گزارش خواهد نمود.

نخستین روزهای سال جدید، همراه باران و برف است. پدیده ای طبیعی که مثل هر امر طبیعی دیگر، دو وجه درهم تنیده دارد؛ آمیخته به نعمت و نقمت است. می تواند به مهر یا قهر طبعیت بدل شود و این، البته به سیاست و دولت بسته است؛

سنت قدمایی مرز نسبتا" روشنی بین طبیعت و سیاست می دید، به گونه‌ای که طغیان یکی آشوب دیگری نمی‌شد. اما، خیلی وقت است که در تمام دنیا ، طبعیت به سیاست گره خورده و امر طبیعی، امر سیاسی شده است.

بدین سان،در افکار عمومی، این که بارانی، مهر آسمان یا قهر سیلاب شود، به عهده سیاست و حکومت دیده می‌شود . چنین انتظاری، البته می‌تواند به "سیاست سیلاب" و یا برعکس،" سیلاب سیاست" بدل شود.

ظریفی از قول استادش نوشته بود؛"بر مسیل، خانه مسازید که اگر خانه سیل خراب کنید ، خانه تان ویران کند".
این، سیلابی ترین‌جمله ای است که می‌تواند درس ها و عبرت های مهمی برای سیاست در شرایط تحریم داشته باشد. در تأمل آتی به این نکته‌ها و عبرت ها می‌پردازیم؛ سیلاب تحریم. . .

#تأملات_خودمانی
@Feirahi
اردیبهشت ۱۳۷۸
ایستاده: دکتر تاجیک، دکتر شاهنده، دکتر فیرحی، دکتر عالم.
نشسته: دکتر احمدی، دکتر بشیریه، دکتر رضوی، مرحوم آیت الله عمید زنجانی، دکتر نقیب زاده.
@Feirahi
💥"بعثت و مدنیّت"

از دیدگاه تفکر سیاسی،«قرآن کریم» و «دولتِ مدینه» دو معجزۀ بزرگ اسلام و پیامبر اعظم(ص) است. اگر یکی راهنمای مکتوب بشر است،دوّمی، البته الگوی عمل سیاسی است.
🔹آیۀ 21 سورۀ احزاب، رسول خدا را «اسوۀ عمل صالح» معرفی می کند؛"لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا؛ به یقین براى شما در [روش و عمل] رسول خدا سرمشقى نيكوست براى آن كس كه به خدا و روز بازپسين اميد دارد و خدا را فراوان ياد مى ‏كند".
🔸همو، در آیتی دیگر، مأمور می شود که جامعۀ مؤمنان را از هرگونه خیال باطل باز دارد و تأکید نماید؛ " قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا؛ بگو من هم مثل شما بشرى هستم و به من وحى مى ‏شود كه خداى شما خدايى يگانه است پس هر كس به لقاى پروردگار خود اميد دارد بايد به كار شايسته بپردازد و هيچ كس را در پرستش پروردگارش شريك نسازد ﴿کهف/۱۱۰﴾.
🔹نخستین اقدام چنین پیامبری، پس از پیام توحید،اعتماد به مردم و تأسیس دولتِ مدینه، بر أساس قرارداد و رضایت عموم است. تأسیس شهر، و دولت-شهری که در آن مسلمان و غیر مسلمان حقوق سیاسی برابر دارند. پیامبر خدا، نه تنها هجرت از مکه را در قالب شبکه ای از قراردادها فراهم نمود، بلکه با ورود به یثرب، «پیش نویس قراردادی» را تنظیم کرد که «صحيفة النبي»، «وثیقه» يا «قانون اساسي مدينه»معروف است. قراردادی در 47 اصل، بین مسلمانان مهاجر و مردم یثرب، اعم از مسلمان و غیرمسلمان( اهل کتاب و دیگر هم پیمانان).
🔸بند/ اصل دوم این صحیفه، همۀ طرف های قرارداد را، فارغ از باورهای مذهبی شان، "امت واحد" می خواند که حقوق و سهمی مشترک در سرنوشت مدینه دارند؛«انَّهمْ اُمَّةٌ واحدةٌ مِن دُونِ الناسِ».
🔹بدین سان، دولت- شهر پیامبر بر بنیاد رضایت و قرارداد شکل گرفت وبالید و ثمر داد. الگویی از عمل صالح که توسط پیامبری اسوه ساخته شد اما نه تنها پیروانش آن را بسط و توسعه ندادند، بلکه به سنّتی فراموش شده در غبار زمان، و رواج "عادت واره های اقتدارگرا" بدل شد.

@Feirahi
🍁 فقه المقاصد

🔹فقه المقاصد یکی از مهم ترین مکاتب فقهی اهل سنت است که در حاشیه روش شناسی رایج اهل سنت همواره جریان داشته است. مشهورترین اندیشمندان فقه المقاصد شاطبی، آمدی، ابن رشد، طوقی، و از معاصرین قرضاوی و حمداوی هستند.

🔹قرضاوی فقه معاصر اهل سنت را به اعتبار روش استنباط و نوع مواجهه با زندگی امروز، به سه دسته(مدارس ثلاث) تقسیم کرده است: فقه نص گرای جزءنگر/ظاهرگرایان جدید؛ مکتب تأویل/تعطیل؛ فقه مقاصد/ مکتب وسط.

🔹فقه نص گرای جزءنگر/ ظاهرگرایان جدید

این مکتب فقهی وارث ظاهریه ی قدیم است. ویژگی های ظاهرگرایان جدید(سلفیه): فهم و تفسیر حرفی نصوص دین/ میل به تشدید و سخت گیری در احکام/ تکیه و اعتماد غرورآمیز به رأی و دیدگاهشان/ انکار و طرد شدید مخالفان/ تکفیر مخالفان/ و بی مبالاتی در ایجاد فتنه.
نتیجه این روش شناسی، بی توجهی به مصالح جوامع، مسائل نوپیدا و احکام جدید است.

🔹مکتب تأویل/ تعطیل

این مکتب دقیقاً در مقابل ظاهرگرایان قرار دارد. از نظر این مکتب، دین گوهر و شکلی دارد و اصل و حقیقت دین همانا گوهر و باطن آن است نه صورت آن. از نظر قرضاوی پیروان این مکتب به اسم مصالح و مقاصد به تعطیل نصوص مبادرت می ورزند. ویژگی های این مکتب: جهل به شریعت/ جرأت و تجری به طرح اقوال غیرعلمی/ غرب گرایی.
ترجیح منطق عقل به منطق وحی از مختصات عمومی این مکتب است. اینان چنین می اندیشند که هر کجا مصلحتی هست، شریعت الهی تابعی از آن است. در حالی که مکتب مقاصد ترجیح مصلحت را بیشتر به حوزه «ما لا نصّ فیه» اختصاص می دهد.

🔹فقه مقاصد/ مکتب وسط

قرضاوی، فقه المقاصد را مکتب میانه می نامد که غرض آن «ربط بین نصوص جزئیه و مقاصد کلی» است. ویژگی های این مکتب عبارتند از: ایمان به حکمت شریعت و تضمین مصالح خلق به دست شریعت/ پیوند درونی نصوص شریعت و ربط احکام آن با یکدیگر/ نظر معتدل به هر یک از امور دین و دنیا/ پیوند نصوص با واقعیت زندگی و روح عصر/ ایستادن بر خطّ تیسیر(آسان زیستتی)/ گشودگی به جهان و گفت و گو و تسامح، بدون ذوب شدگی یا انزوا.

🌿فقه و سیاست در ایران معاصر، نشر نی، جلد نخست، ص67-70.

@feirahi
🍁 «وازع درونی» و «ناظر بیرونی»

🔹 اندیشۀ سیاسی سنتی در جهان اسلام مختصاتی داشت که عوالم درونی حاکم را پیش شرط مشروعیت و کاربست درست قدرت او در جامعه می دانست و بیش از نظارت بیرونی، بر خصوصیات درونی حاکمان توجه می کرد. در راستای چنین برداشتی است که اهل سنت بر «عدالت و علم حاکم» و شیعه بر «عصمت» او اصرار کرده است.

🔹 نائینی بر اهمیت «عصمت به مثابه عالی ترین ضمانت ولایتیه بودن قدرت سیاسی» پای می فشارد. اما هم او، سازوکار نظارت بیرونی را، هم در دورۀ حضور معصوم و هم به ویژه در عصر غیبت، مورد تأکید قرار می دهد و حتی چنین کنترل هایی را قدر مقدور از جایگزینی عصمت در این دوران می داند. این ملاحظات نشان می دهد که نائینی و دیگر نوگرایان اسلامی، در دورانی که راهی به عصمت نیست، نظارت بیرونی را بر وازع درونی حاکم اولویت و موازنۀ سنتی را در این باره به سود نظارت و مشارکت شهروندان تغییر داده اند.

🌿فقه و سیاست در ایران معاصر، نشر نی، جلد نخست، ص ص291-287.
@feirahi
فقه سیاسی5.98.m4a
105.6 MB
🔸درسگفتار فقه سیاسی
جلسه پنجم؛
" تبار شناسی ملت" در ایران معاصر
یکشنبه 18 فروردین 98
#فقه_سیاسی
🔹@Feirahi
🔹آیین نکوداشت معلم بزرگ اندیشه سیاسی؛ استاد سید محمد رضوی

🔸سه شنبه، 10 اردیبهشت98، ساعت 17

🔹دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تالار شیخ انصاری

@feirahi
سیره سیاسی پیامبر اعظم 5.98.m4a
87.5 MB
🔸درسگفتار "سیره سیاسی" پیامبر اعظم(ص)
جلسه پنجم؛ "پیامبر(ص) و پیش نویس قرارداد مدینه"
دوشنبه19 فروردین 98

#سیره_سیاسی_پیامبر(ص)
🔹@Feirahi
🔹میزگرد ظرفیت ها و چالش های اندیشه دینی در حوزه نظریه پردازی دینی اساتید داود فیرحی و سروش محلاتی

♦️ پنج شنبه 29 فروردین 98، ساعت17
🔸قم، مؤسسه فهیم

@FahimInst
@feirahi
🌾دفاع مشروع، تروروعمليات شهادت طلبانه درمذهب شيعه
🖋دکترداود فيرحى
چکيده
🔻اين مقاله بر ادلّه مذهبى و ديدگاه هاى درون مذهبى شيعه نسبت به دفاع مشروع، ترور و عمليات استشهادى تمرکز دارد. فقه شيعه دست کم براى تبيين رفتار سياسى ـ دفاعى جوامع شيعى اهميت زيادى دارد. اين دستگاه فقهى ـ حقوقى هرچند مفهوم ترور و انتحار را تحريم کرده است، اما عمليات شهادت طلبانه را ذيل مفهوم عمومى «جهاد دفاعى» قرار داده و حدود و شرايط اقدامات دفاعى مشروع را توضيح مى دهد. با اين حال، استراتژى دفاعى شيعه قيود ممنوعه مهمّى دارد: تحريم فتک و غَدْر، منع ترور و حرمت نقض عهد و ميثاق. اين مقاله با توضيح اين قيود، به تبيين ديدگاه هاى فقهى شيعه پرداخته است.... ادامه مقاله علمی دکتر فیرحی در لینک زیر...
🍀http://majmaqom.ir/index.php/2017-02-15-08-53-25/2017-02-15-09-11-04/item/2301-2019-04-14-15-08-59
🍀لینک کانال مجمع مدرسین و محققین @majmaqomh
🍀ارتباط با مدیر
majmaqom@gmail.com

🔹@Feirahi
ظرفیت ها و چالش ها.m4a
41 MB
ظرفیت ها و چالش های اندیشه دینی در حوزه نظریه پردازی ، قم، مؤسسه فهیم، 29 فروردین98
@FahimInst
@feirahi
فقه سیاسی.6.98.m4a
68 MB
🔸درسگفتار فقه سیاسی
جلسه ششم؛
" انقلاب در معنی و مفهوم ملت" در ایران معاصر
یکشنبه 25 فروردین 98
#فقه_سیاسی
🔹@Feirahi
سیره سیاسی پیامبر(ص) 6.98.m4a
73.3 MB
🔸درسگفتار "سیره سیاسی" پیامبر اعظم(ص)
جلسه ششم؛
تصریح رسول خدا بر "حضور و مشارکت یهودی ها در قرارداد مدینه"

دوشنبه 26 فروردین 98

#سیره_سیاسی_پیامبر(ص)
🔹@Feirahi
🔸کاوش قدیم،طرح جدید

به گزارش موسسه فهیم،استاد دکتر داود فیرحی، استاد دانشگاه، شامگاه پنجشنبه 29 فروردین در نشست علمی «ظرفیت‌ها و چالش‌های اندیشه دینی در حوزه نظریه‌پردازی» در مؤسسه فهیم گفت:
نظریه‌پردازی علاوه بر اینکه ایجاد طرح جدید است تلاش برای شناسایی طرح قدیم هم هست. زیرا تا سامانه قدیمی به درستی شناخته نشده باشد طرح جدید هم بی معناست به همین دلیل نظریه‌پردازان موفق کاوشگران موفق در نظریات قدیم هستند و از کاستی ها و امکانات آن ها راهی به عرصه جدید باز می‌کنند.

وی با بیان اینکه فقه امکانات و ظرفیت زیادی در بحث حکمرانی دارد بیان کرد:
از جمله امکانات این دانش آن است که تنها دانش عملی مسلمین و قرینه حکمت عملی یونان و دانش‌های عملی جدید در کشورهای دیگر است.
🔹فقه دو کار مهم را انجام می‌دهد؛ یکی اینکه اجازه نمی دهد مسلمان دچار پوچی در نسبت بین عقیده و عمل شود و ارجاع زندگی او را به نص می‌دهد. همچنین سابقه طولانی ۱۴۰۰ ساله دارد. بنابراین با سنجش موفقیت‌ها و شکست ها در مجموع تجربه ارزنده‌ای دارد. قواعد خوبی تولید کرده و روش شناسی نسبتا مشخصی دارد.
@fahiminst
🔹@Feirahi
♦️بزرگترین مشکل نظریه‌پردازی فقهی در تشخیص موضوعات است؛

فیرحی با بیان اینکه بعید است در دنیای شیعه بدون توجه به این امکانات بتوانیم نظریه‌ای را توضیح دهیم اظهار کرد: یکی از بهترین راه ورود به یک دانش، ساده سازی آن است؛ اگر ما به دستگاه فقه نگاه کنیم به دو بخش تقسیم می‌شود که یکی اجتهاد برای حکم و دیگری تشخیص موضوع است. بنده معتقدم بیشترین مشکلات در حوزه تشخیص موضوع و نه در اجتهاد است.

این استاد دانشگاه بیان کرد: امروز ما با بحرانی جدی در نسبت فقه و دانش‌های جدید مواجه هستیم و این فرضیه پیدا شده که دانش‌های جدید آیا می توانند به فقه کمک کنند یا اینکه رقیب فقه هستند؟ و ما چاره ای جز عبور از آن نداریم . گاهی چنین القاء می شود که فقه در جنگ با این دانش‌هاست. بنده در رشته سیاسی این مسئله را با صراحت می‌بینم.

فیرحی با بیان اینکه از قدیم فقها گفته‌اند که آنچه در استنباط حکم تعیین کننده است ماهیت موضوع است تصریح کرد: موضوعات غیر استنباطی، دو قسم بیشتر نیستند؛ یا طبیعی و یا برساخته هستند؛ مثلا فلس در ماهی، شراب و خوک و ... موضوعات طبیعی هستند و تا حدی می‌توانیم تشخیص دهیم ولی بسیاری از موضوعات طبیعی نیستند و به راحتی نمی توانیم بشناسیم؛ یکی از این موضوعات که سیال و دائما در حال تغییر و تحول است، بحث دولت و حکمرانی است؛ مثلا سال‌ها چالش و مقاومت در انتخاب بین حمام های مخزنی و مدرن بود و سرانجام مسئله حل شد، ولی کسی فکر نمی‌کند که دولت هم تغییر می‌کند.

این استاد و محقق دینی با بیان اینکه سنت‌های استنباطی ما به خصوص در تشخیص موضوع بسیار کند عمل می‌کند به ماجرای مظفرالدین شاه اشاره کرد و گفت: او پادشاهی بود که مدیریت زوال را فهمیده بود و همین امر باعث شد تا مدتی حکومت قاجار را تثبیت کند برخلاف تصور ما که فکر می کنیم بی عرضه بود؛ او می‌گوید فکر نکنید که من از روی اجبار مشروطه را پذیرفتم مدت ها بود درصدد این کار بودم ولی امکانش فراهم نشده بود؛ او می‌گوید همان طور که نوع لباس مردم و شبکه ‌های آب تغییر می‌کند ما هم باید تغییرات در حکومت را بپذیریم لذا مشروطه را پذیرفت.

وی با بیان اینکه برخی مواقع ما راهی جز صید تغییرات و پذیرش آن نداریم اضافه کرد: در مورد حکومتداری تقریبا از حدود ۱۲۶۰ میلادی، تغییرات زیادی در دنیا رخ داد؛ در انگلیس، ماهیت حکومت از ولایت به وکالت و حقوق تبدیل شد؛ در دوره مشروطه در ایران هم این مسئله رخ داد و یکی دو وزارتخانه را حاکمیتی و مابقی را ذیل حقوق بردند ولی در دستگاه فقهی ما تاکنون هم این تغییر مورد توجه نبوده است؛ مثلا مرحوم آیت الله مومن در مباحث خود، هیچ احتمالی در بحث انقلاب در موضوع حکمرانی نداده است؛ این بزرگان تصور می‌کنند حکومت فعلی همان حکومتی است که در موقع صدور و بیان روایت وجود داشته است؛ برخی تصور می کنند همان طور که شراب در زمان صدور روایت شراب بوده هنوز هم هست، دولت هم همچنان همان دولت است که بود. در حالی که دولت آنقدر تغییر می کند که انسان نمی‌تواند آن را بشناسد.

فیرحی با بیان اینکه در دنیا چندسال یکبار سنجشی در مورد حکمرانی خوب برگزار می شود و تغییرات آن را شناسایی و فاکتورهایی به آن اضافه می‌کنند، اشاره کرد که چنین تلاش های موضوع شناسانه در دگرگونی دولت در ایران هم ضرورت دارد تا دولت در ایران نیز فارغ از رقابت های جناحی از معیارهای جهانی حکمرانی فاصله نگیرد و عقب نیفتد.
وی برای توضیح بیشتر به این فاصله ها و پیامدهای عقب افتادگی در حوزه بانکداری اشاره کرد .

@fahiminst
🔹@Feirahi
🔹نقش علوم انسانی در فقه

فیرحی ادامه داد: امروز عرف را چه کسی توضیح می‌دهد و چگونه می توان آن را شناخت و آن را معیاری برای تشخیص موضوع قرار داد؟
مطابق ادبیات مرحوم امام خمینی ما می توانیم از عرف دقیق صحبت کنیم لذا اگر این حرف را تفسیر کنیم می‌توانیم بگوییم نماد عرف دقیق در دنیای امروز، رشته‌های متعدد علوم انسانی است. بنابراین علوم انسانی دوربینی برای کمک به فقیه و حجت برای او در تشخیص موضوع است.

🔹موضوع‌شناسی وظیفه سازمانی فقها و حوزه نیست

فیرحی تصریح کرد: امام مثلا وقتی بحث رویت هلال را مطرح می کردند دنبال گروه‌های استهلال و ... نبودند و به نظر مرکز ژئوفیزیک اعتماد می کردند زیرا این مرکز ابزار دقیقی دارد و رصد در طول سال هم دارند بنابراین ضریب خطای کمی دارد؛ این در حالی است که شبیه این اتفاق در حوزه استنباط فقهی رخ نداده است، ما همه طلاب را به موضوع‌شناسی سوق داده ایم و آن را وظیفه سازمانی فقه تلقی کرده‌ایم در حالی که هنوز معلوم نیست موضوع شناسی کار کیست؟.

این استاد دانشگاه بیان کرد: نظام پژوهشی حوزه نشان از جهت‌گیری نسبتا روشن در این بحث ندارد؛ ابهام ما عمدتا در حوزه موضوعات است و چون خوب این موضوعات برای فقیه شناخته نمی‌شود و ارتکازات دوره صدور روایات را مبنا قرار می‌دهند لذا نمی توانند شناخت درستی از موضوع و تغییرات آن داشته باشند.

🔸آزمایشگاه و مرجع معتبر در موضوع‌شناسی نداریم

فیرحی تصریح کرد: در حوزه موضوعات فقهی، ما آزمایشگاه مورد اعتمادی نداریم تا موضوع را به حکم نزدیک کند البته فقها هم می‌توانند بگویند که دانش‌های انسانی هم دانش‌های روشن و قابل اعتمادی نیست که درست است ولی پاسخ این است که قدما وقتی به یک عرفی تکیه می‌کردند مگر عرف‌های مخالف وجود نداشت و انتخاب روشمند بین عرف ها و کارشناسی های خبره راه حل عقلایی و پذیرفته شده ای دارد.

🔸جنگ علوم انسانی و فقه؛ نتیجه ورود فقها به موضوع‎شناسی

وی با بیان اینکه تشخیص موضوع از وظائف سازمانی فقیه نیست ولی امروز در حوزه در حال تبدیل شدن به گفتمانی مسلط است، تاکید کرد: معنای این مسئله آن است که فقه با دانش‌های انسانی دیگر جنگ خواهد کرد نه اینکه از آن کمک بگیرد لذا همیشه ما با یک بحران مواجه خواهیم بود که یا باید فقه را رها کرده و تسلیم علوم انسانی شویم و یا علوم انسانی را رها کرده و تسلیم فقه شویم و معتقدم هر دو غیرممکن است و جامعه در یک آشوب قرار می‌گیرد؛ نه دستگاه فقه توان جایگزینی علوم انسانی را دارد و نه علوم انسانی می تواند نقش فقه را بازی کنند زیرا فقه به انسان می گوید که چگونه زندگی کند و و به عنوان مسلمان درست عمل کند.

وی تاکید کرد: انسان تنها موجودی است که اگر میان ارزش ها و زندگی او فاصله بیفتد عصبی می‌شود و سرانجام یا زندگی و یا ارزش‌هایش را آتش می زند؛ اگر ما رابطه علوم انسانی جدید را با فقه تعیین نکنیم، علی القاعده احتمالا همبستگی میان ارزش‌ها و زندگی کم می شود، و اگر تضادی میان ارزش‌ها با زندگی پیدا شود، افراد کمی هستند که ارزش‌ها را نگه دارند و بخش زیادی از مردم به زندگی می چسبند.
امروز، هستی و نیستی فقه به تعیین تکلیف در رابطه با علوم انسانی وابسته است.
@fahiminst
🔹@Feirahi
💥مطلبی از دکتر محمد منصور نژاد؛

به نام خدای علم
راه حلی ناتمام: دکتر فیرحی؛ جمع بین علوم انسانی و فقه
دیروز نوشته ای از دکتر فیرحی گرامی، درباره «فقه و علوم انسانی» در یکی از کانال های تلگرامی، توجهم را به خود جلب نمود و بیش از یکبار خواندم. مایلم درباره این نوشته تاملاتی داشته باشم. اما بگذارید ابتدا از شخصیت دکتر شروع نمایم:
1)حدود 2 دهه است از نزدیک دکتر فیرحی از آشنایی نزدیک دارم؛ از زمانی که استاد مشاور رساله دکتریم در سال 1379 در دانشگاه تهران بودند. استاد، فردی سلیم النفس، شریف، خوش محضر، مهذب و کم ادعایی هستند که آدمی از مصاحبت با ایشان لذت می برد و....
همچنین اظهار نظر ایشان در باب فقه از آن جهت اهمیت دارد که خود دانش آموخته حوزه و از افرادی است که فقه خوانده است و از این رو نقد ایشان بر فقه صرفا نقد برونی (و احیانا از روی عدم آشنایی با زوایای فقه) نیست و به نحوی نقد از درون، و با توجه به مشکلات این علم در جهان معاصر نیز محسوب می گردد.
2)پرسشی که ایشان در می افکند در این سامان بیش از یک قرن است که همواره فرا راه متدینان بوده که آیا در عصر جدید، می توان به دانش فقه که به دنیای قدیم تعلق دارد، بازگشت؟ به عبارت دیگر فقه چگونه به سوالات عصر پاسخ می دهد، در حالیکه برای مخاطبان و موضوعات فقه و فقاهت، دانش های نوینی مثل علوم انسانی، پاسخ های تازه و جذاب دارند؟
استاد فیرحی هم در این موضوع مهم ورود کرده و بر این باورند که:
- اگر ما به دستگاه فقه نگاه کنیم به دو بخش تقسیم می‌شود که یکی اجتهاد برای حکم و دیگری تشخیص موضوع است. بنده معتقدم بیشترین مشکلات در حوزه تشخیص موضوع و نه در اجتهاد است؛
-آنچه در استنباط حکم تعیین کننده است ماهیت موضوع است: موضوعات غیر استنباطی، هم دو قسم بیشتر نیستند؛ یا طبیعی و یا برساخته هستند؛ تشخیص موضوعات برساخته، کار فقه و فقاهت نیست؛
-نماد عرف دقیق در دنیای امروز، رشته‌های متعدد علوم انسانی است. بنابراین علوم انسانی دوربینی برای کمک به فقیه و حجت برای او در تشخیص موضوع است.
-نه دستگاه فقه توان جایگزینی علوم انسانی را دارد و نه علوم انسانی می تواند نقش فقه را بازی کنند زیرا فقه به انسان می گوید که چگونه زندگی کند و و به عنوان مسلمان درست عمل کند.
پس عصاره پاسخ ایشان بدین پرسش آن است که دامنه وظایف و مباحث این دو علم از هم جداست و از این رو تزاحمی برای هم ایجاد نمی کنند، بلکه علوم انسانی به کمک فقها می آید. راه حل مشخص ایشان آن است که موضوع شناسی و تشخیص کار فقها نیست، و به اصحاب علوم انسانی واگذار شود؛
3)بحث ایشان در حقیقت زیر مجموعه بحث علم دینی و حریم و حیطه آن است و چون امروزه در حوزه های شیعی، علم فقه بیش از حد لازم فربه شده است، از این رو علم دینی به غلط، معادل فقه شیعی (و مقدمه آن علم اصول) قلمداد می گردد. به پرسش بالا (چگونگی جمع علم دینی و به ویژه فقه با پرسش ها و دانش های عصری) در استقرایی غیر تام، تا کنون در میان شیعیان پاسخ های زیر داده شده است:
یک: در جایی که نص وجود دارد، به نص مراجعه می گردد و در جایی که نص نداریم (ما لا نص فیه) به عقل بشری مراجعه می کنیم. طبق این منطق که مهمترین مدافعش «مرحوم نایینی» بود، قانون اساسی عصر مشروطه را نوشتند و برای اینکه قوانین مجلس از مدار شرع خارج نشود، فقهایی بر آن نظارت داشتند؛
دو: برخی از حوزویان به اینجا رسیدند که نه تنها علوم انسانی موجود، بلکه علوم پایه (فیزیک و شیمی و...) هم باید اسلامی شود و البته از فقه مصطلح و موجود هم فاصله گرفته و درصددند تا علم دینی تازه ای تاسیس نمایند. (طرفداران فرهنگستان علوم اسلامی قم)؛
سه: برخی سخن از تفکیک موضوعات علم داشتند و مثلا درباره اقتصاد گفتند: اسلام علم اقتصاد ندارد، ولی نظام اقتصادی (که فقه بدان می پردازد) را دارد. (استاد مطهری) این منطق را به نظرم از نگاه استاد به سایر رشته های علوم انسانی نیز می توان تعمیم داد؛
چهار: در علوم اجتماعی، اگر جایی بین جامعه شناسان درباره ریشه و راه حل یک آسیب اجتماعی اجماع نظر وجود داشته باشد، و ارایه گردد متشرعان باید بدان تن داده و پیروی کنند، و در غیر این موارد «نَقل»، (و از جمله محصولاتش فقه) رهگشاست. (آیه الله جوادی آملی)
پنج: علوم حوزوی و مثلا فقه می توانند در کنار سایر علوم انسانی برای مشکلات اجتماعی تولید فرضیه نمایند. با این وصف علوم انسانی و فقه در کنار هم فعالند و مفید. (کارشناسان پژوهشگاه وحدت حوزه و دانشگاه)
شش: قوانين ديني از مسايل سياسي منفكّ‌‏اند. اسلام با سياست مدن كاري ندارد و در مسایل متداول فقهی، حیطه غیر از عبادات، باید به خرد جمعی (که علوم انسانی از جمله مظاهر آن است) رجوع نمود. (دکتر مهدی حایری)
هفت: اگر دکتر فیرحی هنوز اجتهاد فقهی را در تعامل با علوم انسانی، کارآمد می بیند، برخی برای کارآمد سازی دین، گفتند: باید در اصول و مبانی دینی هم اجتهاد نماییم. و در جمع وظیفه عالمان دین و اصحاب علوم آکادمیک، سپردن تکلیف موارد منسوخ، (که فقط شامل عبادات نمی شود) به عقل جمعی بشر بدون انتساب به دین، و نیز تعمیق امور ثابت و جاودانه دین را راه حل مشکل می داند. (دکتر کدیور)
هشت: خودم در این زمینه مبنایی متفاوت از موارد یاد شده دارم که شرح و بسط آن را ممکن است در نوشته مستقل و مبسوط دیگر داشته باشم.