داود فیرحی
7.99K subscribers
585 photos
104 videos
359 files
546 links
📚 (بازنشر) آثار و اندیشه ها 📚


ارتباط با ادمین:
@sadeqall
@Rezataran
Download Telegram
🌙#نیمرخ ۱۰: در ستایش عفو و فراموشی

در گفتارهای گذشته اشاره کردیم که انسان ایده‌آل مسلمان از دیدگاه نهج‌البلاغه و به طور کلی انسان ایده‌آل امروز انسانی است که بتواند بین سه‌گانه کار، استراحت و فراغت تعادل ایجاد کند. در گفتار گذشته اشاره کردیم که یکی از ویژگی‌های این تعادل، تعادل در رابطه است، و صداقت و راستی سنگ بنای این رابطه است اما این رابطه متعادل فقط بر روی صداقت نایستاده است. فاکتورهای دیگری هم هستند که فراتر از صداقت و حتی بالاتر از عدالت ارزش دارند و خانه رابطه را استوار نگه می‌دارند، از جمله این ویژگی‌ها و عفو و فراموشی است. امام علی علیه‌السلام در حکمت ۲۱۱ به این نکته مهم اشاره می‌کند: انسان متعادل نباید عقده‌ها و بدقلقی‌ها و برخوردهای ناشایست دیگران را برای همیشه در ذهن خودش نگه دارد. بهترین حالت؛ عفو و فراموش کردن است، و نتیجه این، صبر است و همفکری. بنابراین امام علی علیه‌السلام از مربعی از اوصاف صحبت می‌کند که شرطِ تعادل در رابطه بین انسان و انسان، انسان و جامعه، و دولت با جهانیان است. این عناصر اربعه عبارت‌اند از: بخشش، هنرِ بخشش، هنرِ فراموشی، هنرِ صبر کردن و هنر همفکری کردن با دیگران، و کمک گرفتن از نظر و اندیشه دیگران. امام در حکمت ۲۱۱ می‌فرماید:

الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ وَ الْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيهِ وَ الْعَفْوُ زَكَاةُ الظَّفَرِ وَ السُّلُوُّ عِوَضُكَ مِمَّنْ غَدَرَ وَ الِاسْتِشَارَةُ عَيْنُ الْهِدَايَةِ وَ قَدْ خَاطَرَ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ وَ الصَّبْرُ يُنَاضِلُ الْحِدْثَانَ وَ الْجَزَعُ مِنْ أَعْوَانِ الزَّمَانِ وَ أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْكُ الْمُنَى وَ كَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِيرٍ تَحْتَ هَوَى أَمِيرٍ وَ مِنَ التَّوْفِيقِ حِفْظُ التَّجْرِبَةِ وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ وَ لَا تَأْمَنَنَّ مَلُولًا.

احسان، یعنی بخشش مال، نگهبان حیثیت خود و جامعه است. بردباری دهان‌بند احمق است. بخشش ذکات پیروزی است؛ فرقِ جود با بخشش در ادبیات امام علی علیه‌السلام این است که جود جنبه مالی دارد و عفو از جنس حقوقِ محض است. و بعد اشاره می‌کند که جدایی و فراموشی کسی که به تو خیانت کرده است خود مکافات آن است. مشورت، عین هدایت است. امام اضافه می‌فرمایند: هرکس که با تکیه به رای خود بی‌نیاز گشت خود را به مخاطره انداخت. صبر با حوادث روز و شب در پیکار است، ناله و فریاد از یاران ناگواری‌های روزگار است. باارزش‌ترین توانگری ترک آرزوهاست، بسا که عقل اسیر و زیردست هوی و هوس است. از توفیقات خداوندی است که انسان بتواند تجربه دیگران را حفظ کند و خویشاوندی اکتسابی خودش را تداوم بخشد و این از ویژگی‌های انسان متعادل است.

به طور خلاصه حکمت ۲۱۱ انبانی از توصیه‌ها برای کامیابی در زندگی است.

🍃رمضان۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۱۱؛ وفاداری اساس زندگی انسان ایده‌آل است

در این کوته‌گفتارها به مختصات انسان ایده‌ال از دیدگاه نهج‌البلاغه پرداختیم، گفتیم که از جمله مختصات انسان ایده‌آل تعادل در زندگی است و سنگ‌بنای این تعادل هم صدق و راستی است. اما صدق و راستی یک دوقلوی خاصی دارد و آن هم وفاست. امروز به اصل دیگری، یعنی اصل وفا در زندگی اشاره می‌کنیم. همچنان که وفا برادر صدق است، مکر همزاد دروغ است. انسان وفادار هم به خویشتنِ خویش وفا می‌کند، و هم به دیگران. در ادبیات امام علی علیه‌السلام هست:

«المَسؤولُ حُرٌّ حَتّى یَعِدَ» [حکمت ۳۳۶] انسان آزاد است تا زمانی که وارد یک وعده و قراردادی نشده است و اگر وارد چنین وعده و قراردادی شد دیگر برده قرارداد دست‌ساز خودش است و نمی‌تواند وفای خودش را نادیده بگیرد و عهدش را بشکند.

امام علی علیه‌السلام در خطبه ۴۱ نکته بسیار جالبی در این باره دارد، ایشان وفا را همانند صدق از بزرگ‌ترین بنیادهای زندگی می‌داند که مایه اعتماد خانواده، جامعه و ملت‌ها به همدیگر خواهد بود، دولت‌ها به ملت‌ها و ملت‌ها به دولتها، زنان به شوهران و شوهران به زنان و هر قرارداد دیگری که در جامعه ساخته شده است. امام در خطبه ۴۱ چنین می‌فرماید:

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الْوَفَاءَ تَوْأَمُ الصِّدْقِ...

آی مردم بدانید، وفا دوقلوی راستی است، همچنان که مکر دوقلوی دروغ و همزاد کذب است. ای مردم وفا همراه صدق است و من هیچ سپری نگهدارنده‌تر از وفا در زندگی نمی‌بینم و کسی که بداند سرنوشت نهایی حیات او چیست مکر نمی‌کند و ما در زمانی به سر می‌بریم که اکثر مردمش متاسفانه مکر را هوشیاری تلقی کرده‌‌اند و نادانان این مکرپردازی را به مهارت در زندگی نسبت می‌دهند. امام علیه‌السلام دو نوع انسان را ترسیم می‌کند: انسان ایده‌آلی که وفاداری اساس زندگی اوست و انسانی که مکر را مهارت زندگی می‌داند و چهاردیواره خانه‌اش را با کذب و دروغ می‌سازد.

در قسمت دیگری [حکمت ۱۵۵] امام اشاره می‌کند:

اعْتَصِمُوا بِالذِّمَمِ فِي أَوْتَادِهَا...

ای انسان ایده‌ال علی علیه‌السلام در تعهدهایی که می‌سپارید به آن حقیقت باارزشی که به خاطر آن تعهد کردید اعم از شرف شخصی خودتان، یا وفاداری ایمانی خودتان، مانند میخ‌های محکمی که به زمین کوبیده‌اید چنگ بزنید تا باد مکر و کذب زندگی شما را از بنیاد از بین نبرد.

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔@feirahi
🌙#نیمرخ ۱۲؛ شکر یک نوع تزریق انرژی مثبت به طبیعت

جلسه گذشته به مفهوم وفا و وفاداری به عنوان یکی از مختصات انسان ایده‌آل امروز از دیدگاه نهج‌البلاغه پرداختیم، امروز به یک مفهوم بنیادین دیگر اشاره می‌کنیم و آن مفهوم شکر و قدردانی و رضایت است. عالم حساب و کتاب دارد و گفته می‌شود که شکر یک نوع تزریق انرژی مثبت به طبیعت است در عوض آن‌چه طبیعت یا جهان در اختیار انسان قرار داده است. خداوند برای شکر یک حساب اضافی باز کرده است؛ یعنی شکر در عین حال که تقدیر از طبیعت و عالم است، در واقع پاداشی هم از طرف خداوند دارد. در حکمت ۴۳۵ در نهج‌البلاغه می‌خوانیم:

مَا كَانَ اللَّهُ لِيَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الشُّكْرِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الزِّيَادَةِ

این‌طور نیست که خداوند برای انسانی درهای شکر را باز کند و او قادر باشد که شکر کند، در عین حال خداوند باب افزایش روزی را برای او ببندد.

وَ لَا لِيَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الدُّعَاءِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْإِجَابَةِ؛ 

این‌طور نیست که خداوند باب دعا را باز کند اما دروازه اجابت را به روی بنده ببندد.

وَ لَا لِيَفْتَحَ لِعَبْدٍ بَابَ التَّوْبَةِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْمَغْفِرَةِ.

باز چونان نیست که باب توبه را به روی انسان باز کند، اما دروازه مغفرت را ببندد.

به هر حال شکر یکی از مهم‌ترین مختصات انسان ایده‌آل امروز از دیدگاه نهج‌البلاغه است.

در حکمت ۱۳ و حکمت ۲۴۴ هم امام علی علیه‌السلام باز هم به اهمیت شکر اشاره کرده است. حکمت ۱۳ می‌گوید: 

إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ، فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّكْرِ.

هنگامی که مقدمات نعمت‌ها به شما رسیدند با کمی سپاس‌گزاری، با اکراه در سپاس‌گزاری دنباله آن نعمت‌ها را مسدود نکنید.

در حکمت ۲۴۴ باز تاکید جالبی دارد:

إنَّ لِلّهِ فِي كُلِّ نِعْمَةٍ حَقّاً، فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنَها، وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْهُ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِهِ.

برای خدا در هر نعمتی حقی است، پس هرکس آن حق را ادا کرد به آن نعمت اضافه خواهد شد و اگر در ادای آن حق کوتاهی ورزید به خطر زوال نعمت گرفتار خواهد شد.

این دقیقا همان شعر معروف است که: شکرِ نعمت، نعمتت افزون کند/ کفرِ نعمت از کفت بیرون کند.

از مختصات انسان ایده‌آل شکر به داشته‌ها و صبر به نداشته‌هاست و همین شکر باعث افزودن به داشته‌ها و کاستن از نداشته‌ها می‌شود. قدر نعمت‌های الهی و طبیعی را بیش‌تر باید دانست، چه نعمت فردی باشد، چه ملی باشد، چه مربوط به کل جهان، از جمله این نعمت‌ها قدر طبیعت است.

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔@feirahi
🌙#نیمرخ ۱۳؛ یکی از مهم‌ترین امانت‌ها، امانتِ حکومت است

در گفتار گذشته به شکر به عنوان یکی از مهم‌ترین مختصات انسانِ ایده‌آل از دیدگاه نهج‌البلاغه اشاره کردیم، گفتیم که شکر تزریق انرژی به طبیعت و هستی است. و اشاره کردیم که شکر علاوه بر این کارویژه از جمله مختصات مهمش این است که خداوند نیز پاداشی افزون به شاکر می‌دهد.

امروز به یکی از ویژگی‌های دیگر انسان ایده‌آل از دیدگاه نهج‌البلاغه اشاره می‌کنیم و آن مسئله امانت و امانت‌داری است. امام علی علیه‌السلام در خطبه ۹۹ چند توصیه مهم به یاران خود دارد و یکی از این توصیه‌ها، توصیه بر حفظ امانت است. امانت بسیار مهم است و در ادبیات فقهی ما به دو دسته تقسیم می‌شود:

یکی امانت شرعی است، انسان هر چیزی که مالک خاص و شناخته‌شده‌ای نداشته باشد اگر در معرضش قرار بگیرد، امین در مقابل خداوند است.

و یکی دیگر از امانت‌ها، امانت مالکانه است؛ یعنی کسی که در مقابل کسی دیگر امانتی را قبول کرده است.

در این باره بسیار می‌توان سخن گفت اما یکی از مهم‌ترین امانت‌ها، امانتِ حکومت است، امانت حکومتی که توسط ملت در دستِ کسی قرار گرفته است. امام علیه‌السلام به طور کلی به اهمیت امانت اشاره می‌کند و می‌فرماید امانت چه در حوزه خصوصی، چه در حوزه عمومی اهمیت بسیاری دارد.

ثُمَّ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ: سپس شما را توصیه می‌کنم به ادای امانت...

فَقَدْ خَابَ مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا: و بدانید کسی که اهل امانت‌داری نیست و امانت را به صاحبش برنمی‌گرداند، خسارت بزرگی خواهد دید، زیرا امانت چونان حقیقت بزرگ است که هرگاه آن را به آسمان‌ها و زمین عرضه کردند آن‌ها از عذاب تخلف از قانون امانت ترسیدند.

امام علی علیه‌السلام در خطبه ۱۵ نیز نکته جالبی دارد، می‌فرماید:

یکی از مهم‌ترین امانت‌ها برای انسان، امانت خویشتن است، امانت جان و امانت آزادی، امانت نفس.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِي أَوَّلَ كَرِيمَةٍ تَنْتَزِعُهَا مِنْ كَرَائِمِي وَ أَوَّلَ وَدِيعَةٍ تَرْتَجِعُهَا مِنْ وَدَائِعِ نِعَمِكَ عِنْدِي»

پرودرگارا! جان من نخستین حقیقت شریفی باشد که از من خواهی گرفت و اولین امانت تو باشد که در نزد من است.

در مورد امانت جان در ادبیات دینی نکته مهمی نهفته است. می‌گویند: هیچ انسانی حق ندارد که جان خودش را آسیب بزند و یا آزادی خودش را به طور کلی از خویشتن سلب کند. بنابراین بردگی اختیاری و قتل نفس از جمله نشانه‌ها و ویژگی‌های خیانت به امانت به خویشتن است.

🍃رمضان۱۳۹۹
🆔 @feirahi
https://www.instagram.com/p/COODDmrhkUY/?igshid=576wlqo6iq00

🔹قطعه ای از تدریس استاد فقید فیرحی درباره مشروطه.
🌙#نیمرخ ۱۴؛ حفظ آبروی انسان مهم‌ترین امانات است

در گفتار قبل به مفهوم امانت، انواع امانت و ارزش امانت‌داری در نهج‌البلاغه اشاره کردیم و گفتیم که در ادبیات امام علی علیه‌السلام، امانت مهم‌ترین حقیقتی است که نشان‌گر شخصیت انسان است. امروز به یکی از شاخه‌های مهم امانت‌داری اشاره می‌کنیم و آن عبارت است از حفظ آبروی انسان‌ها به عنوان یک امانت بزرگ.

امام در نهج‌البلاغه در حکمت ۳۷ و حکمت ۶ دو نکته بسیار اساسی در مورد امانت آبروداری دارد. از مجموع این سخن چنین برمی‌آید که امام امانت‌داری و حفظ آبروی مردم را نه تنها یک وظیفه دینی و اخلاقی می‌داند، بلکه هشدار هم می‌دهد که اگر کسی آبروی دیگران را حفظ نکند، آبرویش خواهد ریخت و این تقدیر و قانون طبیعت است.

در حکمت ۳۷ می‌فرماید:

مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا يَكْرَهُونَ، قَالُوا فِيهِ بِمَا لَا يَعْلَمُون: اگر کسی در افشای اسرار دیگران سرعت به خرج دهد، شتاب نماید، درباره‌اش آن‌چه را که نمی‌دانند خواهند گفت.

و در یک جای دیگر جمله مهم‌تری دارد، می‌فرماید: اگر کسی راز دیگران را افشا کند، بهتان دیگران را خواهد شنید.

در حکمت شماره ۶ می‌گوید:

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ: سینه انسان خردمند صندوق راز اوست و راز را هرچقدر بیش‌تر نگهدارید ارزشمندتر است و نشانه شخصیت دارنده راز.

خیام هم به این نکته اشاره می‌کند و در یک دوبیتی می‌گوید:

هر راز که اندر دل دانا باشد

باید که نهفته‌تر ز عنقا باشد

کاندر صدف از نهفتگی گردد در

آن قطره که راز دل دریا باشد

به هر حال امام علیه‌السلام در حکمت شماره ۶ تاکید زیادی به حفظ اسرار دارد و می‌گوید: 

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ: سینه انسان‌ عاقل صندوقچه اسرار اوست.

وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ: و بردباری مخفی‌کننده عیوب است.

و روایت شده است که آن حضرت فرمود: مسالمت و مدارا نهانگاه عیب‌هاست و هرکس که از خود راضی باشد، ناراضیان وی فراوان خواهند بود. مفهوم سخن این است که: هیچ‌کس کشف راز دیگران نمی‌کند مگر این‌که به یک بیماری خودشیفتگی گرفتار شده باشد. آن‌کس که ازخودراضی است راضی به افشای راز دیگران خواهد بود، غافل از آن‌که اگر کسی چنین چاهی بکند خود اولین گرفتاران خواهد بود.

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
Forwarded from نشر نی
‌
‌اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه‌ی علمیه‌ی قم برگزار می‌کند:

نقد و بررسی کتاب «قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام»
از سلسله نشست‌های بررسی آثار مرحوم دکتر داود فیرحی

یکشنبه ۱۲ اردیبهشت، ساعت ۱۸
این نشست برای جلوگیری از گسترش بیماری کرونا به‌صورت مجازی از اینستاگرام اندیشگاه به نشانی @andishgah.nlai برگزار می‌شود.

با حضور:
علی علی‌حسینی، دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان
محمدرضا احمدی طباطبایی، دانشیار دانشگاه امام صادق
محمد پزشکی، دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

@neypub
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔹به پاس زحمات و به یاد استاد فرزانه جناب دکتر فیرحی رحمة الله علیه، در سالروز گرامیداشت مقام بلند معلم، این کلیپ تقدیم می شود. راهش پر رهرو باد.

🍃یازدهم اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۰

🆔 @feirahi
🍃 نشست مجازی نقد و بررسی کتاب "قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام"

🔹یکشنبه، ۱۲ اردیبهشت، ساعت ۱۸

🔺لینک شرکت در نشست:
https://instagram.com/andishgah.nlai?igshid=1thp6ralutl4j

🆔 @feirahi
🍃 نشست مجازی نقد و بررسی کتاب "قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام"

🔺با حضور علی علی حسینی، محمد رضا احمدی طباطبایی، و محمد پزشکی.

- قسمت اول:

https://www.instagram.com/tv/COXR_fQHbpL/?igshid=10h97h663k4yr

- قسمت دوم:

https://www.instagram.com/tv/COXR4tXnPvo/?igshid=36ln2sel25x6

🔹برگزارکنندگان: اندیشگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی با همکاری انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم، دوازدهم اردیبهشت ماه ۱۴۰۰

🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۱۵؛ اخلاق و شخصیت انسان خودبنیاد

جلسه گذشته به رازداری و هنر رازداری و اهمیت رازداری از دیدگاه نهج‌البلاغه اشاره کردیم، گفتیم که شخصیت و شرف انسانی وابسته به امانت‌داری است و از مهم‌ترین نشانه‌های امانت‌داری حفظ راز مردم است. امروز به یک ویژگی دیگر از شخصیت انسان ایده‌آل نهج‌البلاغه اشاره می‌کنیم و آن عبارت است از اخلاق و شخصیت خودبنیاد.

انسانِ ایده‌آل از دیدگاه نهج‌البلاغه انسانی است که بر تبار، ژن، خانواده و نژاد خود تکیه نمی‌کند، بلکه روی دو پای خود و بر مدار تعقل و تدبیر خودش زندگی کند. امام علی علیه‌السلام در حکمت ۴۷ به این نکته به درستی اشاره می‌کند و می‌گوید: قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ: ارزش هر انسان به اندازه قدرِ همت اوست.

اختلاف است بین علمای اخلاق و اندیشمندان حوزه سیاست و اجتماع که آیا همت و اراده است که انسان را پیش می‌برد و فکر آدمی را شکوفا می‌کند، یا این‌که این فکر درست و یا اولویت فکر است که اراده را می‌سازد؟

امام در این حکمت ۴۷ به اولویت اراده و همت تکیه می‌کند و می‌فرماید:

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ: ارزش یک انسان به اندازه و قامت همت اوست.

وَ صِدْقُهُ عَلَی قَدْرِ مُرُوءَتِهِ: و صدق و صفای او به قدر مردانگی‌اش است.

وَ شَجَاعَتُهُ عَلَی قَدْرِ أَنَفَتِهِ: و شجاعتش به اندازه طبعش، طبع غیور انسان خودبنیاد درست می‌کند.

 وَ عِفَّتُهُ عَلی قَدْرِ غَیرَتِهِ: و پاکدامنی او به اندازه غیرتش.


حافظ هم در یکی از ابیاتش بر همین موضوع تاکید می‌کند، که همت است که فکر را می‌سازد:

تو و طوبی و ما و قامت یار

فکر هرکس به قدر همت اوست

در حکمت ۲۳ نهج‌البلاغه، باز هم امام به مطلب مهمی اشاره می‌کند، و آن این است که انسان خودبنیاد بر مثلث همت، خدمت و اخلاص تکیه می‌کند. همت یعنی خودبنیاد بودن، به دیگری وابسته نبودن. خدمت یعنی تکیه‌گاه دیگران در موقع نیاز بودن، و اخلاص یعنی برای این خدمت منت نگذاشتن. این‌ها از ویژگی‌های انسان خودبنیاد در نهج‌البلاغه است. حکمت ۲۳ می‌گوید:

مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ: هرکس که عملش که ناشی از همتش است او را عقب بیندازد، نژاد و نسب و ژن نمی‌تواند او را پیش ببرد.

🍃رمضان۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۱۶؛ توکل، مهم‌ترین ویژگی انسانِ خودبنیاد است

در گفتار گذشته به انسان خودبنیاد و سه ویژگی همت، خدمت و اخلاص در چنین انسانی از دیدگاه نهج‌البلاغه پرداختیم، امروز به یکی از مهم‌ترین اوصاف انسان خودبنیاد و شخصیت خودساخته اشاره می‌کنیم و آن مسئله توکل و به ویژه توکل فعال است.

خطبه ۲۲۷ نهج‌البلاغه توضیح جالبی در مورد توکل دارد، اشاره می‌کند که انسان‌های خودساخته جز بر خداوند تکیه ندارند و تکیه‌گاهی جز او هم نمی‌جویند. دعای مهمی را مطرح می‌کند، می‌فرماید:

اللَّهُمَّ إِنَّكَ آنَسُ الْآنِسِينَ لِأَوْلِيَائِكَ وَ أَحْضَرُهُمْ بِالْكِفَايَةِ لِلْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْكَ عَلَيْكَ تُشَاهِدُهُمْ فِي سَرَائِرِهِمْ وَ تَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ فِي ضَمَائِرِهِمْ وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصَائِرِهِمْ: بارالها تویی مانوس‌ترین انس‌گیرندگان بر دوستانت و حاضرترین آنان برای کفایت به کسانی که توکل بر تو می‌نمایند. آنان را در درونی‌ترین درون‌شان شاهدی و بر آنان در وجدان‌های باطنی‌شان اطلاع داری. تویی که به مقدار بینایی‌های آنان دانایی. آرزوها و توانایی‌ها و هراس‌ها و ناتوانی‌‌شان را می‌شناسی.

بعد اشاره می‌کند:

فَأَسْرَارُهُمْ لَكَ مَكْشُوفَةٌ... : اسرار چنین انسان‌های خودبنیادی برای تو آشکار است و دل‌های‌شان به سوی تو شیفته و بی‌قرار. اگر غربت آنان را به وحشت بیندازد، ذکر تو تنها مونس‌شان گردد، و اگر مصیبت‌های روزگار بر سرشان تاختن آورد پناهندگی به تو جویند، زیرا می‌دانند که زمام همه امور به دست توست و صدور آن‌ها از مقام قضای توست.

در قرآن هم به این بحث به شدت تاکید شده و به‌خصوص در سوره طلاق اشاره می‌کند:

«وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا ِ وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ...»: هرکس بر خداوند تکیه کند او کفایت می‌کند و روزی‌اش را یک جوری می‌رساند، خداوند برای هر چیزی تواناست.

ادبیات دینی ما هم تاکید زیادی بر توکل دارند و این توکل را می‌شود به دو نوع منفی و مثبت تقسیم کرد: توکل منفی توکلی است که انسان بی‌تلاش در انتظار روزی از خداوند باشد. اما توکل مثبت یا فعال توکلی است که انسان با تمام تلاش خودش در عین حال پشت‌گرمی خدا را داشته باشد.

حافظ بیت جالبی در این زمینه دارد: «تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافری‌ست/ راه‌رو گر صد هنر دارد توکل بایدش»؛ یعنی هنر توکل، صدمین هنر مجموعه هنرهای انسان خودساخته است.

مولانا هم شبیه همین بیت را دارد و به گونه دیگری می‌گوید: «گر توکل می‌کنی در کار کن/ کشت کن، پس تکیه بر جبار کن».

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۱۷؛ توکل میزان‌الحراره قلب است

در گفتار گذشته به اهمیت و جایگاه توکل در انسان خودبنیاد اشاره کردیم و گفتیم که توکل مهم‌ترین عاملی‌ست که انسان را به تعادل می‌رساند. امروز به یکی از مهم‌ترین میوه‌های توکل اشاره می‌کنیم.

علامه طباطبایی، اندیشمند معاصر شیعه، به درستی اشاره می‌کند که: «انسان مرکزی‌ست که هماورد نیروهای متضاد است.»؛ فطرت انسان فطرتی است که میانه ناسازه‌ها قرار دارد، خیر و شر، سعادت و شقاوت. در ادبیات سنتی قلب مرکز تضاد این نیروهاست. امام علی علیه‌السلام در حکمت ۱۰۸ نهج‌البلاغه با اشاره به این نکته توضیح مهمی دارد، و از تعارض‌های موجود در قلب انسان یا به تعبیر ادبیات فارسی در دل انسان سخن می‌گوید. می‌فرماید:

لَقَدْ عُلِّقَ بِنِيَاطِ هَذَا الْإِنْسَانِ بَضْعَةٌ هِيَ أَعْجَبُ مَا فِيهِ وَ ذَلِكَ الْقَلْبُ  وَ ذَلِكَ أَنَّ لَهُ مَوَادَّ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ أَضْدَاداً مِنْ خِلَافِهَا؛ فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ، وَ إِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَكَهُ الْحِرْصُ...

به رگ‌های دل انسان قطعه‌ای گوشت آویخته است که شگفت‌انگیزترین چیزی‌ست که در وجود اوست، و این همان قلب است. شگفتی در این است که برای این قلب موادی از حکمت و اضدادی از خلاف آن وجود دارد؛ پس اگر امیدی در دل خطور کند، طمع ذلیلش کند و اگر طمع به هیجان درآید حرص و آز انسان را به هلاکت می‌کشاند.

و باز اشاره می‌کند:

وَ إِنْ مَلَكَهُ الْيَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ وَ إِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَيْظُ، وَ إِنْ أَسْعَدَهُ [الرِّضَا] الرِّضَى نَسِيَ التَّحَفُّظَ، وَ إِنْ غَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ، وَ إِنِ اتَّسَعَ لَهُ الْأَمْرُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ، وَ إِنْ أَفَادَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَى، وَ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ، وَ إِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ، وَ إِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ [قَعَدَتْ بِهِ الضَّعَةُ] قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ، وَ إِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ؛ فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ كُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِد.

دل انسان جایی است که به ناگاه امیدوار می‌شود و دل می‌بندد و گاهی نیز بی‌دلیل نومید می‌گردد و اگر نومیدی او را فراگیرد تاسف او را بکشد، و اکر غضب بر او عارض شود خشم و آشفتگی اختیار از کفش برباید و اگر سعادت و خشنودی به سراغش آید غفلت، دقت و اختیار را از دستش بگیرد و اگر ترس عارضش شود بیم و هراس مشغولش دارد و اگر گشایشی در کارش رخ دهد غرور او را از خویشتن برباید، و اگر مالی به دست آورد بی‌نیازی به طغیانش آورد، و اگر مصیبتی بر رسد داد و فریاد رسوایش سازد. و اگر تنگدستی بیاید دچار بلا شود. و اگر گرسنگی به مشقتش بیندازد، ناتوانی از پایش درآورد. پس هر تقصیری برای او ضرربار است و هر افراطی فسادآفرین. 

این ویژگی‌های دل است که انسان را به این سو و آن سو می‌کشاند، و علی علیه‌السلام تاکید دارد که توکل میزان‌الحراره قلب است و آن را در مرز تعادل نگه می‌دارد.

در ادبیات فارسی هم به این قضیه توجه شده و از اهمیت و در عین حال آسیب دل سخن به میان آمده، حافظ می‌گوید: «صد باد صبا این‌جا با سلسله می‌رقصند/ این است حریف ای دل تا باد نپیمایی» مولوی نیز در دیوان شمس از دست دل به ذله آمده و می‌گوید: «رفت عمرم در سر سودای دل، وز غم دل نیستم پروای دل/ دل به قصد جان من برخاسته، من نشسته تا چه باشد رای دل».

🍃رمضان۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۱۸؛ غرور ارتباط انسان را با دیگران قطع می‌کند

در گفتار گذشته به خاصیت و خصوصیت دل یا قلب اشاره کردیم و گفتیم که مطابق نهج‌البلاغه دل انسان میدان هماوردیِ نیروهای متضاد خیر و شر، سعادت و شقاوت است. به تعبیر علامه طباطبایی فطرت انسان به گونه‌ای خلق شده است که به خودیِ خود قادر به حفظ توازن نیست و نیاز به یک عنایت و شریعتی بیرونی است که یکی از آن‌ها ایمان و توکل بود.

امروز به یکی از ویژگی‌ها یا گرایش‌های دل اشاره می‌کنیم، دل وقتی که دچار عدم تعادل می‌شود چه در سمت قصور و چه در سمت افراط دچار مشکل اساسی می‌شود. یکی از مشکلاتی که دل انسانی دچار و گرفتار آن می‌شود مسئله غرور است. غرور مشکلات زیادی را برای انسان فراهم می‌آورد؛ خود و امکانات خود را فراموش می‌کند، هدف خود را چونان متضاد از واقعیت می‌گیرد که دست‌نایافاتنی‌ست و حتی ارتباط انسان را با دیگران قطع می‌کند و اجازه نمی‌دهد که انسان از فکر و تجربه دیگران استفاده کند.

در حکمت ۲۸۲ نهج‌البلاغه تاکید می‌کند:

 بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الْمَوْعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ الْغِرَّةِ: غرور حجابی است که بین شما و بین نصیحت یا سخن خیر دیگران فاصله می‌اندازد و به شما اجازه نمی‌دهد که از تجربه و دانش دیگران استفاده کنید.

یکی از نشانه‌های غرور که از ثروت ناشی می‌شود و از سلامتی، خطرناک‌ترین نوع غرورهاست. امام در حکمت ۴۲۶ به این نکته تاکید می‌کند که:

لَا يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ يَثِقَ بِخَصْلَتَيْنِ: الْعَافِيَةِ وَ الْغِنَى؛ بَيْنَا تَرَاهُ مُعَافًى إِذْ سَقِمَ، وَ بَيْنَا تَرَاهُ غَنِيّاً إِذِ افْتَقَرَ.

برای انسان شایسته نیست که به شدت به دو خصلتی که ماندگار نیست و هر لحظه ممکن است از کف برود: یکی تندرستی و دیگری بی‌نیازی. در همان هنگام که بنده را تندرست می‌بینی ناگهان بیمار می‌شود و در همان موقع که انسانی را بی‌نیاز می‌بینی، فقر و نیازمندی در کمین او نشسته است.

این‌ها ویژگی‌های مهم غرور است.که اجازه نمی‌دهد انسان به ناتوانی‌ها و امکانات خود بیش‌تر توجه کند.

در یکی دیگر از ادبیات نهج‌البلاغه تاکید جالبی دارد که آن را هم اگر اشاره کنیم بهتر است و مهم‌ترین نکته‌ای بود که امام می‌فرماید: ظاهرا حکمت ۱۱۳ است که امام می‌گوید:

وَ لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَا عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ، وَ لَا كَرَمَ كَالتَّقْوَى، وَ لَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ...

هیچ تنهایی وحشتناک‌تر از خودپسندی نیست، هیچ عقلی همانند تدبیر نیست و هیچ بخششی مثل پرهیزکاری، و هیچ دوستی مثل حسن اخلاق نیست.

این‌ها ویژگی‌هایی هست که امام علی علیه‌السلام برای غرور برمی‌شمارد و عیوب آن را توضیح می‌دهد.

حافظ هم در این زمینه دوبیتی جالبی دارد:

بیار باده که رنگین کنیم جامه زرق

که مست جام غروریم و نام هوشیاری‌ست

زاهد غرور داشت سلامت نبرد راه

رند از ره نیاز به دارالسلام رفت

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
💠 #امام_علی (ع)

🔹امام علی(ع) و مسئله مشروعیت: بین نظریه و نصّ

🔹امام علی(ع) و تحول حکمرانی در صدر اسلام
رمضان ۱۴۴۰/ مجمع دینی احیای فضیلت

🔹امام علی(ع) و سنت حکمرانی در صدر اسلام
رمضان ۱۴۴۰/هیأت فاطمه زهرا(س)

🔹میان پرده صلح، از شهادت حضرت علی (ع) تا روی کار آمدن امویان
۲۰ اردیبهشت ۹۹/ خانه اندیشمندان علوم انسانی

🔹امام علی (ع)، حکمرانی و بحران های اجتماعی
۲۲ اردیبهشت ۹۹/ موسسه رحمان

🔹امام علی (ع)، افکار عمومی و مشروعیت
۲۵اردیبهشت ۹۹/ حزب اتحاد ملت ایران

@feirahi
🌙#نیمرخ ۱۹؛ پیروی از هوای نفس انسان را از پیروی حق بازمی‌دارد

در گفتار گذشته به غرور به عنوان یکی از صفات منفی انسان از دیدگاه نهج‌البلاغه پرداختیم که موجب زندانی شدن انسان در باورهای فریبنده خود می‌شود، و در تنهاییِ خود چونان می‌ماند که حجابی برای استفاده از تدبیر و اندیشه و علم دیگران می‌تند.

اما امروز به یک نکته دیگر اشاره می‌کنیم و آن صفت هوس‌رانی است، هوس‌رانی یا آرزوهای بی‌مبنا از غرایز منفی است که در نهج‌البلاغه مذمت شده است. در خطبه ۴۲ حضرت اشاره می‌کند:

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الْأَمَلِ، فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ. 

هان! ای مردم بدترین خوف و هراسی که درباره شما دارم و از آن نگرانم از دو چیز است: پیروی از هوا و هوس و درازای آرزوهای بی‌مبنا. پیروی از هوای نفس انسان را از حق و پیروی حق بازمی‌دارد، و درازای آرزو مرگ و آخرت را به فراموشی می‌سپارد.

در حکمت ۳۵۹ باز به این نکته برمی‌گردد و توصیه می‌کند:

يَا أَسْرَى الرَّغْبَةِ أَقْصِرُوا، فَإِنَّ الْمُعَرِّجَ عَلَى الدُّنْيَا لَا يَرُوعُهُ مِنْهَا إِلَّا صَرِيفُ أَنْيَابِ الْحِدْثَانِ.

هان! ای اسیرانِ تمایلات، در آن رغبت‌ها و امیال کوتاه بیایید؛ زیرا کسی که به دنیا تکیه کند، او را نترساند مگر شبح مصیبت که دندان‌های خود را به هم می‌ساید و او را تهدید می‌کند.

باز اشاره می‌کند:

أَيُّهَا النَّاسُ تَوَلَّوْا مِنْ أَنْفُسِكُمْ تَأْدِيبَهَا، وَ اعْدِلُوا بِهَا عَنْ ضَرَاوَةِ عَادَاتِهَا: خویشتن را تربیت کنید و نفس‌ها و جان‌های خود را از عادات پلید دور دارید.

در خطبه ۸۳ که معروف به خطبه غَرّا است با صراحت بیش‌تری توضیح می‌دهد، می‌فرماید: انسان موجودی است که از نطفه‌ای ضعیف شروع به رشد می‌کند، به دنیا می‌آید، شیرخوار، کودک، جوان و سپس برومند می‌شود، برای او قلبی حافظ و زبانی گویا و چشمی بینا داده‌اند تا از روی تجربه و عبرت بفهمد و از مصائب و گناهان پرهیز کند.

حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ نَفَرَ مُسْتَكْبِراً: تا آن‌گاه که به حد جوانی رسید و برومند شد، پیکرش راست شد، استکبار وجودش را احاطه نمود و از مسیر حق رمیدن گرفت و بی‌پروا به خبط و خطا افتاد. با دلو هوا و هوس آب کشید. کوشش و حرکات مشقت‌بار برای دنیایش صرف کرد و از آینده خود غافل ماند و آن‌چه را که باید به دست نیاورد.

به قول حافظ:

عمر بگذشت به بی‌حاصلی بوالهوسی

ای پسر جام می‌ام ده که به پیری برسی

چه شکرهاست در این شهر که قانع شده‌اند

شاه‌بازان طریقت به مقام مگسی

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۲۰؛ انسان محتاج رابطه با دیگران است

در گفتار گذشته به دو صفت منفی در انسان امروز اشاره کردیم که یکی غرور و دیگری هوس بی‌جا است. و گفتیم که این دو صفت موجب تنهایی انسان در میان بی‌شمار انسان‌ها می‌شود و تنگدستی و ذلت او را فراهم می‌آورد. اما یک صفت بسیار مهم و مثبت در انسانِ ایده‌آل نهج‌البلاغه مسئله دوستی است. بر خلاف ادبیات برخی لیبرال‌های امروز، یونانیان و مسلمانان بر این اعتقادند که انسان ذاتی مدنی دارد و نه به خاطر صرفا برآوردن نیازهایش به دیگران توجه دارد، بلکه ذاتا محتاج رابطه با دیگران است، حتی اگر انبانی از ثروت و قدرت باشد.

دوستی ویژگی مهمی دارد. امام در حکمت ۲۱۱ تاکید می‌کند که دوستی خویشاوندی اکتسابی و انتخابی است «وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ» و باعث می‌شود که انسان از تنگدلی و تنهایی رهایی یابد. دوستی ضرورت زندگی است و امام در حکمت ۱۲ باز هم تاکید می‌کند:

أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ.

بیچاره‌ترین انسان، کسی است که نتواند دوستان خوبی به دست آورد. و ناتوان‌تر از آن (بیچاره‌ترین بیچاره‌ها) هم کسی است که دوستی را پیدا کند و سپس او را از دست بدهد.

این ویژگی دوستی از ویژگی‌های مهم زندگی است و گفتیم که ملات زندگی محسوب می‌شود. دوستی در خانواده هم اهمیت زیادی دارد؛ هرگاه خانواده‌ای به هر دلیلی از دوستی به تفرقه و دشمنی گراید اعضای آن سعی می‌کنند دوستانی باب یا ناباب بیرون از فامیل و خانواده پیدا کنند. حکمت ۱۴ می‌گوید:

مَنْ ضَيَّعَهُ الْأَقْرَبُ، أُتِيحَ لَهُ الْأَبْعَدُ: هرکس که نزدیکانش او را دوست نداشته باشند و طرد کنند، دوستی و الفت با دیگران را انتخاب خواهد کرد.

امام در در حکمت ۱۳۴ سه نشانه دوستی را به خوبی توضیح داده است و به طور مختصر تاکید می‌کند:

لَا يَكُونُ الصَّدِيقُ صَدِيقاً حَتَّى يَحْفَظَ أَخَاهُ فِي ثَلَاثٍ: فِي نَكْبَتِهِ وَ غَيْبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ.

هیچ دوستی، دوست درست و حسابی محسوب نمی‌شود مگر این‌که این سه نشانه را یکجا داشته باشد، دوستی حقیقی هنگامی است که دوست و برادر خود را در سه چیز مراعات کند:

۱- در هنگام سختی؛ در هنگام سختی می‌تواند یار و غمخوارش باشد و حتی ثروت و امکاناتش را تا آن‌جا که ممکن است با او تقسیم نماید. در ادبیات دینی از این دوستی به مواخات تعبیر می‌شود؛ یعنی برادرخوانده یا برادری که بر اساس قرارداد شکل گرفته است.


۲- در غیابش؛ امانت‌دارش باشد، هم بتواند از حیثیت و آبروی دوستش حمایت کند و هم تا آن‌جا که می‌تواند سود و زیانش را کنترل نماید.

۳- در وفاتش؛ وقتی که دوستی میمیرد، بر دوست است که تمام توانش را در حفظ میراث او و همین‌طور تمام آبرو و اعتبار او به کار ببندد.

🍃رمضان ۱۳۹۹
🆔 @feirahi
🌙#نیمرخ ۲۱؛ فروتنی، سنگ‌بنای دوستی است

در گفتار گذشته به ارزش و هنر دوستی و نیز ضرورت و ویژگی‌های دوستی به عنوان یکی از ارکان شخصیت انسان ایده‌آل در نهج‌البلاغه پرداختیم. امروز به یکی از مهم‌ترین ارکان و سنگ‌بنای دوستی اشاره می‌کنیم که عبارت است از: تواضع و فروتنی.

تواضع، سنگ‌بنای دوستی است و باعث تداوم دوستی می‌شود، همچنان‌که غرور موجب از هم گسستن روابط دوستی و دیگر روابط در میان انسان‌هاست.

گفتیم که امام علی علیه‌السلام دوستی را از مهم‌ترین نعمت‌های خداوند می‌داند، مهم‌ترین گرایش فطری که در ذات انسان نهفته است و او را مدنی بار می‌‌آورد و با دیگر انسان‌ها پیوند می‌زند. در حکمت ۲۲۴ نکته جالبی دارد، اشاره می‌کند که «انصاف پیوند انسان‌ها را تداوم می‌دهد و با فروتنی است که این نعمت دوستی تکمیل می‌شود (وَ بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ)»

در حکمت ۱۱۳ تاکید جالبی دارد و تحلیل مهمی ارائه می‌دهد؛ حیا، صبر و تواضع را سه ضلع مثلث تشکیل‌دهنده دوستی قرار می‌دهد و می‌گوید:

وَ لَا حَسَبَ كَالتَّوَاضُعِ: هیچ تبار و پشتیبانی همانند تواضع نیست زیرا تواضع است که انسان‌ را به دیگران پشت‌گرم نگه می‌دارد و امیدوار است که در شرایط سخت دوستانی هستند که بی هیچ توقعی به حمایتش برمی‌خیزند، و آنان نیز بر این حمایت افتخار خواهند کرد.

دوستی ارزش بسیار زیادی دارد و امام علیه‌السلام دوستی را بر دو حوزه مدنی و سیاسی تقسیم می‌کند. گفتیم که همچنان‌که انسان متواضع دوستان زیادی دارد، جامعه و ملت متواضع نیز دوستان زیادی دارد و در تمام جاها از او حمایت خواهند کرد. امام در یکی از نامه‌های خودش به محمدبن ابی بکر آن‌گاه که او را برای حکمرانی مصر اعزام می‌کرد، این توصیه جالب را داشتند، فرمودند:

فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ، وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ، وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ، حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ لَهُمْ، وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ...

بال فروتنی را بر مردم آن سرزمین بگستران، و با آنان با نرمش رفتار کن. و همواره گشاده‌رو باش. و به آنان در هرگونه نگاه چه گذرا و چه دقیق چونان با مهربانی و تساوی بنگر که هیچ ظالمی طمع ظلم و هیچ ناتوانی از دادگری تو ناامید نگردد.

امام در این نامه تواضع حاکم را شرط پیروزی حکمرانی قرار می‌دهد.

در خطبه ۱۹۳ نهج‌البلاغه نیز باز اشاراتی دارد و می‌گوید:

انسانی که کسی را به دوستی انتخاب کرده است، هرگز اگر ظلمی از او دید بی‌صبری نمی‌کند و به عداوت برنمی‌خیزد «وَ لَا يَأْثَمُ فِيمَنْ يُحِبُّ» و درباره کسی که او را دوست دارد، مرتکب خیانت و گناه نمی‌شود.

فیض کاشانی دوبیتی جالبی در این زمینه دارد:

رازها با اهل گفتن ز اهل عرفان خوش نماست

يار يکديگر شدن از قوم و خويشان خوش نماست

سهل باشد گر کنند افتادگان افتادگي

مهرباني و تواضع از بزرگان خوش نماست

🍃رمضان۱۳۹۹
🆔 @feirahi