🌿شیعه و مسأله ی مشروعیت- قسمت نخست
✅مشروعیت، توجیهی از حاکمیت است؛ توجیهی از حق فرمان دادن و لزوم اطاعت کردن. زیرا، قدرت سیاسی در ذات خود متضمن نابرابری است؛ و در میان نابرابریهای انسانی، هیچ یک به انـدازه نـابرابری ناشی از قدرت و حاکمیت نیازمند توجیه خود نمیباشد. مشروعیت پاسخی به این پرسش است که به چه دلیل عدهای از انسانها حق فرمانروایی دارند و دیگران وظیفه اطاعت؟
✅مشروعیت، قدرت و حاکمیت را اخلاقی و تـلطیف مـیکند. طبیعت آن ایجاب میکند که به مثابه اصل منطقی و عادلانه، از طرف حاکمان و انبوه فرمانبرداران مورد قبول واقع شود. هر چند، در تاریخ اندیشههای سیاسی، نظریهها و نظامهای مختلف مشروعیت تولید و تجربه شـدهاند، اما انـیشه در«اعمال» و«نصوص» به جای مـانده از امـام عـلی(ع)، اهمیت بسیاری برای فرهنگ و عمل سیاسی ما، به ویژه، در شرایط کنونی دارد.
✅نظریههای مشروعیت اغلب در دو رهیافت اصلی قابل تقسیم و تعریف میباشند: نخست؛ رهیافت غایتنگر، و دوم؛ نظریههای معطوف به منشأ و خاستگاه قـدرت سـیاسی.
✅نظریههای غایتنگر؛ مشروعیت غایی: بسیاری از نظریههای قدیم مشروعیت، غایتنگرانه بودهاند. نظریههای غایتگرا عموما دو ویژگی اساسی دارنـد؛ اولا، هـر یـک از این نظریهها غایت خاصی برای انسان و اجتماع تعریف میکنند. از ایـن حـیث، نـظریههای یونانی، ایرانشهری، مسیحی و اسلامی تفاوتهای آشکاری دارند. ثانیا، نظریههای مشروعیت غایی، بدین لحاظ کـه حـاکمیت و قدرت سیاسی را صرفا ابزاری برای تحقق غایت یا غایات مفروض تلقی میکردند، شـکل نـظام سـیاسی، در سایه ناشی از این زاویه دید، اهمیت ثانوی داشت. بنابراین، نظریههای غایتگرا نوعا تمایلات اقـتدارگرایانه دارنـد یا حداقل نسبت به اقتدارگرایی«بلا شرط»هستند.
✅نظریه مشروعیت غـایی، هـمانند یـونان و مسیحیت، در جهان اسلام هم سابقه طولانی دارد؛ اندیشه خلافت اسلامی، بیتوجه به ارزیابی منشأ دولت و عدم ترجیح هیچ یک از الگوهای نصب و انتخاب؛ و حـتی غـلبه، مـشروعیت قدرت سیاسی را صرفا به اعتبار حفظ و اجرای شریعت و تـأمین امـنیت و نظم عمومی توجیه میکند.
✅نـظریههای غایتگرای مشروعیت، بـه ایـن لحاظ که به خاستگاه قدرت یا مـشروعیت فـاعلی چـندان توجهی نداشتند، همواره به سلسلهای از تنازلهای مـتوالی در شـرایط حاکم اسلامی تسلیم میشدند. و بدین سان، از شروطی مثل عدالت و علم در حاکم نیز چشمپوشی میکردند. نتیجه این امر، سیر تـصاعدی زورمـداری و تغلّب و حضور قهرآمیز صاحبان شوکت و غلبه در زندگی سیاسی مسلمانان بـود.
✅آیا امام علی(ع)نیز چنین دیدگاهی درباره مشروعیت قدرت سیاسی داشت؟ یا علاوه بر صلاحیتهای شخصی حاکم به شیوه به قدرت رسیدن آن نیز اصالت میداد و بدین لحاظ به مشروعیت فاعلی میاندیشید؟
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
✅مشروعیت، توجیهی از حاکمیت است؛ توجیهی از حق فرمان دادن و لزوم اطاعت کردن. زیرا، قدرت سیاسی در ذات خود متضمن نابرابری است؛ و در میان نابرابریهای انسانی، هیچ یک به انـدازه نـابرابری ناشی از قدرت و حاکمیت نیازمند توجیه خود نمیباشد. مشروعیت پاسخی به این پرسش است که به چه دلیل عدهای از انسانها حق فرمانروایی دارند و دیگران وظیفه اطاعت؟
✅مشروعیت، قدرت و حاکمیت را اخلاقی و تـلطیف مـیکند. طبیعت آن ایجاب میکند که به مثابه اصل منطقی و عادلانه، از طرف حاکمان و انبوه فرمانبرداران مورد قبول واقع شود. هر چند، در تاریخ اندیشههای سیاسی، نظریهها و نظامهای مختلف مشروعیت تولید و تجربه شـدهاند، اما انـیشه در«اعمال» و«نصوص» به جای مـانده از امـام عـلی(ع)، اهمیت بسیاری برای فرهنگ و عمل سیاسی ما، به ویژه، در شرایط کنونی دارد.
✅نظریههای مشروعیت اغلب در دو رهیافت اصلی قابل تقسیم و تعریف میباشند: نخست؛ رهیافت غایتنگر، و دوم؛ نظریههای معطوف به منشأ و خاستگاه قـدرت سـیاسی.
✅نظریههای غایتنگر؛ مشروعیت غایی: بسیاری از نظریههای قدیم مشروعیت، غایتنگرانه بودهاند. نظریههای غایتگرا عموما دو ویژگی اساسی دارنـد؛ اولا، هـر یـک از این نظریهها غایت خاصی برای انسان و اجتماع تعریف میکنند. از ایـن حـیث، نـظریههای یونانی، ایرانشهری، مسیحی و اسلامی تفاوتهای آشکاری دارند. ثانیا، نظریههای مشروعیت غایی، بدین لحاظ کـه حـاکمیت و قدرت سیاسی را صرفا ابزاری برای تحقق غایت یا غایات مفروض تلقی میکردند، شـکل نـظام سـیاسی، در سایه ناشی از این زاویه دید، اهمیت ثانوی داشت. بنابراین، نظریههای غایتگرا نوعا تمایلات اقـتدارگرایانه دارنـد یا حداقل نسبت به اقتدارگرایی«بلا شرط»هستند.
✅نظریه مشروعیت غـایی، هـمانند یـونان و مسیحیت، در جهان اسلام هم سابقه طولانی دارد؛ اندیشه خلافت اسلامی، بیتوجه به ارزیابی منشأ دولت و عدم ترجیح هیچ یک از الگوهای نصب و انتخاب؛ و حـتی غـلبه، مـشروعیت قدرت سیاسی را صرفا به اعتبار حفظ و اجرای شریعت و تـأمین امـنیت و نظم عمومی توجیه میکند.
✅نـظریههای غایتگرای مشروعیت، بـه ایـن لحاظ که به خاستگاه قدرت یا مـشروعیت فـاعلی چـندان توجهی نداشتند، همواره به سلسلهای از تنازلهای مـتوالی در شـرایط حاکم اسلامی تسلیم میشدند. و بدین سان، از شروطی مثل عدالت و علم در حاکم نیز چشمپوشی میکردند. نتیجه این امر، سیر تـصاعدی زورمـداری و تغلّب و حضور قهرآمیز صاحبان شوکت و غلبه در زندگی سیاسی مسلمانان بـود.
✅آیا امام علی(ع)نیز چنین دیدگاهی درباره مشروعیت قدرت سیاسی داشت؟ یا علاوه بر صلاحیتهای شخصی حاکم به شیوه به قدرت رسیدن آن نیز اصالت میداد و بدین لحاظ به مشروعیت فاعلی میاندیشید؟
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
✅ شفقنا:
داوود فیرحی: طبق اندیشه امام علی (ع) امام منصوب خداوند است اما تصدی حکومت نیاز به بیعت دارد
مشروح👇
http://fa.shafaqna.com/news/401323/
@Davood_Feirahi
داوود فیرحی: طبق اندیشه امام علی (ع) امام منصوب خداوند است اما تصدی حکومت نیاز به بیعت دارد
مشروح👇
http://fa.shafaqna.com/news/401323/
@Davood_Feirahi
خبرگزاری بینالمللی شفقنا | خبرگزاری شیعیان، فتاوای آیتالله سیستانی و مرجعیت، آخرین اخبار ایران و جهان
داوود فیرحی: طبق اندیشه امام علی (ع) امام منصوب خداوند است اما تصدی حکومت نیاز به بیعت دارد | خبرگزاری بینالمللی شفقنا | خبرگزاری…
شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) – بازنشر */ داوود فیرحی، دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و پژوهشگر حقوق و فقه سیاسی شیعه معتقد است: «مشروعیت» توجیهی از حکومت و حاکمیت است. درباره مشروعیت، بهطور کلی، دو دیدگاه کلان وجود دارد:…
🌿شیعه و مسأله ی مشروعیت- قسمت دوم
✅نظریه های معطوف به منشأ قدرت؛مشروعیت فاعلی: مهمترین ویژگی این نظریه ها، تأکید بر شیوه استقرار قدرت سـیاسی، و بـنابراین، اهمیت شـکل و صـورت نـظام سیاسی در اینگونه نظریهها اسـت. مشروعیت فاعلی البته غایت قدرت سیاسی را انکار نمیکند. هر یک از نظریههای مشروعیت فاعلی غـایت و هـدف خاصی برای قدرت و دولت تعریف میکنند. امـا التـزام یـا عـدم التـزام دولتها به ایـن نـوع غایات، مشروط به رعایت تشریفات خاصی است که بدان وسیله حاکمان بر حکومت تکیه میزنند.
✅قدرتها ممکن است از جانب خداوند، تقدیر، بخت، وراثت و یا مردم بـاشند. اما شیوه استقرار قدرت از صورتبندی سهگانه نصب، انتخاب و غلبه خارج نیست. برخلاف نظریههای مشروعیت غایی که هر یک از شیوههای فوق را برای تأسیس نظام سیاسی جایز میدانند، اندیشه مشروعیت فاعلی هر چند ممکن اسـت تـوصیههای مهمی درباره شرایط حاکمان داشته باشد، اما فقط یک روش برای تشکیل جامعه و نظام سیاسی پیشنهاد میکند. نظریههای مشروعیت فاعلی با نقد دو الگوی نصب و غلبه، بیشتر به مـشروعیت مـبتنی بر انتخاب و بیعت نـظر دارنـد و بدین لحاظ، مشروعیت سیاسی را بر پایه نوعی قرارداد اجتماعی تحلیل میکنند. به نظر میرسد که امام علی بن ابی طالب(ع) نیز، بر پایه نصوصی که از آن حضرت بر جای مـانده اسـت، مشروعیت مبتنی بر قرارداد و بیعت را تقویت میکرده است.
✅اما تحولات اجتماعی و نظری در جهان اسلام به سمتی گرایش پیدا کرده است که دفاع از این اندیشه با توجه به مبانی رایج شـیعه بـا امتناعهای تـئوریک و فرهنگ مواجه است. به هر حال اندیشه مشروعیت مبتنی بر قرارداد و بیعت، ردپایی در تاریخ اسلام و خاطرهای درست در حافظه فرهنگی شـیعه ندارد. اما «دلیل» این امر ظاهراً فقدان نص نیست، زیرا نصوص دینی ما، به ویژه آثار بر جای مانده از امیر المومنین(ع) آکنده از این رویکرد است. بلکه عدم انتقال این اندیشه از مـجال نـص به ذهنیت و عقاید ما، علتی تاریخی دارد؛ زندگی سیاسی- اجتماعی شیعه، مانند هر گونه زندگی، عموماً جز با تطبیق ناخودآگاه و خودجوش انسان، با محیط، تحت فشار نیازهای فوری و آنی، و نه بـر طـبق یک نقشه هوشمندانه از پیش طرح شده، نمیتوانست انتظام طبیعی داشته باشد. به همین جهت فرضیه مشروعیت مبتنی بر قرارداد اجتماعی فرضیهای است که دفاع از آن در جامعه شیعه دشوار مینماید، زیـرا نـه تجانسی با واقعیت زندگی تاریخی ما دارد و نه در زندگی اجتماعی امروز به جد با آن روبهرو هستیم؛ هیچ جامعهای شیعی وجود ندارد که بر چنین اساسی استوار شده باشد. شاید تـنها در نـظام جـمهوری اسلامی است که نشانههایی از انـتظام قـراردادی در حـال ظهور مینماید. بنابراین، مشروعیت مبتنی بر قرارداد، برای ما، نه رخداد تحقق یافتهای است و نه گرایشی که از تحول تاریخی جامعه مـا سـرچشمه گـرفته باشد. درست به همین دلیل است که تـحلیل گـفتار و کردار امام علی (ع) بر پایه این دیدگاه با مقاومتها و مشکلات فرهنگی- نظری بسیار مواجه است.
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
✅نظریه های معطوف به منشأ قدرت؛مشروعیت فاعلی: مهمترین ویژگی این نظریه ها، تأکید بر شیوه استقرار قدرت سـیاسی، و بـنابراین، اهمیت شـکل و صـورت نـظام سیاسی در اینگونه نظریهها اسـت. مشروعیت فاعلی البته غایت قدرت سیاسی را انکار نمیکند. هر یک از نظریههای مشروعیت فاعلی غـایت و هـدف خاصی برای قدرت و دولت تعریف میکنند. امـا التـزام یـا عـدم التـزام دولتها به ایـن نـوع غایات، مشروط به رعایت تشریفات خاصی است که بدان وسیله حاکمان بر حکومت تکیه میزنند.
✅قدرتها ممکن است از جانب خداوند، تقدیر، بخت، وراثت و یا مردم بـاشند. اما شیوه استقرار قدرت از صورتبندی سهگانه نصب، انتخاب و غلبه خارج نیست. برخلاف نظریههای مشروعیت غایی که هر یک از شیوههای فوق را برای تأسیس نظام سیاسی جایز میدانند، اندیشه مشروعیت فاعلی هر چند ممکن اسـت تـوصیههای مهمی درباره شرایط حاکمان داشته باشد، اما فقط یک روش برای تشکیل جامعه و نظام سیاسی پیشنهاد میکند. نظریههای مشروعیت فاعلی با نقد دو الگوی نصب و غلبه، بیشتر به مـشروعیت مـبتنی بر انتخاب و بیعت نـظر دارنـد و بدین لحاظ، مشروعیت سیاسی را بر پایه نوعی قرارداد اجتماعی تحلیل میکنند. به نظر میرسد که امام علی بن ابی طالب(ع) نیز، بر پایه نصوصی که از آن حضرت بر جای مـانده اسـت، مشروعیت مبتنی بر قرارداد و بیعت را تقویت میکرده است.
✅اما تحولات اجتماعی و نظری در جهان اسلام به سمتی گرایش پیدا کرده است که دفاع از این اندیشه با توجه به مبانی رایج شـیعه بـا امتناعهای تـئوریک و فرهنگ مواجه است. به هر حال اندیشه مشروعیت مبتنی بر قرارداد و بیعت، ردپایی در تاریخ اسلام و خاطرهای درست در حافظه فرهنگی شـیعه ندارد. اما «دلیل» این امر ظاهراً فقدان نص نیست، زیرا نصوص دینی ما، به ویژه آثار بر جای مانده از امیر المومنین(ع) آکنده از این رویکرد است. بلکه عدم انتقال این اندیشه از مـجال نـص به ذهنیت و عقاید ما، علتی تاریخی دارد؛ زندگی سیاسی- اجتماعی شیعه، مانند هر گونه زندگی، عموماً جز با تطبیق ناخودآگاه و خودجوش انسان، با محیط، تحت فشار نیازهای فوری و آنی، و نه بـر طـبق یک نقشه هوشمندانه از پیش طرح شده، نمیتوانست انتظام طبیعی داشته باشد. به همین جهت فرضیه مشروعیت مبتنی بر قرارداد اجتماعی فرضیهای است که دفاع از آن در جامعه شیعه دشوار مینماید، زیـرا نـه تجانسی با واقعیت زندگی تاریخی ما دارد و نه در زندگی اجتماعی امروز به جد با آن روبهرو هستیم؛ هیچ جامعهای شیعی وجود ندارد که بر چنین اساسی استوار شده باشد. شاید تـنها در نـظام جـمهوری اسلامی است که نشانههایی از انـتظام قـراردادی در حـال ظهور مینماید. بنابراین، مشروعیت مبتنی بر قرارداد، برای ما، نه رخداد تحقق یافتهای است و نه گرایشی که از تحول تاریخی جامعه مـا سـرچشمه گـرفته باشد. درست به همین دلیل است که تـحلیل گـفتار و کردار امام علی (ع) بر پایه این دیدگاه با مقاومتها و مشکلات فرهنگی- نظری بسیار مواجه است.
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
🌿شیعه و مسأله ی مشروعیت- قسمت سوم
✅امام علی(ع) و نظریه مشروعیت فاعلی: اندیشه مشروعیت فاعلی، منکر صلاحیتهای شخصی داوطلبان قـدرت و تـرجیح اصـلح بر صالح نیست، بلکه تنها بر این نکته تأکید میکند که؛ هـر چـند لازم اسـت حاکمان جامعه شایستهترین یا حداقل از میان شایستگان برگزیده شود، اما هیچ کس نمیتواند جـز از طـریق قـرارداد اجتماعی بر منصب قدرت نشیند.
✅نظریههای سیاسی شیعه، به ویژه در تحلیل گفتارها و سیره سیاسی امام علی(ع) همواره در وضعیت ویژهای قـرار دارنـد؛ اولا، انـدیشه شیعه، به خصوص در دوره اخیر، عموما بین دو الگوی نصب و انتخاب در تردید و تردد اسـت؛ ثـانیا، التزام به هر یک از دو الگوی مشروعیت موجب حاشیه راندن ادله و نصوص نظریه رقیب میشود؛ ثالثا، از آن حیث کـه ادله و نصوص هر دو نظریه فی حد ذاته تا حدودی تکافو دارند، ملاک تـرجیح ادله و نـصوص یک نظریه نه در ذات نص، بلکه با تـکیه بـر قـراین برون نصی از جمله اعتبارات نظری-کلامی صـورت مـیگیرد، بدین سان تحکمات ایدئولوژیک جایگزین ملاکات علمی در تحلیل مسئله مشروعیت میگردد.
✅به هـر حـال، تفسیرهای مبتنی بر اندیشه نـصب و انـتخاب، هر کـدام در تـحلیل مـسئله مشروعیت، به روایات متعددی از علی(ع) اسـتناد کـردهاند که در نهج البلاغه و دیگر منابع روایی از آن حضرت نقل شده است. هدف ما بررسی اجـمالی ایـن روایات با تکیه بر الگـوی مـشروعیت فاعلی است.
✅وجود و اعتبار نصوص ناظر به قرارداد اجتماعی: بنیادیترین پایهای که مشروعیت فاعلی بـر آن اسـتوار است، وجـود روایـاتی از جـانب امام علی(ع)است کـه اعتبار فقهی آنها اجمالا تأیید شده است. اطمینان به صدور این دسته از روایات از امام عـلی(ع) چـنان است که بسیاری از تحلیلگران فقه سـیاسی شـیعه را بـه تـأمل وا مـیدارد. در اینجا به بـرخی از ایـن روایات، که به روایات بیعت معروف شدهاند اشاره میکنیم:
1) پس از کشته شدن عثمان، هنگامی که مردم بـرای بـیعت بـا امیرالمؤمنین اراده و اقدام کردند، حضرت فرمود:"دعـونی و التـمسوا غـیری، ...و ان تـرکتمونی فـأنا کـأحدکم؛ و لعلَی اسمعکم و اطوعکم لمن ولیتموه امرکم و انا لکم وزیرا خیر لکم منّی امیرا. مرا واگذارید و سراغ شخص دیگری بروید، ...اگر مرا رها کنید، من نیز چونان یـکی از شما خواهم بود؛ و شاید من نسبت به کسی که به حکومت برداشتهاید شنواترین و مطیعترین شما باشم؛ من وزیر شما باشم برای شما نیکوتر از آن است که امیر شما باشم"(نهج البلاغه خطبه 92).
2) امام علی(ع)در نامهای خـطاب به معاویه مینویسد: "انما الشوری للمهاجرین و الانصار، فان اجتمعوا علی رجل و سموه امـاما کان ذلک للّه رضی": همانا شـورا از آن مـهاجرین و انصار است، پس، هر گاه آنان بر کسی اجتماع نموده و او را امام خویش نامند، همان امر مورد رضای خداوند خواهد بود(نامه ششم نهج البلاغه).
3) امـام عـلی(ع)در پاسخ به اعتراض طلحه و زبـیر مـیفرماید: "و اللّه ما کانت لی فی الخلافة رغبة، و لا فی الولایة اربة، و لکنکم دعوتمونی الیها، و حملتمونی عـلیها، فـلما افضت الی نظرت الی کتاب اللّه و ما وضـع لنـا، و امـرنا بالحکم به فـاتبعته، و مـا استن النبی(ص) فاقتدیته". بـه خـدا قسم، مرا در خلافت رغبتی، و در ولایت غرض و طلبی نبود، ولکن شما مرا به سوی آن فرا خـواندید، و مـرا بر آن نشاندید. پس، آنگاه که خلافت در دسـتان مـن قرار گـرفت، نـگاه کـردم به کتاب خدا و از دسـتورات او تبعیت کردم و به سنت پیامبر(ص)اقتدا نمودم(خطبه 205 نهج البلاغه).
✅بررسی دلالی سه روایت فوق: (به منظور بررسی سندی روایات فوق و همچنین بررسی سندی و دلالی هفت روایت دیگر به اصل مقاله مراجعه فرمایید): اشکالی که مـمکن اسـت در بـررسی روایـات پیـشین مـطرح شود، تردید در دلالت این نصوص است. بسیاری از تردیدها نوعا با تکیه بر احتمال جدل و قاعده الزام خصم، از باب «الزموهم بما الزموا به انفسهم» میباشد. توضیح آنکه، برخی احتمال مـیدهند که امیرالمؤمنین در مقابل کسانی که منصوب بودن آن حضرت برای جانشینی رسول خدا و امامت بر امت اسلام را قبول نداشتند، به چیزی استناد کرده که مورد قبول مخالفان بوده باشد. بـدین سـان احتمال میرود که حضرت مسئله بیعت و انتخاب را اساسا با هدف اسکات خصم مطرح کرده است تا به مخالفان بگوید که اگر شما بیعت را عامل مشروعیت خلافت میدانید باز هـم بـاید با خلافت من مخالفت نکنید؛ زیرا مردم، همانند خلفای پیشین، با من نیز همان گونه بیعت کردهاند. بنابراین، امام علی(ع) با هدف اسکات خـصم بـه یکی از مقبولات مخالفین خود اسـتناد کـردهاند. (ادامه👇👇👇)
✅امام علی(ع) و نظریه مشروعیت فاعلی: اندیشه مشروعیت فاعلی، منکر صلاحیتهای شخصی داوطلبان قـدرت و تـرجیح اصـلح بر صالح نیست، بلکه تنها بر این نکته تأکید میکند که؛ هـر چـند لازم اسـت حاکمان جامعه شایستهترین یا حداقل از میان شایستگان برگزیده شود، اما هیچ کس نمیتواند جـز از طـریق قـرارداد اجتماعی بر منصب قدرت نشیند.
✅نظریههای سیاسی شیعه، به ویژه در تحلیل گفتارها و سیره سیاسی امام علی(ع) همواره در وضعیت ویژهای قـرار دارنـد؛ اولا، انـدیشه شیعه، به خصوص در دوره اخیر، عموما بین دو الگوی نصب و انتخاب در تردید و تردد اسـت؛ ثـانیا، التزام به هر یک از دو الگوی مشروعیت موجب حاشیه راندن ادله و نصوص نظریه رقیب میشود؛ ثالثا، از آن حیث کـه ادله و نصوص هر دو نظریه فی حد ذاته تا حدودی تکافو دارند، ملاک تـرجیح ادله و نـصوص یک نظریه نه در ذات نص، بلکه با تـکیه بـر قـراین برون نصی از جمله اعتبارات نظری-کلامی صـورت مـیگیرد، بدین سان تحکمات ایدئولوژیک جایگزین ملاکات علمی در تحلیل مسئله مشروعیت میگردد.
✅به هـر حـال، تفسیرهای مبتنی بر اندیشه نـصب و انـتخاب، هر کـدام در تـحلیل مـسئله مشروعیت، به روایات متعددی از علی(ع) اسـتناد کـردهاند که در نهج البلاغه و دیگر منابع روایی از آن حضرت نقل شده است. هدف ما بررسی اجـمالی ایـن روایات با تکیه بر الگـوی مـشروعیت فاعلی است.
✅وجود و اعتبار نصوص ناظر به قرارداد اجتماعی: بنیادیترین پایهای که مشروعیت فاعلی بـر آن اسـتوار است، وجـود روایـاتی از جـانب امام علی(ع)است کـه اعتبار فقهی آنها اجمالا تأیید شده است. اطمینان به صدور این دسته از روایات از امام عـلی(ع) چـنان است که بسیاری از تحلیلگران فقه سـیاسی شـیعه را بـه تـأمل وا مـیدارد. در اینجا به بـرخی از ایـن روایات، که به روایات بیعت معروف شدهاند اشاره میکنیم:
1) پس از کشته شدن عثمان، هنگامی که مردم بـرای بـیعت بـا امیرالمؤمنین اراده و اقدام کردند، حضرت فرمود:"دعـونی و التـمسوا غـیری، ...و ان تـرکتمونی فـأنا کـأحدکم؛ و لعلَی اسمعکم و اطوعکم لمن ولیتموه امرکم و انا لکم وزیرا خیر لکم منّی امیرا. مرا واگذارید و سراغ شخص دیگری بروید، ...اگر مرا رها کنید، من نیز چونان یـکی از شما خواهم بود؛ و شاید من نسبت به کسی که به حکومت برداشتهاید شنواترین و مطیعترین شما باشم؛ من وزیر شما باشم برای شما نیکوتر از آن است که امیر شما باشم"(نهج البلاغه خطبه 92).
2) امام علی(ع)در نامهای خـطاب به معاویه مینویسد: "انما الشوری للمهاجرین و الانصار، فان اجتمعوا علی رجل و سموه امـاما کان ذلک للّه رضی": همانا شـورا از آن مـهاجرین و انصار است، پس، هر گاه آنان بر کسی اجتماع نموده و او را امام خویش نامند، همان امر مورد رضای خداوند خواهد بود(نامه ششم نهج البلاغه).
3) امـام عـلی(ع)در پاسخ به اعتراض طلحه و زبـیر مـیفرماید: "و اللّه ما کانت لی فی الخلافة رغبة، و لا فی الولایة اربة، و لکنکم دعوتمونی الیها، و حملتمونی عـلیها، فـلما افضت الی نظرت الی کتاب اللّه و ما وضـع لنـا، و امـرنا بالحکم به فـاتبعته، و مـا استن النبی(ص) فاقتدیته". بـه خـدا قسم، مرا در خلافت رغبتی، و در ولایت غرض و طلبی نبود، ولکن شما مرا به سوی آن فرا خـواندید، و مـرا بر آن نشاندید. پس، آنگاه که خلافت در دسـتان مـن قرار گـرفت، نـگاه کـردم به کتاب خدا و از دسـتورات او تبعیت کردم و به سنت پیامبر(ص)اقتدا نمودم(خطبه 205 نهج البلاغه).
✅بررسی دلالی سه روایت فوق: (به منظور بررسی سندی روایات فوق و همچنین بررسی سندی و دلالی هفت روایت دیگر به اصل مقاله مراجعه فرمایید): اشکالی که مـمکن اسـت در بـررسی روایـات پیـشین مـطرح شود، تردید در دلالت این نصوص است. بسیاری از تردیدها نوعا با تکیه بر احتمال جدل و قاعده الزام خصم، از باب «الزموهم بما الزموا به انفسهم» میباشد. توضیح آنکه، برخی احتمال مـیدهند که امیرالمؤمنین در مقابل کسانی که منصوب بودن آن حضرت برای جانشینی رسول خدا و امامت بر امت اسلام را قبول نداشتند، به چیزی استناد کرده که مورد قبول مخالفان بوده باشد. بـدین سـان احتمال میرود که حضرت مسئله بیعت و انتخاب را اساسا با هدف اسکات خصم مطرح کرده است تا به مخالفان بگوید که اگر شما بیعت را عامل مشروعیت خلافت میدانید باز هـم بـاید با خلافت من مخالفت نکنید؛ زیرا مردم، همانند خلفای پیشین، با من نیز همان گونه بیعت کردهاند. بنابراین، امام علی(ع) با هدف اسکات خـصم بـه یکی از مقبولات مخالفین خود اسـتناد کـردهاند. (ادامه👇👇👇)
(ادامه👇👇👇)
✅به طور کلی گفته میشود که با وجود احتمال جدلی بودن سخنان امام علی(ع)، دیگر نمیتوان به هیچ یک از روایات معطوف به انتخاب و قـرارداد، بـرای اثبات مشروعیت فاعلی(مـشروعیت مـبتنی بر قرارداد اجتماعی)استناد نمود؛ زیرا هدف در جدل، صرفا متقاعد کردن رقیب است و در اینگونه شرایط، عموما از قضایایی استفاده میشود که مورد قبول خصم است، هر چند در نزد شخص جدل کـننده مـقبول و صحیح نباشد.
✅چنین مینماید ادعای جدل در نصوص بیعت از امام علی(ع)، بر دو پایه تحلیلی مهم استوار است: نخست آنکه مدعیان جدل، ظاهرا«هدف اسکات خصم»را در سخنان علی(ع)مفروض گرفتهاند. در حالی کـه چـنین هدفی آشـکارا در بیان حضرت ذکر نشده است. بنابراین احراز چنین هدفی صرفا ناشی از اعتبارات تحلیلی-نظری است که مـقدم بر برنامه پژوهش فقیهانه، و به صورت امر پیشینی، مفروض تلقی شـده و بـر ذهـن محقق سایه افکنده است.
✅دوم آنکه ادعای جدل، آشکارا مبتنی بر برداشت کلامی خاصی از اندیشه نصب در نظریههای رایـج و سـنتی شیعه است. به عبارت دیگر، مدعیان جدل، با مفروض گرفتن تحلیل سنتی شـیعه از انـدیشه امـامت، و نهایی و غیر قابل بررسی دانستن این تعبیر، آشکارا بین این نظریه و روایات انتخاب تناقض مـیبینند و برای حل این تناقض/تزاحم، به احتمال جدل استناد میکنند که نه یـک فهم درونی از درون روایات، بـلکه بـرداشتی بالذات بیرونی و معطوف به دیگر اجزای نظریه سنتی شیعه است.
✅تأمل در این نکته مهم است که عبارات هیچ یک از روایات فوق نه تنها موهم احتمال جدل نیست، بلکه سیاق عبارات به گونهای هستند که خلاف احتمال جدل را تقویت میکنند. به عـنوان مـثال، در روایت نخست، عبارت«لعلی اسمعکم و اطوعکم لمن ولیتموه امرکم؛ شاید من شنواترین و مطیعترین شما نسبت به خلیفه انتخابی آینده شما باشم»؛ عبارتی است که هرگز نمیتواند موهم جدل باشد. زیـرا حـضرت از آینده سخن میگوید و اگر بپذیریم که تأکید بر انتخاب و قرارداد از سوی امام علی(ع) مجادله به امر باطل است، در این صورت با معمای مهم احتمال یا عدم احتمال کذب و تـعهد دروغـین بر باطل مواجه میشویم.آشکار است که امام ع هرگز دروغ نمیگوید و تعهدی را بر خود نمیپذیرد که میداند ملتزم به آن نخواهد بود.
✅در روایـت دیگر، عبارت «انما الشوری للمهاجرین و الانصار، فان اجتمعوا علی رجل و سموه اماما، کان ذلک للّه رضی» هـر چـند در نـامهای خطاب به معاویه آمده است، اما صورت بندی عبارت به گونهای است که «اطلاق» دارد و شرایط خـطاب، زمـان و مکان را در هم میشکند. این عبارت که شوری را از آن مهاجرین و انصار میداند و انتخاب آنان را انـتخاب و رضـایت خـداوند معرفی میکند، هرگز محدود به خطاب خاص و مخاطب خاص نیست. اگر در اطلاق چنین عـباراتی تـردید شود، آنگاه چه دلیلی وجود دارد که مثلا در اطلاق عبارتی از روایات عمر بن حـنظله یـا ابـی خدیجه درباره ولایت فقیه تردید نباشد. زیرا صورتبندی هر سه به گونهای است که در پاسـخ بـه مخاطب خاص صادر شدهاند. بلکه به طور کلی اکثر روایات در پاسخ بـه سـوال، نـیاز، تردید یا اعتراض مخاطب یا مخاطبین خاص صادر میشوند و آنگاه با توجه به ریخت عـمومی عـبارت روایـات، فقیهان نسبت به تعمیم آنها خطر میکنند.
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
✅به طور کلی گفته میشود که با وجود احتمال جدلی بودن سخنان امام علی(ع)، دیگر نمیتوان به هیچ یک از روایات معطوف به انتخاب و قـرارداد، بـرای اثبات مشروعیت فاعلی(مـشروعیت مـبتنی بر قرارداد اجتماعی)استناد نمود؛ زیرا هدف در جدل، صرفا متقاعد کردن رقیب است و در اینگونه شرایط، عموما از قضایایی استفاده میشود که مورد قبول خصم است، هر چند در نزد شخص جدل کـننده مـقبول و صحیح نباشد.
✅چنین مینماید ادعای جدل در نصوص بیعت از امام علی(ع)، بر دو پایه تحلیلی مهم استوار است: نخست آنکه مدعیان جدل، ظاهرا«هدف اسکات خصم»را در سخنان علی(ع)مفروض گرفتهاند. در حالی کـه چـنین هدفی آشـکارا در بیان حضرت ذکر نشده است. بنابراین احراز چنین هدفی صرفا ناشی از اعتبارات تحلیلی-نظری است که مـقدم بر برنامه پژوهش فقیهانه، و به صورت امر پیشینی، مفروض تلقی شـده و بـر ذهـن محقق سایه افکنده است.
✅دوم آنکه ادعای جدل، آشکارا مبتنی بر برداشت کلامی خاصی از اندیشه نصب در نظریههای رایـج و سـنتی شیعه است. به عبارت دیگر، مدعیان جدل، با مفروض گرفتن تحلیل سنتی شـیعه از انـدیشه امـامت، و نهایی و غیر قابل بررسی دانستن این تعبیر، آشکارا بین این نظریه و روایات انتخاب تناقض مـیبینند و برای حل این تناقض/تزاحم، به احتمال جدل استناد میکنند که نه یـک فهم درونی از درون روایات، بـلکه بـرداشتی بالذات بیرونی و معطوف به دیگر اجزای نظریه سنتی شیعه است.
✅تأمل در این نکته مهم است که عبارات هیچ یک از روایات فوق نه تنها موهم احتمال جدل نیست، بلکه سیاق عبارات به گونهای هستند که خلاف احتمال جدل را تقویت میکنند. به عـنوان مـثال، در روایت نخست، عبارت«لعلی اسمعکم و اطوعکم لمن ولیتموه امرکم؛ شاید من شنواترین و مطیعترین شما نسبت به خلیفه انتخابی آینده شما باشم»؛ عبارتی است که هرگز نمیتواند موهم جدل باشد. زیـرا حـضرت از آینده سخن میگوید و اگر بپذیریم که تأکید بر انتخاب و قرارداد از سوی امام علی(ع) مجادله به امر باطل است، در این صورت با معمای مهم احتمال یا عدم احتمال کذب و تـعهد دروغـین بر باطل مواجه میشویم.آشکار است که امام ع هرگز دروغ نمیگوید و تعهدی را بر خود نمیپذیرد که میداند ملتزم به آن نخواهد بود.
✅در روایـت دیگر، عبارت «انما الشوری للمهاجرین و الانصار، فان اجتمعوا علی رجل و سموه اماما، کان ذلک للّه رضی» هـر چـند در نـامهای خطاب به معاویه آمده است، اما صورت بندی عبارت به گونهای است که «اطلاق» دارد و شرایط خـطاب، زمـان و مکان را در هم میشکند. این عبارت که شوری را از آن مهاجرین و انصار میداند و انتخاب آنان را انـتخاب و رضـایت خـداوند معرفی میکند، هرگز محدود به خطاب خاص و مخاطب خاص نیست. اگر در اطلاق چنین عـباراتی تـردید شود، آنگاه چه دلیلی وجود دارد که مثلا در اطلاق عبارتی از روایات عمر بن حـنظله یـا ابـی خدیجه درباره ولایت فقیه تردید نباشد. زیرا صورتبندی هر سه به گونهای است که در پاسـخ بـه مخاطب خاص صادر شدهاند. بلکه به طور کلی اکثر روایات در پاسخ بـه سـوال، نـیاز، تردید یا اعتراض مخاطب یا مخاطبین خاص صادر میشوند و آنگاه با توجه به ریخت عـمومی عـبارت روایـات، فقیهان نسبت به تعمیم آنها خطر میکنند.
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
🌿شیعه و مسأله ی مشروعیت- قسمت چهارم(پایانی)
✅نظریه امامت و مشروعیت فاعلی: کلام سیاسی شیعه مبتنی بر نظریه امامت است و اساس این نظریه نیز بر عقیده نصب و نص از جانب پیامبر(ص)استوار است. اما این اندیشه هـیچ مـغایرتی با مشروعیت فاعلی(مشروعیت مبتنی بر قرارداد اجتماعی) ندارد. فرضیه مشروعیت فاعلی بر آزادی و اختیار انسانها استوار است و نظریه امامت شیعه نیز همچنین.
✅علامه حلی، امامت را لطفی میدانند کـه بـنا بـه ضرورت عقل و به منظور تـضمین آزادی و اخـتیار انـسانها مقرر شده است. به نظر علامه، خداوند انسان ها را آزاد و مختار آفریده است و نه مجبور؛ اما در برابر این آزادی و اختیار، تعهدات و تکالیفی را نیز مـقرر نـموده و تـوسط پیامبر(ص) ثواب و عقاب آنها را خبر داده است. اکنون بـرای کـاستن احتمال هرگونه خطا و فراموشی و عصیان از طرف انسان ها، بر خداوند واجب بود که رهبران و راهنمایان معصوم را در بین آنان قـرار بـدهد، تـا مؤمنان خالص و علاقمند خداوند با مراجعه به آنها هدایت شـوند. روایات نصب عموما چنین جهتی دارند. اما نصب امام معصوم(ع)به معنای تحمیل حکومت او در مردم نبوده، و بلکه صـرفا حـجتی اسـت که در صورت تمایل و مراجعه مردم در دست آنان باشد و مردم عذری بـرای تـقصیر احتمالی خود نداشته باشند.
✅خواجه نصیر طوسی توضیح بیشتری میدهد. به نظر او، انسان ها در مواجهه با تـکالیف(سـیاسی و اجـتماعی) خداوند به دو گروه تقسیم میشوند؛گروهی همانند هر واجب دیگری عصیان مـیکنند و گـروهی دیـگر، قصد انجام تکالیف شرعی سیاسی و اطاعت از دستورات خداوند را دارند. اما همین گروه دوم، ممکن اسـت بـعضی مـسائل را با عقل خود ادراک نمایند؛ ولی در برخی دیگر دچار حیرت و تردید شوند. بنابراین، بر خـداوند حـکیم واجب است که با نصب امام، چنین کسانی را که با آزادی، اختیار و اراده خود بـه دنـبال راهـنمایی هستند، از حیرت و تردید خارج کند. نصب بر عهده خدا است، اما اطاعت جـزء اخـتیارات مردم است. میتوانند اطاعت کنند و هدایت شوند و میتوانند مخالفت کنند و بر اثر گـمراهی مـؤاخذه شـوند. در هر صورت، هر چند نصب امام بر خداوند واجب است، اما تحقق و فعلیت «حکومت» امـام بـه اراده و تصمیم مردمان وابسته است.
✅خواجه نصیر طوسی در پاسخ به این پرسش کـه اگـر نـصب امام (ع)را لطف و واجب بدانیم، اما مردمان از او اطاعت نکنند و به حکومت او تن در ندهند، چنین نصبی چـه فـایدهای خـواهد داشت؟ مینویسد:"تمکین به امام(ع)از افعال خداوند سبحان نیست. نصب بر خداوند واجب اسـت و تـمکین به امام(ع)بر مردم. بنابراین مخالفت و عصیان مردم در تمکین به امام(ع) هرگز مخل واجبی که بـه عـهده خداوند است، نخواهد بود. اطاعت مردم یا عدم اطاعت آنان از امام(ع)، بـه لحـاظ زمانی مترتب بر واجبی است که بـه عـهده خـداوند است. یعنی اول خداوند باید حجت خود را مـعرفی کـند، آنگاه اطاعت یا عدم اطاعت (اختیاری)مردم معلوم شود".
✅کلام سیاسی شیعه بـا چـنین استدلالی، موضع خاصی نسبت بـه مـشروعیت حکومت و بـه طـور کـلی زندگی سیاسی مؤمنان دارد. در این اندیشه، در عـین حـال که خداوند برای کاستن از هر گونه مجاری عصیان قهری، ناگزیر از ارسال رسـل و سـپس نصب امامان معصوم(ع)است؛اما هـرگز در اطاعت از آنان، مردم را مـجبور نـمیکند، همچنان که در اطاعت از هیچ تـکلیفی اجـباری نیست؛ بلکه با واگذاشتن اطاعت از امام(ع)به عهده اراده و تصمیم آزاد مردم، تشکیل دولت معصوم(ع)را نـیز مـوکول به اراده مردم میکند. و ایـن هـمان عـصاره فرضیه مشروعیت فـاعلی یـا مشروعیت مبتنی بر قـرارداد اجـتماعی است.
✅به عبارت دیگر، هر چند که مردم با مخالفت از امام(ع)عصیان میکنند؛ ولی تـشکیل دولت معصوم(ع) نیز جز از راه تصمیم و مراجعه آزادانـه مـردمان مشروعیت نـخواهد داشـت. شـاید به همین لحاظ اسـت که پیامبر اسلام(ص) علی(ع) را به کعبه تشبیه میکند و میفرماید: "یا علی، انت بمنزلة الکعبة تـؤتی و لا تـأتی، فان اتاک هولاء القوم فسلموها الیـک- یـعنی الخـلافة - فـأقبل مـنهم، و ان لم یأتوک فلا تـأتهم حـتی یأتوک؛ یا علی، تو به منزله کعبه هستی، به سوی تو میآیند(یا باید بیایند)امـا تـو بـه سوی آنان نمیروی. پس هرگاه این قـوم بـه سـوی تـو آمـدند و خـلافت را به تو واگذاشتند، از آنان بپذیر و حکومت را به عهده بگیر. و اگر به سویت نیامدند تو نیز مرو تا خود بیایند".
(ادامه) 👇👇👇
✅نظریه امامت و مشروعیت فاعلی: کلام سیاسی شیعه مبتنی بر نظریه امامت است و اساس این نظریه نیز بر عقیده نصب و نص از جانب پیامبر(ص)استوار است. اما این اندیشه هـیچ مـغایرتی با مشروعیت فاعلی(مشروعیت مبتنی بر قرارداد اجتماعی) ندارد. فرضیه مشروعیت فاعلی بر آزادی و اختیار انسانها استوار است و نظریه امامت شیعه نیز همچنین.
✅علامه حلی، امامت را لطفی میدانند کـه بـنا بـه ضرورت عقل و به منظور تـضمین آزادی و اخـتیار انـسانها مقرر شده است. به نظر علامه، خداوند انسان ها را آزاد و مختار آفریده است و نه مجبور؛ اما در برابر این آزادی و اختیار، تعهدات و تکالیفی را نیز مـقرر نـموده و تـوسط پیامبر(ص) ثواب و عقاب آنها را خبر داده است. اکنون بـرای کـاستن احتمال هرگونه خطا و فراموشی و عصیان از طرف انسان ها، بر خداوند واجب بود که رهبران و راهنمایان معصوم را در بین آنان قـرار بـدهد، تـا مؤمنان خالص و علاقمند خداوند با مراجعه به آنها هدایت شـوند. روایات نصب عموما چنین جهتی دارند. اما نصب امام معصوم(ع)به معنای تحمیل حکومت او در مردم نبوده، و بلکه صـرفا حـجتی اسـت که در صورت تمایل و مراجعه مردم در دست آنان باشد و مردم عذری بـرای تـقصیر احتمالی خود نداشته باشند.
✅خواجه نصیر طوسی توضیح بیشتری میدهد. به نظر او، انسان ها در مواجهه با تـکالیف(سـیاسی و اجـتماعی) خداوند به دو گروه تقسیم میشوند؛گروهی همانند هر واجب دیگری عصیان مـیکنند و گـروهی دیـگر، قصد انجام تکالیف شرعی سیاسی و اطاعت از دستورات خداوند را دارند. اما همین گروه دوم، ممکن اسـت بـعضی مـسائل را با عقل خود ادراک نمایند؛ ولی در برخی دیگر دچار حیرت و تردید شوند. بنابراین، بر خـداوند حـکیم واجب است که با نصب امام، چنین کسانی را که با آزادی، اختیار و اراده خود بـه دنـبال راهـنمایی هستند، از حیرت و تردید خارج کند. نصب بر عهده خدا است، اما اطاعت جـزء اخـتیارات مردم است. میتوانند اطاعت کنند و هدایت شوند و میتوانند مخالفت کنند و بر اثر گـمراهی مـؤاخذه شـوند. در هر صورت، هر چند نصب امام بر خداوند واجب است، اما تحقق و فعلیت «حکومت» امـام بـه اراده و تصمیم مردمان وابسته است.
✅خواجه نصیر طوسی در پاسخ به این پرسش کـه اگـر نـصب امام (ع)را لطف و واجب بدانیم، اما مردمان از او اطاعت نکنند و به حکومت او تن در ندهند، چنین نصبی چـه فـایدهای خـواهد داشت؟ مینویسد:"تمکین به امام(ع)از افعال خداوند سبحان نیست. نصب بر خداوند واجب اسـت و تـمکین به امام(ع)بر مردم. بنابراین مخالفت و عصیان مردم در تمکین به امام(ع) هرگز مخل واجبی که بـه عـهده خداوند است، نخواهد بود. اطاعت مردم یا عدم اطاعت آنان از امام(ع)، بـه لحـاظ زمانی مترتب بر واجبی است که بـه عـهده خـداوند است. یعنی اول خداوند باید حجت خود را مـعرفی کـند، آنگاه اطاعت یا عدم اطاعت (اختیاری)مردم معلوم شود".
✅کلام سیاسی شیعه بـا چـنین استدلالی، موضع خاصی نسبت بـه مـشروعیت حکومت و بـه طـور کـلی زندگی سیاسی مؤمنان دارد. در این اندیشه، در عـین حـال که خداوند برای کاستن از هر گونه مجاری عصیان قهری، ناگزیر از ارسال رسـل و سـپس نصب امامان معصوم(ع)است؛اما هـرگز در اطاعت از آنان، مردم را مـجبور نـمیکند، همچنان که در اطاعت از هیچ تـکلیفی اجـباری نیست؛ بلکه با واگذاشتن اطاعت از امام(ع)به عهده اراده و تصمیم آزاد مردم، تشکیل دولت معصوم(ع)را نـیز مـوکول به اراده مردم میکند. و ایـن هـمان عـصاره فرضیه مشروعیت فـاعلی یـا مشروعیت مبتنی بر قـرارداد اجـتماعی است.
✅به عبارت دیگر، هر چند که مردم با مخالفت از امام(ع)عصیان میکنند؛ ولی تـشکیل دولت معصوم(ع) نیز جز از راه تصمیم و مراجعه آزادانـه مـردمان مشروعیت نـخواهد داشـت. شـاید به همین لحاظ اسـت که پیامبر اسلام(ص) علی(ع) را به کعبه تشبیه میکند و میفرماید: "یا علی، انت بمنزلة الکعبة تـؤتی و لا تـأتی، فان اتاک هولاء القوم فسلموها الیـک- یـعنی الخـلافة - فـأقبل مـنهم، و ان لم یأتوک فلا تـأتهم حـتی یأتوک؛ یا علی، تو به منزله کعبه هستی، به سوی تو میآیند(یا باید بیایند)امـا تـو بـه سوی آنان نمیروی. پس هرگاه این قـوم بـه سـوی تـو آمـدند و خـلافت را به تو واگذاشتند، از آنان بپذیر و حکومت را به عهده بگیر. و اگر به سویت نیامدند تو نیز مرو تا خود بیایند".
(ادامه) 👇👇👇
(ادامه) 👇👇👇
✅ امیرالمؤمنین، خود در احتجاج با خوارج میگوید: "اما قولکم، کنت وصیا فضیعت الوصـایة؛فـانتم کفرتم و قدمتم علی غیری و ازلتم الامر عینی، و لم اک کفرت بکم، و لیس علی الاوصیاء الدعاء الی انفسهم فانما تدعوا الانبیاء الی انفسهم، و الوصی مدلول علیه مستغن عـن الدعـاء الی نفسه، ذلک لمن یؤمن باللّه و رسـوله، و قـد قال اللّه تعالی:«و للّه علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا».فلو ترک الناس الحج لم یکن البیت لیکفر بترکهم ایاه، ولکن کانوا یکفرون بترکه؛لان اللّه تـبارک و تعالی قد نصبه لهـم عـلما، و کذلک نصبنی علما، حیث قال رسول اللّه(ص):یا علی انت بمنزلة الکعبه؛یوتی الیها و لا تأتی».( وسائلالشيعة ج : 11 ص : 32).
✅خوارج امیر المؤمنین(ع)را متهم به تضییع وصیت پیامبر(ص)درباره حکومت میکردند و از این حیث امام(ع)را تکفیر مـیکردند.عـلی(ع)در پاسخ به شبهه آنان، استدلال فوق را بیان فرمودهاند.به نظر امام(ع)، هرگز این سخن درست نیست که او وصیت پیامبر را ضایع کرده باشد.بلکه خوارج به دلیل روی گرداندن از امام(ع)و پیروی از غـیر او کـافر شدهاند.امـام علی(ع)سپس میافزاید: "این وظیفه اوصیاء نیست که مردم را به سوی خود فرا خوانند، بلکه انبیاء چـنین وظیفهای دارند.در حالی که وصی(توسط پیامبر) نشانهگذاری و معرفی شده اسـت و بـینیاز از دعـوت به خویشتن است. زیرا وصی[برخلاف نبی]برای کسان و امتی است که به خدا و رسول او ایمان آوردهاند.خداوند مـیفرماید: «بـر مردم است که در صورت استطاعت به حج خانه خدا بروند».پس هر گاه مـردم فـرضیه حـج را ترک نمایند این خانه خدا نیست که به خاطر ترک آنان کافر میشود، بلکه مـردمان به خاطر ترک خانه خدا کافر میگردند.زیرا خداوند خانه خدا را نشان راهـنمای مردم قرار داده و مـرا نـیز چنین نموده است که نشان راهنمای مردم باشم.همچنانکه پیامبر فرمود:یا علی تو به منزله کعبه هستی، به سوی کعبه گرد میآیند نه آنکه کعبه سوی کسی رود".
✅احتجاج امیرالمـؤمنین(ع) حاوی نکات بسیار مهمی از دیدگاه فرضیه مشروعیت فاعلی و قراردادی اجتماعی است. اولا؛ به جایگاه امامت و وصایت آنگونه که در اندیشه کلامی شیعه آمده است، تأکید میکند.ثانیا؛امام علی(ع)را چونان کعبه به مـرکز حـیات سیاسی مسلمانان همانند میکند که لازم است از هر سو به جانب او گرد آیند. سوم آنکه؛ بین امامت و وصیت از یک سوی، و حکومت و خلافت از سوی دیگر، ملازمه دائمی را قطع میکند. چهارم اینکه؛ هـر گـونه حکومت یا انتقال قدرت به وصی را تنها به اراده و خواست مردم منحصر میکند و هر گونه راهحل احتمالی دیگر از طرف امام(ع)و به منظور استقرار در قدرت سیاسی را نفی و انکار میکند.امیر المـؤمنین در تبیین دیدگاه خود، البته بر«تفکیک و تمایز بین نبی و وصی»به مثابه یک مبنای تحلیلی مهم انگشت میفشارد؛ به نظر امام علی(ع)انبیاء در یک جامعه فاقد ایمان دیـنی مـبعوث مـیشوند و به همین دلیل برای گـسترش عـقاید تـوحیدی خود قابل تصور نیست که منتظر استقبال و اقبال مردم باشند. بدینسان انبیاء همواره به تبلیغ و مجاهده و جهاد به عنوان ابزارهای گـسترش ایـمان دیـنی تمسک میکنند و اقدام مینمایند.اما وصی بنا بـه تـعریف در یک جامعه دینی قرار دارد که توسط پیامبر برای مومنان به خدا و رسول او معرفی و شناسایی شده است.درست به هـمین دلیـل اسـت که وصی بینیاز در دعوت مردم به خویشتن بوده و چونان کـعبهای میماند که مردمان آشنا به دین خدا و پیامها و وصایت پیامبر(ص)، مختارند که به او مراجعه بکنند یا از پیرامون او دور شـوند.فـرضیه مـشروعیت فاعلی یا مشروعیت مبتنی بر قرارداد اجتماعی، دقیقا در راستای همین دیـدگاه از امـیر المومنین(ع)قابل طرح و تحلیل است.
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
✅ امیرالمؤمنین، خود در احتجاج با خوارج میگوید: "اما قولکم، کنت وصیا فضیعت الوصـایة؛فـانتم کفرتم و قدمتم علی غیری و ازلتم الامر عینی، و لم اک کفرت بکم، و لیس علی الاوصیاء الدعاء الی انفسهم فانما تدعوا الانبیاء الی انفسهم، و الوصی مدلول علیه مستغن عـن الدعـاء الی نفسه، ذلک لمن یؤمن باللّه و رسـوله، و قـد قال اللّه تعالی:«و للّه علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا».فلو ترک الناس الحج لم یکن البیت لیکفر بترکهم ایاه، ولکن کانوا یکفرون بترکه؛لان اللّه تـبارک و تعالی قد نصبه لهـم عـلما، و کذلک نصبنی علما، حیث قال رسول اللّه(ص):یا علی انت بمنزلة الکعبه؛یوتی الیها و لا تأتی».( وسائلالشيعة ج : 11 ص : 32).
✅خوارج امیر المؤمنین(ع)را متهم به تضییع وصیت پیامبر(ص)درباره حکومت میکردند و از این حیث امام(ع)را تکفیر مـیکردند.عـلی(ع)در پاسخ به شبهه آنان، استدلال فوق را بیان فرمودهاند.به نظر امام(ع)، هرگز این سخن درست نیست که او وصیت پیامبر را ضایع کرده باشد.بلکه خوارج به دلیل روی گرداندن از امام(ع)و پیروی از غـیر او کـافر شدهاند.امـام علی(ع)سپس میافزاید: "این وظیفه اوصیاء نیست که مردم را به سوی خود فرا خوانند، بلکه انبیاء چـنین وظیفهای دارند.در حالی که وصی(توسط پیامبر) نشانهگذاری و معرفی شده اسـت و بـینیاز از دعـوت به خویشتن است. زیرا وصی[برخلاف نبی]برای کسان و امتی است که به خدا و رسول او ایمان آوردهاند.خداوند مـیفرماید: «بـر مردم است که در صورت استطاعت به حج خانه خدا بروند».پس هر گاه مـردم فـرضیه حـج را ترک نمایند این خانه خدا نیست که به خاطر ترک آنان کافر میشود، بلکه مـردمان به خاطر ترک خانه خدا کافر میگردند.زیرا خداوند خانه خدا را نشان راهـنمای مردم قرار داده و مـرا نـیز چنین نموده است که نشان راهنمای مردم باشم.همچنانکه پیامبر فرمود:یا علی تو به منزله کعبه هستی، به سوی کعبه گرد میآیند نه آنکه کعبه سوی کسی رود".
✅احتجاج امیرالمـؤمنین(ع) حاوی نکات بسیار مهمی از دیدگاه فرضیه مشروعیت فاعلی و قراردادی اجتماعی است. اولا؛ به جایگاه امامت و وصایت آنگونه که در اندیشه کلامی شیعه آمده است، تأکید میکند.ثانیا؛امام علی(ع)را چونان کعبه به مـرکز حـیات سیاسی مسلمانان همانند میکند که لازم است از هر سو به جانب او گرد آیند. سوم آنکه؛ بین امامت و وصیت از یک سوی، و حکومت و خلافت از سوی دیگر، ملازمه دائمی را قطع میکند. چهارم اینکه؛ هـر گـونه حکومت یا انتقال قدرت به وصی را تنها به اراده و خواست مردم منحصر میکند و هر گونه راهحل احتمالی دیگر از طرف امام(ع)و به منظور استقرار در قدرت سیاسی را نفی و انکار میکند.امیر المـؤمنین در تبیین دیدگاه خود، البته بر«تفکیک و تمایز بین نبی و وصی»به مثابه یک مبنای تحلیلی مهم انگشت میفشارد؛ به نظر امام علی(ع)انبیاء در یک جامعه فاقد ایمان دیـنی مـبعوث مـیشوند و به همین دلیل برای گـسترش عـقاید تـوحیدی خود قابل تصور نیست که منتظر استقبال و اقبال مردم باشند. بدینسان انبیاء همواره به تبلیغ و مجاهده و جهاد به عنوان ابزارهای گـسترش ایـمان دیـنی تمسک میکنند و اقدام مینمایند.اما وصی بنا بـه تـعریف در یک جامعه دینی قرار دارد که توسط پیامبر برای مومنان به خدا و رسول او معرفی و شناسایی شده است.درست به هـمین دلیـل اسـت که وصی بینیاز در دعوت مردم به خویشتن بوده و چونان کـعبهای میماند که مردمان آشنا به دین خدا و پیامها و وصایت پیامبر(ص)، مختارند که به او مراجعه بکنند یا از پیرامون او دور شـوند.فـرضیه مـشروعیت فاعلی یا مشروعیت مبتنی بر قرارداد اجتماعی، دقیقا در راستای همین دیـدگاه از امـیر المومنین(ع)قابل طرح و تحلیل است.
🍀مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، پاييز 1381 ، شماره 57 .
@Davood_Feirahi
⭕️عقل، اباحه و حق
🔹حق امری اعتباری است و هنگامی قابل تصور است که اولا، حوزه ای از آزادی و مباحات تصور شود و ثانیا، این نوع از مباحات از منشأ معینی جعل شده باشد. بدین سان، اگر عقل یکی از منابع جعل حق در فقه اسلامی تلقی شود، لاجرم باید حوزه ای به نام حوزه ی مباحات عقلی، چونان حلقه ی واسط عقل و حق تصویر شود.
🔹اباحه در لغت، از واژه مباح در مقابل "محظور/ممنوع" آمده است و حاکی از نوعی آزادی عمل است. در اصطلاح، عبارت است از مباح کردن چیزی از جانب کسی که چنین اهلیتی دارد.
🔹اصالت اباحه و جواز خلو وقایع از احکام چهارگانه، در اموری که زیان بار و جزئی از حقوق دیگران هم نیست، در فقه شیعه واضح است؛ چنان که شیخ صدوق آن را از دین امامیه دانسته است. شیخ جعفر کاشف الغطاء نیز معتقد است که عرف عقلای عالم بر همین روال است. سیره ی مسلمانان عالم چنان است که آداب و رسوم و نیازمندی های جاری زندگی شان را متوقف و مشروط به مراجعه به پیامبران، و سپس دانشمندان خود نمی کنند.البته عکس این رویه موجب حرج تام بر اهل اسلام و عموم انسان ها خواهد بود که هیچ اهل بصیرتی روا نمی دارد.
🔹حجیت اصل اباحه منوط به جست و جوی دلیل و در عین حال، عدم دسترسی به دلیل و حکم قاطع از جانب شارع است. فرض این اصل در دستگاه استنباط شیعه ظاهرا لوازم زیادی دارد و منجر به تولید قواعد فقهی مهمی چون اصالت برائت عقلی، اصالت طهارت و اصالت صحت می شود. روشن است که همین اصول و قواعد مسیر همواری بر تولید حق در فقه شیعه هستند.
☘فقه و سیاست در ایران معاصر، جلد نخست، نشر نی، ص126_128.
#فقه_و_سیاست
@Feirahi
🔹حق امری اعتباری است و هنگامی قابل تصور است که اولا، حوزه ای از آزادی و مباحات تصور شود و ثانیا، این نوع از مباحات از منشأ معینی جعل شده باشد. بدین سان، اگر عقل یکی از منابع جعل حق در فقه اسلامی تلقی شود، لاجرم باید حوزه ای به نام حوزه ی مباحات عقلی، چونان حلقه ی واسط عقل و حق تصویر شود.
🔹اباحه در لغت، از واژه مباح در مقابل "محظور/ممنوع" آمده است و حاکی از نوعی آزادی عمل است. در اصطلاح، عبارت است از مباح کردن چیزی از جانب کسی که چنین اهلیتی دارد.
🔹اصالت اباحه و جواز خلو وقایع از احکام چهارگانه، در اموری که زیان بار و جزئی از حقوق دیگران هم نیست، در فقه شیعه واضح است؛ چنان که شیخ صدوق آن را از دین امامیه دانسته است. شیخ جعفر کاشف الغطاء نیز معتقد است که عرف عقلای عالم بر همین روال است. سیره ی مسلمانان عالم چنان است که آداب و رسوم و نیازمندی های جاری زندگی شان را متوقف و مشروط به مراجعه به پیامبران، و سپس دانشمندان خود نمی کنند.البته عکس این رویه موجب حرج تام بر اهل اسلام و عموم انسان ها خواهد بود که هیچ اهل بصیرتی روا نمی دارد.
🔹حجیت اصل اباحه منوط به جست و جوی دلیل و در عین حال، عدم دسترسی به دلیل و حکم قاطع از جانب شارع است. فرض این اصل در دستگاه استنباط شیعه ظاهرا لوازم زیادی دارد و منجر به تولید قواعد فقهی مهمی چون اصالت برائت عقلی، اصالت طهارت و اصالت صحت می شود. روشن است که همین اصول و قواعد مسیر همواری بر تولید حق در فقه شیعه هستند.
☘فقه و سیاست در ایران معاصر، جلد نخست، نشر نی، ص126_128.
#فقه_و_سیاست
@Feirahi
☘امام معصوم بدون مراجعه مردم نمیتواند حکومت تشکیل دهد
✔ داود فیرحی در گفتگو با شفقنا:🔻
🔹 در ادبیات امام علی(ع)، امام منصوب از جانب خداوند است اما اینکه هر امامی بخواهد یا بتواند حکومت را تصدی کند، احتیاج به چیزی به نام «بیعت» هم دارد. این گونه هم نیست که امام بدون مراجعه مردم، بتواند احکام حکومتی را اجرا کند؛ تا مراجعه شکل نگیرد، حکومت هم تحقق نمییابد. امام نمیتواند مردم را مجبور به اطاعت از حکومت خود کند. معصوم موظف نیست با خشونت اقدام به تشکیل حکومت کند. وقتی معصوم نمیتواند با عدم رجوع مردم حکومت را اعمال کند، غیرمعصوم به طریق اولی نمیتواند کاری انجام دهد.
🔸 مرحوم امام خمینی جملهای دارند که در پاسخ به استفتاء شورای سیاستگذاری ائمه جمعه و جماعات عنوان کردهاند و آن این است که “همه مجتهدین در همه موارد ولایت دارند اما حکومت امری است که نیاز به انتخاب دارد”.
yon.ir/sZKuM
@faridmod
@Davood_Feirahi
✔ داود فیرحی در گفتگو با شفقنا:🔻
🔹 در ادبیات امام علی(ع)، امام منصوب از جانب خداوند است اما اینکه هر امامی بخواهد یا بتواند حکومت را تصدی کند، احتیاج به چیزی به نام «بیعت» هم دارد. این گونه هم نیست که امام بدون مراجعه مردم، بتواند احکام حکومتی را اجرا کند؛ تا مراجعه شکل نگیرد، حکومت هم تحقق نمییابد. امام نمیتواند مردم را مجبور به اطاعت از حکومت خود کند. معصوم موظف نیست با خشونت اقدام به تشکیل حکومت کند. وقتی معصوم نمیتواند با عدم رجوع مردم حکومت را اعمال کند، غیرمعصوم به طریق اولی نمیتواند کاری انجام دهد.
🔸 مرحوم امام خمینی جملهای دارند که در پاسخ به استفتاء شورای سیاستگذاری ائمه جمعه و جماعات عنوان کردهاند و آن این است که “همه مجتهدین در همه موارد ولایت دارند اما حکومت امری است که نیاز به انتخاب دارد”.
yon.ir/sZKuM
@faridmod
@Davood_Feirahi
نظریه امت و امامت.pdf
304.3 KB
🍁 رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی «نظریه امت و امامت»، فصلنامه سیاست دانشگاه تهران، بهار 1391.
@Davood_Feirahi
@Davood_Feirahi
👆👆👆
🔹آیت الله بهشتی از جمله رهبران تأثیرگذار در جریان انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی در ایران است. مدیریت و حضور قدرتمند او در مراحل حساس تاریخ معاصر ایران، به ویژه در تأسیس حزب جمهوری اسلامی، و نیز در مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال 1358، چنان اهمیتی دارد، که هرگونه تحقیق و تحلیلی بر مبانی فکری نظام جمهوری اسلامی ایران بی توجه به اندیشه های مذهبی-سیاسی او ناتمام می نماید. در این مقاله کوشش شده است، دیدگاه این فقیه شهید درباره "رهبری و حکومت" مورد ارزیابی قرار گیرد. این ارزیابی، با توجه به نظریه "امت و امامت" او از یک سوی، و نیز، دیدگاه ها و نظرات وی در باره برخی اصول عمده قانون اساسی مصوب 1358 جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. در این راستا، تلاش کرده ایم، تفسیر شهید بهشتی از برخی مفاهیم عمده شیعه، نظیر امامت، اجتهاد و حکومت را به اجمال طرح نموده و آنگاه نسبت رهبری یا ولایت فقیه با حاکمیت ملی، قانون اساسی، حزب، آزادی و انتخاب انسان و ... را مورد بررسی قرار دهیم.
@Davood_Feirahi
🔹آیت الله بهشتی از جمله رهبران تأثیرگذار در جریان انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی در ایران است. مدیریت و حضور قدرتمند او در مراحل حساس تاریخ معاصر ایران، به ویژه در تأسیس حزب جمهوری اسلامی، و نیز در مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال 1358، چنان اهمیتی دارد، که هرگونه تحقیق و تحلیلی بر مبانی فکری نظام جمهوری اسلامی ایران بی توجه به اندیشه های مذهبی-سیاسی او ناتمام می نماید. در این مقاله کوشش شده است، دیدگاه این فقیه شهید درباره "رهبری و حکومت" مورد ارزیابی قرار گیرد. این ارزیابی، با توجه به نظریه "امت و امامت" او از یک سوی، و نیز، دیدگاه ها و نظرات وی در باره برخی اصول عمده قانون اساسی مصوب 1358 جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. در این راستا، تلاش کرده ایم، تفسیر شهید بهشتی از برخی مفاهیم عمده شیعه، نظیر امامت، اجتهاد و حکومت را به اجمال طرح نموده و آنگاه نسبت رهبری یا ولایت فقیه با حاکمیت ملی، قانون اساسی، حزب، آزادی و انتخاب انسان و ... را مورد بررسی قرار دهیم.
@Davood_Feirahi
شهید بهشتی با توجه به مبنایی که در تقسیم جوامع به ایدئولوژیک و غیر ایدئولوژیک، یا مسلکی و غیر مسلکی دارد، رهبری مسلکی را نیز از رهبری غیر مسلکی تفکیک می کند. او تصریح می کند که آگاهی و پایبندی به مسلک شرط نخست رهبری در جوامع مسلکی است و البته چنین شرطی تقدم بر رأی و انتخاب دارد و آن را وتو می کند.
@Davood_Feirahi
@Davood_Feirahi
در خلال یکی از گفتار های بهشتی، یکی از حاضران پرسشی درباره نقش مراجع تقلید در تعیین رهبری مطرح می کند. پاسخ او به گونه ای است که مبنای او را در تعیین و انتخاب رهبر نشان می دهد. به نظر وی انتخاب رهبر از جنس تعیین موضوع است و تعیین موضوع نیز شأن فقیهان و مراجع نیست. وی به تأکید می گوید؛« تعیین موضوع شأن فقیه نیست. این جمله را باید یاد بگیرید». او در توضیح این عبارت اضافه می کند که؛ کار فقیه صدور حکم و فتوا است. فقیهان در حوزه مسائل فقاهتی و ایدئولوژیک مربوط به مسئله رهبری تخصص دارند و دخالتشان تام و کامل است. کار فقیه تعیین صلاحیت های رهبر است و نه انتخاب رهبر. صلاحیت ها و معیارهای رهبری را فقیهان و مراجع تشخیص و تعیین می کنند، اما تشخیص این که چه کسی دارای چنین صلاحیت هایی است، به عهده فقیه و مرجع نبوده و نظر او در این باره یک رأی است در کنار آرای دیگر.
@Davood_Feirahi
@Davood_Feirahi
🌿اندیشمندی اهل عمل، و عمل گرایی اهل نظر
🔹مجموع آثار منتشره و نیز تاریخچه زندگانی شهید بهشتی نشان می دهد که او اندیشمندی اهل عمل، و عمل گرایی اهل نظر است؛ درگیری گسترده او در مراحل پیروزی انقلاب اسلامی(1357)، تأسیس حزب جمهوری اسلامی(29 بهمن 1357)، و به ویژه تدوین قانون اساسی(1358)، به رغم علاقه وافرش، فرصت تدوین و ارائه منسجم اندیشه فقهی- سیاسی را از شهید بهشتی گرفته بود. اما، به لحاظ همین موقعیت خاص تاریخی، گفتارها و نوشتارهای او، معطوف به رابطه اندیشه و عمل در صدر تاریخ جمهوری اسلامی ایران، ویژگی ها و ارزش منحصر به فردی دارند. ملاحظه مشروح مذاکرات خبرگان قانون اساسی نشان می دهد که شهید بهشتی هر چند به عنوان نایب رئیس در این مجموعه حضور داشت و ریاست رسمی مجلس با آیت الله منتظری بود(1301-1388)، اما، مدیریت محوری مجلس خبرگان و تصویب اصول عمده قانون اساسی به عهده او بود. همو بود که اصول مهم قانون اساسی چون اصل پنجم مربوط به «ولایت فقیه» و نیز اصل پنجاه و شش درباره «حاکمیت ملی» را با پشتیبانی قاطع خود به تصویب رساند. و بازهم، همو بود که از دیگر اصول دموکراتیک قانون اساسی چون اصل ششم و هفتم حمایت نمود و در سخنرانی های عمومی و توجیهی خود تبیین مردم سالار از امامت و رهبری در دوره غیبت را مورد تأکید قرار داد. بهشتی با توجه به زمینه ذهنی و تجارب عملی که داشت از نوعی نظریه و نظام سیاسی سخن می گفت که خود آن را «نظام امت وامامت» می نامید.
🍁 رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی «نظریه امت و امامت»، فصلنامه سیاست دانشگاه تهران، بهار 1391.
@Davood_Feirahi
🔹مجموع آثار منتشره و نیز تاریخچه زندگانی شهید بهشتی نشان می دهد که او اندیشمندی اهل عمل، و عمل گرایی اهل نظر است؛ درگیری گسترده او در مراحل پیروزی انقلاب اسلامی(1357)، تأسیس حزب جمهوری اسلامی(29 بهمن 1357)، و به ویژه تدوین قانون اساسی(1358)، به رغم علاقه وافرش، فرصت تدوین و ارائه منسجم اندیشه فقهی- سیاسی را از شهید بهشتی گرفته بود. اما، به لحاظ همین موقعیت خاص تاریخی، گفتارها و نوشتارهای او، معطوف به رابطه اندیشه و عمل در صدر تاریخ جمهوری اسلامی ایران، ویژگی ها و ارزش منحصر به فردی دارند. ملاحظه مشروح مذاکرات خبرگان قانون اساسی نشان می دهد که شهید بهشتی هر چند به عنوان نایب رئیس در این مجموعه حضور داشت و ریاست رسمی مجلس با آیت الله منتظری بود(1301-1388)، اما، مدیریت محوری مجلس خبرگان و تصویب اصول عمده قانون اساسی به عهده او بود. همو بود که اصول مهم قانون اساسی چون اصل پنجم مربوط به «ولایت فقیه» و نیز اصل پنجاه و شش درباره «حاکمیت ملی» را با پشتیبانی قاطع خود به تصویب رساند. و بازهم، همو بود که از دیگر اصول دموکراتیک قانون اساسی چون اصل ششم و هفتم حمایت نمود و در سخنرانی های عمومی و توجیهی خود تبیین مردم سالار از امامت و رهبری در دوره غیبت را مورد تأکید قرار داد. بهشتی با توجه به زمینه ذهنی و تجارب عملی که داشت از نوعی نظریه و نظام سیاسی سخن می گفت که خود آن را «نظام امت وامامت» می نامید.
🍁 رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی «نظریه امت و امامت»، فصلنامه سیاست دانشگاه تهران، بهار 1391.
@Davood_Feirahi
بهشتی شیوه انتخاب رهبر را با سنت انتخاب مرجع تقلید مقایسه می کند. طبق این سنت تاریخی، مراجع به دو طریق انتخاب می شدند؛ تشخیص فردی مقلدان و یا مراجعه به کارشناسان و خبرگان مورد اطمینان. اما چون رهبری به نظر شهید بهشتی صلاحیت ها و ویژگی های خاصی دارد، به نظر وی مناسبترین راه برای انتخاب رهبر«عبارت است از نوع انتخابی شبیه انتخابات چند درجه ای سیستماتیک حزبی». ظاهراً همین دیدگاه است که مبنای اصل 107 و108 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است.
رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی. فصلنامه سیاست. بهار 91
@Davood_Feirahi
رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی. فصلنامه سیاست. بهار 91
@Davood_Feirahi
ولایت فقیه و حاکمیت مردم
🍀 بهشتی چنین می اندیشد که مدیریت جامعه برخاسته از امت و امامت بر پایه مکتب است. و به همین دلیل امت دو مسئولیت اساسی به عهده دارد؛ نخست آنکه «امت باید از امام شناختی آگاهانه داشته باشد» و چون تعیین و تحمیل درکار نیست، برمبنای همین شناخت او را بپذیرد؛ پس از چنین شناخت و انتخابی نه تنها از صمیم قلب او را بپذیرد، بلکه مسئولیت متقابل بین امت و امام برقرار می شود. بدین سان، در اندیشه شهید بهشتی «مسئولیت مال امت است». و از همین طریق است که به نظر وی رابطه امت و امام رابطه ای دموکراتیک و مبتنی بر آرائ عمومی تعریف می شود.
🍀این دیدگاه، یعنی پیوند بین ولایت فقیه و رأی مردم، در دفاعیه بهشتی از مفاداصل پنجم قانون اساسی نیز منعکس شده است. وی در توضیح این پاره از اصل پنجم مصوب 1358 « كه اكثريت مردم او را به رهبري شناخته و پذيرفته باشند» ، واژه پذیرش و انتخاب را به صورت مترادف به کار می برد و می افزاید؛گفتيم «كه اكثريت مردم او را به رهبرى شناخته و پذيرفته باشند» يعنى كسى نمی تواند تحت عنوان فقيه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدير، مدبر خودش را بر مردم تحميل كند اين مردم هستند كه بايد او را با اين صفات به رهبرى شناخته باشند و پذيرفته باشند و بعد نوشته ايم «در صورتى كه يك فرد چنين اكثريتى نداشته باشد» يعنى سه نفر يا چهار نفر از فقهاء هستند كه همطراز هستند و تقريباً همهشان فقيه هستند، آگاه به زمان هستند، شجاع، مدير و مدبر هستند ولى چنان برجستگى نسبت به هم ندارند كه اكثريت مردم بتوانند يك نفر را انتخاب كنند آن وقت «شورايى مركب از فقهاى واجد شرايط بالا عهده دار آن می گردند»، يعنى عهده دار اين ولايت امر و امامت امت می شوند و بعد هم قيد شده است كه «طرز تشكيل شورا و تعيين افراد آن را قانون معين می كند.
رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی. فصلنامه سیاست. بهار 91
@Davood_Feirahi
🍀 بهشتی چنین می اندیشد که مدیریت جامعه برخاسته از امت و امامت بر پایه مکتب است. و به همین دلیل امت دو مسئولیت اساسی به عهده دارد؛ نخست آنکه «امت باید از امام شناختی آگاهانه داشته باشد» و چون تعیین و تحمیل درکار نیست، برمبنای همین شناخت او را بپذیرد؛ پس از چنین شناخت و انتخابی نه تنها از صمیم قلب او را بپذیرد، بلکه مسئولیت متقابل بین امت و امام برقرار می شود. بدین سان، در اندیشه شهید بهشتی «مسئولیت مال امت است». و از همین طریق است که به نظر وی رابطه امت و امام رابطه ای دموکراتیک و مبتنی بر آرائ عمومی تعریف می شود.
🍀این دیدگاه، یعنی پیوند بین ولایت فقیه و رأی مردم، در دفاعیه بهشتی از مفاداصل پنجم قانون اساسی نیز منعکس شده است. وی در توضیح این پاره از اصل پنجم مصوب 1358 « كه اكثريت مردم او را به رهبري شناخته و پذيرفته باشند» ، واژه پذیرش و انتخاب را به صورت مترادف به کار می برد و می افزاید؛گفتيم «كه اكثريت مردم او را به رهبرى شناخته و پذيرفته باشند» يعنى كسى نمی تواند تحت عنوان فقيه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدير، مدبر خودش را بر مردم تحميل كند اين مردم هستند كه بايد او را با اين صفات به رهبرى شناخته باشند و پذيرفته باشند و بعد نوشته ايم «در صورتى كه يك فرد چنين اكثريتى نداشته باشد» يعنى سه نفر يا چهار نفر از فقهاء هستند كه همطراز هستند و تقريباً همهشان فقيه هستند، آگاه به زمان هستند، شجاع، مدير و مدبر هستند ولى چنان برجستگى نسبت به هم ندارند كه اكثريت مردم بتوانند يك نفر را انتخاب كنند آن وقت «شورايى مركب از فقهاى واجد شرايط بالا عهده دار آن می گردند»، يعنى عهده دار اين ولايت امر و امامت امت می شوند و بعد هم قيد شده است كه «طرز تشكيل شورا و تعيين افراد آن را قانون معين می كند.
رهبری و حکومت در اندیشه شهید بهشتی. فصلنامه سیاست. بهار 91
@Davood_Feirahi
🍀در امتداد همین دیدگاه است که شهید بهشتی از «حق حاکمیت ملی» و اصل 56 قانون اساسی نیز دفاع می کند و حتی تصریح می کند « كه چون اين متن را من و آقاي باهنر پيشنهاد كرده بوديم و ايشان امروز ...اينجا نيستند، فرمودند كه در اين باره بنده توضيح بدهم».
🍀 متن پیشنهادی بهشتی و باهنر که در ابتدای جلسه بیستم خبرگان مطرح شده بود چنین است؛« حق حاكميت ملي كه همان حق تعيين سرنوشت اجتماعي است حقي است عمومي كه خداوند به همه آحاد ملت داده تا مستقيماً يا از راه تعيين و انتخاب افراد واجد الشرايط با رعايت كامل قوانين اعمال شود. هيچ فرد يا گروهي نميتواند اين حق الهي همگاني را به خود اختصاص بدهد يا در خدمت منافع اختصاصي خود يا گروهي معين قرار دهد».
🍀 بهشتی در دفاع از همین متن، و توضیح نسبت اصل 56 با اصل 5 قانون اساسی، چنین استدلال کرده است؛
«اين مسأله كه آيا اين اصل منافاتي با اصل پنجم دارد يا نه، عنايت بفرماييد اگر اصل پنجم به همان صورتي كه آقايان تصويب فرمودند، با تمام جزئياتش به همان صورت مطرح است و بين آن و اين هيچگونه منافاتي نيست چون در آنجا خودتان مقيد كرديد و گفتيد مقام ولايت و امامت امت از آن فقيه واجد الشرايط است و در اينجا گفته است كه از طرف اكثريت مردم پذيرفته شده باشد و به رهبري شناخته شده باشد، يعني آنجا هم حق مردم را در انتخاب و تعيين اين رهبر صحه گذاشته، نتيجه اين ميشود كه حتي اصل پنجم فارغ از نقش مردم نيست. وقتي كه اصل پنجم را به آن صورت قبول كرديد كه چه فرد باشد چه شورا باشد، اينها به هر حال با انتخاب مردم و با پذيرش مردم سروكار دارد تا او دنبالش نباشد تماميت ندارد و شأنيت هم ندارد و حتي آن را تا اين حد گفتيم. بنابراين تا اينجا منافاتي به نظر نميرسد».
@Davood_Feirahi
🍀 متن پیشنهادی بهشتی و باهنر که در ابتدای جلسه بیستم خبرگان مطرح شده بود چنین است؛« حق حاكميت ملي كه همان حق تعيين سرنوشت اجتماعي است حقي است عمومي كه خداوند به همه آحاد ملت داده تا مستقيماً يا از راه تعيين و انتخاب افراد واجد الشرايط با رعايت كامل قوانين اعمال شود. هيچ فرد يا گروهي نميتواند اين حق الهي همگاني را به خود اختصاص بدهد يا در خدمت منافع اختصاصي خود يا گروهي معين قرار دهد».
🍀 بهشتی در دفاع از همین متن، و توضیح نسبت اصل 56 با اصل 5 قانون اساسی، چنین استدلال کرده است؛
«اين مسأله كه آيا اين اصل منافاتي با اصل پنجم دارد يا نه، عنايت بفرماييد اگر اصل پنجم به همان صورتي كه آقايان تصويب فرمودند، با تمام جزئياتش به همان صورت مطرح است و بين آن و اين هيچگونه منافاتي نيست چون در آنجا خودتان مقيد كرديد و گفتيد مقام ولايت و امامت امت از آن فقيه واجد الشرايط است و در اينجا گفته است كه از طرف اكثريت مردم پذيرفته شده باشد و به رهبري شناخته شده باشد، يعني آنجا هم حق مردم را در انتخاب و تعيين اين رهبر صحه گذاشته، نتيجه اين ميشود كه حتي اصل پنجم فارغ از نقش مردم نيست. وقتي كه اصل پنجم را به آن صورت قبول كرديد كه چه فرد باشد چه شورا باشد، اينها به هر حال با انتخاب مردم و با پذيرش مردم سروكار دارد تا او دنبالش نباشد تماميت ندارد و شأنيت هم ندارد و حتي آن را تا اين حد گفتيم. بنابراين تا اينجا منافاتي به نظر نميرسد».
@Davood_Feirahi