حسین علایی: یکی از بزرگترین کارهایی که باید رخ دهد، واگذاری اجرائیات فرهنگ و رسانه به مردم است

تجربه تاریخی نشان داده، رسانه‌های آزاد بهتر می‌توانند به افکار عمومی کمک کنند
صداوسیما باید در رفتارهایش بازنگری کند

#فرهیختگان روزن آگاهی

۵ نکته درباره گرانی کالاهای اساسی و عملکرد وزارت جهاد

#فرهیختگان روزن آگاهی

«شناخت ایران؛
نخستین گام برای ساختن آینده»

گفتگوی
روزنامهٔ جام جم

با
محمدعلی عزت‌زاده
عضو هیأت مدیره و دبیر
انجمن ایران‌شناسی ایران

جام جم، صفحهٔ فرهنگی
پنج‌شنبه ۲۵ تیر ۱۴۰۵

#فرهیختگان روزن آگاهی

پیام بد یک دشمن بی‌خرد

اکنون که دونالد ترامپ از اراده‌اش به نابودی زیرساخت‌های ایران سخن می‌گوید و متقابلا ایران هم تهدید می‌کند که زیرساخت‌های منطقه را نابود خواهد کرد، بر اساس ویدئوهای منتشرشده در خبرگزاری‌ها، حاکم بحرین در پیامی پیش‌دستانه، خطاب به ایران گفته است: «حضرت محمد (ص) پس از قرن‌ها تاریکی به ایران عمق روحی، انسانی و معرفتی بخشید؛ دست‌کم برای قدردانی از این نعمت، به بحرین حمله نکنید.»

علی‌القاعده یک حاکم باید در چنین مواقعی خردمندانه سخن بگوید اما در کمال شگفتی حاکم بحرین درست در هنگامه‌ای که کشورش زیر ضرب موشکهای ایران است بر یک زخم خونچکان تاریخی نشتر می‌زند و چیزی می‌گوید که شنونده درمی‌ماند که او قصد فرستادن پیام صلح داشته یا می‌خواسته شنونده را تحقیر و تحریک کند و بیاشوباند!

این سخن بی‌خردانه، بیش از آنکه یک اظهار نظر سیاسی باشد، تحریف آشکار تاریخ است.

ایرانیان پس از حمله‌ی اعراب بود که به تدریج مسلمان شدند اما نکته آن است که این پیامبر اسلام نبود که به ایران حمله کرد.

حمله به ایران پس از رحلت ایشان، از سال ۱۲ هجری قمری در دوره‌ی خلافت ابوبکر آغاز شد و در دوران عمر بن خطاب نزدیک به دو دهه ادامه یافت.

بنابراین، اگر قرار است کسی از تاریخ سخن بگوید، نخست باید میان دعوت دینی و کشورگشایی نظامی تفاوت قائل شود.
دوم آنکه ایران پیش از اسلام در «تاریکی» به سر نمی‌برد. این سرزمین وارث یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان بود؛ سرزمینی که قرن‌ها پیش از آن، اهورامزدا را می‌ستود، امپراتوری هخامنشی را بنیان نهاده بود و نظام اداری، حقوقی و حکمرانی آن الهام‌بخش بسیاری از دولت‌های پس از خود شد. نسبت دادن «تاریکی» به چنین تمدنی، بیش از آنکه یک داوری تاریخی باشد، یا از سر ناآگاهی و جهل است، یا ناشی از کینه‌ورزی؛ و خوش‌بینانه اگر نگاه کنیم، تکرار یک شعار ایدئولوژیک است.

آری، اسلام در ایران ماندگار شد؛ اما نباید فراموش کرد که ورود سپاهیان عرب با شمشیر، محاصره، جنگ و خونریزی همراه بود. این واقعیتی است که نمی‌توان آن را از حافظه‌ی تاریخ پاک کرد.

عبدالحسین زرین‌کوب در دو قرن سکوت، اشغال ایران را صرفاً جابه‌جایی یک حکومت نمی‌داند؛ او از فروپاشی یک نظم کهن، خاموشی موقت صدای فرهنگ ایرانی و رنج مردمی سخن می‌گوید که سال‌ها زیر سایه‌ی جنگ، ویرانی و آشفتگی زیستند. با این همه، نتیجه‌گیری او نومیدی نیست؛ بلکه این است که ایران، با وجود آن شکست سنگین، نابود نشد و پس از حدود دو قرن، با احیای زبان فارسی، ظهور سلسله‌های ایرانی و شکوفایی دوباره‌ی فرهنگ و اندیشه، از دل خاکستر خویش برخاست.

از همین رو، تعبیر «قرن‌ها تاریکی» درباره‌ی ایران پیش از اسلام، نه تنها با شواهد تاریخی سازگار نیست، بلکه وارونه‌نمایی کینه‌توزانه و حقیرانه‌ی تاریخ است.

ایران پیش از اسلام یکی از کانون‌های تمدن جهان بود. هانا آرنت در وضع بشر، به نقل از هرودوت، یادآور می‌شود که ایرانیان، برخلاف یونانیان، خدایان را دارای طبیعت انسانی نمی‌دانستند و بت‌پرستی را نابخردانه می‌شمردند (وضع بشر/هانا آرنت/ترجمه مسعود علیا/نشر ققنوس/صفحه ۶۲).

سرزمینی با چنین پیشینه‌ی فلسفی، دینی و سیاسی را یک حاکم کم‌خرد نمی‌تواند با یک جمله‌ی سخیف «تاریک» بنامد.

اما بزرگترین اشتباه حاکم بحرین آن است که از ملتی که سرزمینش در یک جنگ اشغال شده، انتظار داشته باشد از اشغالگران سپاسگزار باشد.

اگر بناست تاریخ گشوده شود، آن را کامل بخوانید، نه گزینشی. نمی‌توان از «هدیه‌ی اسلام» سخن گفت و از ویرانی شهرها، کشتارها، فروپاشی یک دولت کهن و رنج نسل‌هایی که زیر آتش جنگ زیستند، سکوت کرد.

ایران امروز نه نیازی به عقده‌ی تاریخی دارد و نه به تاریخ بدهکار است. تمدنی که بارها در طول تاریخ شکست خورده، اما هر بار از دل خاکستر خود برخاسته و دوباره تمدن آفریده است، نیازی به درس هویت از حاکمان وابسته‌ی کشوری ندارد که تا کمتر از شصت سال پیش به ایران تعلق داشت.

تاریخ را فاتحان می‌نویسند، اما حقیقت را زمان حفظ می‌کند. و حقیقت این است که ایران نه با شمشیر نابود شد و نه با شمشیر ساخته شد. این سرزمین، پیش از آن تمدن داشت، پس از آن نیز تمدن آفرید؛ و هر روایتی که بخواهد این حقیقت را وارونه جلوه دهد، پیش از آنکه به ایران توهین کند، به تاریخ خیانت کرده است.

آنچه از مرزهای ایران گذشت، نخست شمشیر بود و سپس شریعت؛ و تاریخ را نمی‌توان با جابه‌جا کردن ترتیب این دو، از نو نوشت.

محمدحسین غیاثی
۱۱ مرداد ۱۴۰۵


#فرهیختگان روزن آگاهی

«چرا دست بچه‌ی ۱۲ ساله سر چهارراه‌ها اسلحه می‌دهید؟!»

پریسا پویان راد، رئیس مرکز یاریگران کودکان کار پویا در این بخش از جلسه مرکز ارتباطات مردمی نهاد ریاست با ان‌جی‌اوهای کودک حضور کودکان در ایست‌های بازرسی در ایام جنگ را نقد کرد.

#فرهیختگان روزن آگاهی

برهانی استاد مطالعات اسرائیل دانشگاه تهران:

تنها چیزی که می‌تواند باعث پیروزی نتانیاهو در انتخابات اسرائیل شود، کسب دستاورد و حمله مجدد به ایران است

فیلم کامل گفت‌و‌گو در لینک زیر
https://youtu.be/GkhJwTbnxpE?si=-gBULGBy8sBgo7w5


#فرهیختگان روزن آگاهی

سیدمحمد بهشتی: رشد مدنیت مانع شوریدن خشم جامعه شده است

فیلم گفت‌وگوی انصاف نیوز با آقای بهشتی را در یوتیوب [لینک] و یا آپارات [لینک] ببینید.
متن این مصاحبه را می‌توانید در سایت انصاف‌نیوز بخوانید:
https://ensafnews.com/656174/

#فرهیختگان روزن آگاهی

محمدرضا باهنر از حقیقتی انکارناشدنی پرده برمی‌دارد:
فشار نمایندگان برای افزایش حقوق بدون درنظرگرفتن ریشه‌های اقتصادی، تنها به چاپ اسکناس و تورم وحشتناک‌تر منجر می‌شود.
او معتقد است نبود احزاب واقعی و برنامه‌محور، کشور را به‌سمت پوپولیسم سوق داده است.

#فرهیختگان روزن آگاهی

امیرحسین میراسماعیلی: شهروندی اهل نشتارود شهسوار در مازندران با ارسال ویدیویی از سرقت ماسه‌های ساحلی گفت: «بیش از یک‌سال‌ونیم است هرشب چند کامیون ماسه از ساحل می‌برند و حالا دیگر در روز روشن این کار را می‌کنند. ساحل را نابود کردند و با وجود اداره شیلات و یگان حفاظت دریایی در همین محل سرقت ادامه دارد.»
مستقل‌آنلاین

#فرهیختگان روزن آگاهی

دیکتاتوری‌های توتالیترِ امروزی، تقریباً بدون استثنا از بطنِ دموکراسی، ولی بر ضد آن برمی‌خیزند (ولو بنیانِ دموکراسی ضعیف باشد).
بنابراین، باندی که می‌خواهد دیکتاتوریِ توتالیتر ایجاد کند، چاره‌ای ندارد جز این‌که به‌ شکل و شمایلِ نهضتی دموکراتیک درآید و حتی پس از بر سرِ کار آمدن نیز در حفظِ این ظاهر بکوشد و به عبارتِ دیگر، آداب و مناسکِ دموکراسی را به‌جا بیاورد، ولو جوهر و محتوای آن را به کلی نفی کند.

آزادی و قدرت و قانون
فرانتس نویمان


#فرهیختگان روزن آگاهی

"اعدام بس"

رحیم قمیشی

"سکوت" وقتی یک انتخاب باشد، تسلیم شدن به شرایط نیست.
چقدر گفتیم مردم با فرهنگ ایران جنگ‌طلب نیستند. آنها نمی‌خواهند برتری سلاح‌های کشنده، مرگ انسان‌ها، پیروز را و حقیقت را، مشخص کند.

چقدر گفتیم بگذارید حرف‌ها زده شود، کشور را امنیتی نکنید، هر سخنی را نپسندیدید، انگ توطئه و سخن دشمن، به آن نزنید.
چقدر گفتیم ببینید مردم چه می‌خواهند. مگر کشور مال هم‌آنها نیست. ببینید اکثر مردم چه می‌خواهند. حتی اگر همه ما را نخواهند، حتی اگر حکومت اسلامی را نخواهند، آنها حق دارند.

چقدر گفتیم با زندان نمی‌شود به جنگ اندیشه رفت. به زور نمی‌شود کسی را مسلمان کرد. چرا از ۴۸ سال اشتباه، عبرت نمی‌گیرید!

چقدر گفتیم جان عزیز است، خدا آن را داده، به آسانی نگیریدش، نگذارید جنگ‌ها، جان‌ها را بی‌ارزش کنند.
چقدر گفتیم دل مردم را به‌دست بیاورید، دلتان را به چند درصد هوادار اندک و پر سر و صدا، خوش نباشد.

چقدر گفتیم فشارهای اقتصادی کمر مردم را شکسته. نگویید همه چیز هست، فقط گران است! آن گرانی که اکثر مردم از عهده خریدش برنیایند، فرقش با قحطی چیست؟ همه‌مان را فقیر کردید. همه را سرافکنده کردید.
نخواستید گوش کنید. نخواستید بشنوید. فکر کردید با نشنیدن، مشکلات محو می‌شوند. تظاهر کردید نمی‌دانید!
هر روز زندان‌ها بزرگتر شدند. زندانی‌ها بیشتر.
هر که از سرِ درد نوشت، شد عامل دشمن!

اما شکستن سکوتم که خیلی هم دوستش دارم، تنها بخاطر آنها که گفتم، نبود.
آمدم بگویم اعدام جوان‌ها را بس کنید.
آخر یک بچه ۲۰ ساله یا بیست و چند ساله چطور می‌تواند عامل موساد باشد، چطور می‌تواند قاتل باشد. دشمن مردم باشد...
قاتل آن است که از خانه‌اش وسیله قتل را برمی‌دارد، می‌داند چه کسی را می‌خواهد بکشد، و با هدف کشتن او ضربه‌اش را می‌زند، که آن هم قابل ترحم است.

چطور دلتان می‌آید جوان‌های احساساتی را که در فضایی پر از خون و دود و گلوله، حتی اشتباهی هم کرده باشند، به عنوان محارب اعدام کنید. شما فرزند جوان ندارید...
نمی‌دانید جوان احساساتی می‌شود
نمی‌دانید جوان به وضع موجود معترض است.
نمی‌دانید اعدام یک جوان یک ملت را عزادار می‌کند.
نمی‌دانید قلب یک ملت می‌شکند...
چرا تمام مراحل دادگاه‌شان را پخش نمی‌کنید، اعترافشان را که واقعا قصد قتل داشته‌اند.

به خدا ما در جنگ صد شهید هم می‌دادیم آنقدری قلب‌مان نمی‌شکست، که می‌شنویم جوانی به اعدام محکوم شده. هر چقدر هم کوکتل مولوتوف داشته، هر چقدر هم آتش زده باشد، حتی خانه خدا را، آخر این چه خدایی است که شما دارید، بخاطر آجرهای خانه‌اش، رضایت می‌دهد به کشتن یک انسان، آن‌هم جوان!

من سکوتم را شکستم تا بیایم و بگویم، ما جنگ نمی‌خواهیم، دروغ می‌گویند که اکثر مردم طرفدار جنگ هستند. آمدم بگویم ما داریم لِه می‌شویم زیر فشار گرانی، چرا مشکلات مردم را نمی‌بینید...

و آمدم بگویم اعدام را بس کنید.
بگذارید اگر دشمن حمله کرد، جنازه‌مان افتاد زمین، جوان‌ها رغبتی به برداشتن جنازه‌مان داشته باشند...
نگویند اینها همان‌ها هستند که تا خطر جنگ رفع می‌شد، چوبه‌های دار را برپا می‌کردند، و جز جوان هم نمی‌کشتند!

مردم به اندازه کافی از اسلام ما بدشان آمده، به اندازه کافی اسلام ما فقیرشان کرده، زندگی عادی آنها را گرفته، شما را به خدا بیش از این شرمنده‌مان نکنید.
اعدام را بس کنید...

اگر به دنبال گردن می‌گردید تا با اعدام، رعب و وحشت ایجاد کنید تا مردم دیگر اعتراض نکنند، بیایید ما را اعدام کنید!
ما را که گفتیم مردم به این‌ها اعتماد کنید!
ما را که گفتیم اسلام دین رحمت است.

بیایید ما را اعدام کنید که یک‌درصد هم تصور نمی‌کردیم روزی با ترساندن مردم بخواهیم بر آنها حکومت کنیم.
بیایید، این گردن ما و شما، که اذان صبح را برای ما دینداران هم، تلخ کردید و زهر!
نماز را هم برای ما تلخ کردید.

بیایید این گردن ما و شما که خدا را هم شرمنده کردید. آخر کدام خدایی به مرگ بنده جوانش راضی است. آنهم با چوبه دار، با اذان صبح.

سکوت من و بسیاری مردم، از رضایت نیست.
دیگر امیدی به هدایت شما نداریم.
قدرت مزه کرده به دهانتان.
نگران کاخ‌هایتان هستید.
و خدا را بهانه کردید برای ظلم‌ها
و خودتان هم می‌دانید
و خودتان هم می‌دانید...

کشور را برداشتید
پول‌ها را برداشتید
حکومت را هم
اما
جان جوان نگیرید
شما را به خدایی که نمی‌شناسید
اعدام را بس کنید
که ما همه
می‌میریم...


#فرهیختگان روزن آگاهی

سیاوش اردلان:
ارتش آمریکا از تحلیلگرهای نظامی خواسته که بهش ایده بدن چه جوری با ایران مقابله کنه. طبق گزارش سی‌ان‌ان، قرارگاه مرکزی ارتش آمریکا به کارشناسان و تحلیلگران نظامی نامه داده که بیاید به ما «ایده‌های خلاق و نامتعارف بدید که چه جوری ایران رو زیر فشار قرار بدیم و تنبیهش کنیم». ماجرای عجیبی شده اونم برای آمریکایی که مشهوره به داشتن ایده و خلاقیت.


#فرهیختگان روزن آگاهی

مستند اربعین، ساخته ناصر تقوایی، سال ۱۳۴۹
‌

#فرهیختگان روزن آگاهی

عـلی نـوری
اراک. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

قدرت ملی را از انحصار جناح‌ها خارج کنیم
حسین قتیب

مذاکره ضد قدرت نیست، همان‌گونه که تندگویی نشانه اقتدار نیست؛ ایران برای بقا و توسعه به ترکیبی از بازدارندگی، دیپلماسی، توان اقتصادی و انسجام داخلی نیاز دارد.
در سیاست ایران، قدرت ملی به‌نادرست به نام یک جریان سیاسی سند خورده است. چنان سخن گفته می‌شود که گویی دفاع از اقتدار، بازدارندگی و مؤلفه‌های سخت قدرت، منحصراً به اصولگرایان تعلق دارد؛ اصلاح‌طلبان ذاتاً با اقتدار ملی بیگانه‌اند؛ مذاکره نشانه ضعف است؛ و هر جریانی که بلندتر سخن بگوید، کمتر مذاکره کند و بیشتر تهدید کند، لابد مدافع واقعی منافع ملی است.
این دوگانه نه فقط نادرست، بلکه برای امنیت ایران زیان‌بار است. قدرت ملی نه ملک طلق جبهه پایداری است و نه دیپلماسی دارایی انحصاری اصلاح‌طلبان. مذاکره می‌تواند ابزار اعمال قدرت باشد و تندگویی می‌تواند نشانه فقدان قدرت. همان‌گونه که سازش بی‌پشتوانه می‌تواند منافع کشور را واگذار کند، سرسختی بدون محاسبه نیز ممکن است منابع کشور را بسوزاند، دشمنان را متحد کند و دستاوردهای بالقوه را به هزینه‌های بالفعل تبدیل سازد.
قدرت را نباید با لحن اشتباه گرفت. در روابط بین‌الملل، قدرت یعنی توانایی شکل‌دادن به محاسبات دیگران و تبدیل ظرفیت‌های مادی و غیرمادی به امنیت، رفاه، نفوذ و آزادی عمل. کشوری ممکن است موشک، منابع طبیعی، موقعیت ژئوپلیتیک و جمعیت فراوان داشته باشد، اما اگر نتواند این منابع را به نتایج مطلوب سیاسی و اقتصادی تبدیل کند، صرفاً انباری از ظرفیت‌های پرهزینه در اختیار دارد.
به بیان فشرده، قدرت ملی حاصل‌ضرب چهار عامل است: ظرفیت مادی، ظرفیت حکمرانی، انسجام اجتماعی و قابلیت تبدیل. ضعف در هر یک از این مؤلفه‌ها، ارزش مؤلفه‌های دیگر را کاهش می‌دهد. موشکی که به بازدارندگی منجر نشود، برنامه هسته‌ای که به امنیت یا امتیاز سیاسی تبدیل نشود، موقعیت جغرافیایی که فقط هزینه تولید کند و دیپلماسی‌ای که فاقد پشتوانه قدرت باشد، هیچ‌کدام به‌تنهایی قدرت ملی نمی‌سازند.
دو صورت از یک خطا: از رمانتیسم انقلابی تا رمانتیسم لیبرال
برای خروج از دوگانه کاذب موجود، باید کارنامه هر دو جریان اصلی سیاست ایران را بدون تعارف بررسی کرد.
بخش مهمی از جریان اصلاح‌طلب از میان همان نیروهایی برخاست که زمانی رادیکال‌ترین قرائت‌ها را از انقلاب و سیاست خارجی نمایندگی می‌کردند. برخی از آنان از بالا رفتن از دیوار سفارت، نفی سازوکارهای متعارف دیپلماتیک و بی‌اعتنایی به الزامات نظام بین‌الملل، طی چند دهه به نقطه مقابل رسیدند: شیفتگی به جهانی‌شدن لیبرال، اعتماد افراطی به نهادهای بین‌المللی و این تصور که وابستگی متقابل اقتصادی به‌تنهایی می‌تواند قدرت سخت را مهار کند.
در واقع، بخشی از این جریان نه از آرمان‌گرایی به واقع‌گرایی، بلکه از یک رمانتیسم به رمانتیسمی دیگر مهاجرت کرد. در صورت نخست، اراده انقلابی جایگزین محاسبه موازنه قوا می‌شد؛ در صورت دوم، قواعد، نهادها و حسن نیت دیپلماتیک جایگزین قدرت شدند. در هر دو صورت، سیاست خارجی از شناخت واقع‌بینانه مناسبات قدرت فاصله می‌گرفت.
نهادهای بین‌المللی مهم‌اند، حقوق بین‌الملل بی‌اهمیت نیست و دیپلماسی حرفه‌ای ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما هیچ‌یک از این‌ها خوداجرا نیستند. قاعده زمانی مؤثر است که قدرت‌های مؤثر، اجرای آن را در راستای منافع خود بدانند یا هزینه نقض آن را بالا ببینند. دیپلمات باید قواعد را بشناسد، اما نباید تصور کند صرف استناد به قواعد، رفتار قدرت‌های بزرگ را مهار می‌کند.
در سوی دیگر، جریانی که بعداً در قالب‌هایی مانند جبهه پایداری صورت‌بندی شد، کوشید «اقتدار» را به هویت انحصاری خود تبدیل کند. این جریان با نمایش سرسختی، مخالفت مطلق با مذاکره و استفاده از زبان حداکثری، خود را مدافع اصلی استقلال کشور معرفی کرد. اما کارنامه سیاست خارجی را نمی‌توان با شدت شعارها سنجید.
در دهه ۱۳۸۰، ترکیبی از توسعه فنی پرونده هسته‌ای، ضعف مدیریت بحران، ادبیات تحریک‌آمیز و ناتوانی در شکستن ائتلاف قدرت‌های بزرگ، مسئله‌ای قابل مدیریت را به پرونده‌ای ذیل شورای امنیت تبدیل کرد. قطعنامه ۱۶۹۶ در سال ۲۰۰۶ با ۱۴ رأی موافق تصویب شد و قطعنامه تحریمی ۱۷۳۷ در همان سال به اتفاق آرا به تصویب رسید. در قطعنامه‌های بعدی نیز روسیه و چین در کنار ایالات متحده و قدرت‌های اروپایی قرار گرفتند. نتیجه این بود که ایران، بدون آنکه بتواند مزایای سیاسی و اقتصادی متناسبی از ظرفیت هسته‌ای خود به دست آورد، با زنجیره‌ای از تحریم‌های فزاینده مواجه شد. البته تقلیل تمام آن روند به عملکرد یک جناح، تحلیلی ساده‌انگارانه است. تصمیم‌های فنی، سیاست‌های ایالات متحده، فشار اسرائیل، ساختار شورای امنیت و رقابت‌های منطقه‌ای همگی در شکل‌گیری بحران نقش داشتند. اما این پیچیدگی، مسئولیت سیاست‌گذار داخلی را از میان نمی‌برد.
👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
هنر سیاست خارجی دقیقاً آن است که در یک محیط خصمانه، مانع اجماع دشمنان شود. اینکه پکن، مسکو، واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی بتوانند بر سر فشار علیه ایران به توافق برسند، نشانه موفقیت سیاست مقاومت نبود؛ نشانه شکست در مدیریت موازنه و ائتلاف‌ها بود.
سرسختی‌ای که دشمنان را متحد، دوستان بالقوه را منفعل و جامعه داخلی را فرسوده کند، اقتدار نیست. اقتدار زمانی معنا دارد که هزینه‌های تحمیل‌شده بر کشور کمتر از منافعی باشد که به دست می‌آورد.
مشکل دیگر این جریان، آسیب‌زدن به خود مفهوم بازدارندگی بود. تندروی لفظی، انحصارطلبی سیاسی، ناآشنایی با پیچیدگی‌های نظام بین‌الملل و تبدیل مباحث امنیتی به ابزار حذف رقبا، سبب شد بخش مهمی از جامعه، هر سخنی درباره قدرت نظامی و بازدارندگی را مترادف ماجراجویی، بی‌عقلی و جنگ‌طلبی بداند. به این ترتیب، افراط‌گرایی نه فقط در سیاست خارجی هزینه آفرید، بلکه زبان عقلانی دفاع از امنیت ملی را نیز بی‌اعتبار کرد.
میدان و دیپلماسی؛ دو مرحله از یک فرایند
دوگانه میدان و دیپلماسی، از هر طرف که ساخته شود، دوگانه‌ای کاذب است. میدان و دیپلماسی نه رقیب، بلکه اجزای متفاوت زنجیره تولید و تبدیل قدرت‌اند.
میدان ظرفیت می‌سازد؛ دیپلماسی آن را به امتیاز تبدیل می‌کند؛ اقتصاد امکان بازتولید آن را فراهم می‌آورد؛ و انسجام داخلی، مشروعیت و تاب‌آوری لازم برای حفظ آن را ایجاد می‌کند. حذف هر حلقه، کل زنجیره را معیوب می‌سازد.
دیپلماسی بدون پشتوانه قدرت، ممکن است به تمنّا تبدیل شود؛ اما قدرت بدون دیپلماسی نیز به هزینه‌ای انباشته بدل می‌شود. کشوری که فقط ظرفیت تولید می‌کند، ولی سازوکاری برای تبدیل آن به توافق، کاهش تهدید، رفع تحریم یا افزایش آزادی عمل ندارد، سرانجام زیر بار هزینه نگهداری همان ظرفیت فرسوده می‌شود.
تجربه توافق هسته‌ای نیز از این منظر باید ارزیابی شود. قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت به اتفاق آرا توافق را تأیید کرد و پس از اجرای تعهدات اولیه ایران، زمینه رفع بخشی از تحریم‌های هسته‌ای فراهم شد. این تجربه نشان داد که مذاکره، در صورت برخورداری از پشتوانه، می‌تواند بخشی از ظرفیت انباشته را به دستاورد سیاسی تبدیل کند. سرنوشت بعدی توافق نیز نشان داد که هر قرارداد، اگر به موازنه‌ای پایدار، ضمانت‌های مؤثر و شبکه‌ای گسترده‌تر از منافع متقابل متصل نشود، در برابر تغییر دولت‌ها و دگرگونی توازن قدرت آسیب‌پذیر خواهد بود.
بنابراین، درس آن تجربه نه نفی مذاکره است و نه تقدیس آن. مذاکره نه خیانت است و نه معجزه؛ فناوری تبدیل قدرت به نتیجه است. کیفیت آن نیز به میزان قدرت، مهارت، زمان‌بندی، شناخت طرف مقابل و طراحی ضمانت‌ها بستگی دارد.
بازدارندگی برای جلوگیری از جنگ است، نه آغاز جنگ
دفاع از بازدارندگی الزاماً دفاع از جنگ نیست. در معنای دقیق راهبردی، بازدارندگی یعنی تغییر محاسبه هزینه و فایده طرف مقابل، به‌گونه‌ای که حمله را پرهزینه‌تر از خودداری از حمله ببیند. هدف بازدارندگی، استفاده از سلاح نیست؛ هدف آن ایجاد وضعیتی است که استفاده از سلاح ضرورت پیدا نکند.
بازدارندگی معتبر دست‌کم بر چهار پایه استوار است: توانایی واقعی، اراده قابل باور، انتقال روشن پیام و کنترل تشدید. برخورداری از سلاح یا قابلیت نظامی، بدون ارتباط راهبردی و خطوط قرمز قابل فهم، ممکن است به‌جای بازدارندگی موجب سوءمحاسبه شود. ابهام، گاهی سودمند است، اما ابهام حداکثری می‌تواند طرفین را به سوی جنگی ببرد که هیچ‌کدام در آغاز خواهان آن نبوده‌اند.
بازدارندگی نیز فقط «تنبیه» نیست. بازدارندگی از طریق ممانعت، یعنی دشوارکردن موفقیت حمله؛ بازدارندگی از طریق تنبیه، یعنی ایجاد توان تحمیل هزینه متقابل؛ و بازدارندگی از طریق تاب‌آوری، یعنی نشان‌دادن اینکه حمله قادر به فروپاشی دولت، جامعه و زیرساخت‌های حیاتی نخواهد بود. دفاع هوایی، حفاظت از زیرساخت‌ها، تداوم حکمرانی، امنیت اقتصادی، انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی به همان اندازه بخشی از بازدارندگی‌اند که موشک و توان تهاجمی.
از همین منظر، هنگامی که پیش‌تر از ایده «تست و سپس انجماد» سخن گفتم، مقصود تجلیل از سلاح هسته‌ای یا دعوت به جنگ آخرالزمانی نبود. منطق پیشنهادی آن بود که ایران از حرکت دائمی در منطقه خاکستری و پرداخت هزینه‌های فزاینده بدون برخورداری از بازدارندگی روشن خارج شود و پس از ایجاد یک نقطه توقف مشخص، وارد رژیمی از انجماد، محدودیت و مذاکره شود.
چنین پیشنهادی، به دلیل پیامدهای حقوقی، خطر تشدید مسابقه تسلیحاتی و امکان ایجاد ائتلاف تازه علیه ایران، طبیعتاً مناقشه‌برانگیز و نیازمند ارزیابی بسیار سخت‌گیرانه است. اما انگیزه پشت آن را باید درست فهمید: افزایش احتمال جنگ نبود؛ تلاش برای بالابردن هزینه جنگ و کاهش احتمال وقوع آن بود.
من نه از پرتاب موشک فی‌نفسه خرسندم، نه شیدای بمباران هسته‌ای و تصاویر آخرالزمانی‌ام.
👇

#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
سخن از بازدارندگی برای آن است که ایران بماند؛ نسل و حرث باقی بماند؛ شهرها و زیرساخت‌ها و زندگی مردم حفظ شود. ما به امنیت نیاز داریم، نه برای دائمی‌کردن وضعیت اضطراری، بلکه برای توسعه. بقا شرط توسعه است، اما بقایی که به توسعه نینجامد، چیزی جز تداوم فرسایش نیست.
هرمز؛ از بازدارندگی پیشینی به اجبار پسینی
موضوع تنگه هرمز نیز باید با همین دقت مفهومی بررسی شود. من استفاده از کارت تنگه را دارای کارامدی کمتری برای بازدارندگی می دانستم و می دانم.
اما پس از حمله و بسته‌شدن عملی تنگه، ماهیت ابزار تغییر کرد. آنچه پیش‌تر تهدید به استفاده از اهرم بود، اکنون به ابزار اجبار پسینی یا دیپلماسی قهری تبدیل شده است: تحمیل هزینه برای واداشتن طرف مقابل به توقف اقدام، پذیرش ترتیبات جدید یا ارائه تضمین.
اکنون ایران در مسیری تازه قرار گرفته است. تصمیم اولیه، واکنش‌های زنجیره‌ای ایجاد کرده است: آرایش‌های نظامی جدید، تعهدات علنی، انتظارات داخلی، ترتیبات بیمه‌ای و تجاری، تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین و شکل‌گیری ائتلاف‌های تازه. این همان چیزی است که در ادبیات نهادگرایی تاریخی «وابستگی به مسیر» نامیده می‌شود: تصمیم‌های اولیه، هزینه انتخاب‌های بعدی را تغییر می‌دهند و دامنه مقدورات سیاست‌گذار را محدود می‌کنند.
اما وابستگی به مسیر به معنای جبر نیست. این مفهوم نمی‌گوید چون وارد مسیری شده‌ایم، باید تا بی‌نهایت در آن پیش برویم. تنها می‌گوید بازگشت ساده و بدون هزینه به نقطه آغاز ممکن نیست. بنابراین، هم مطالبه بازگشت فوری و رایگان به وضعیت پیشین ساده‌انگارانه است و هم تبدیل تداوم بسته‌ماندن تنگه به یک اصل مقدس.
اکنون مسئله اصلی این نیست که آیا تصمیم اولیه کم‌هزینه یا پرهزینه بود. من همچنان معتقدم بازدارندگی پیشینی هسته‌ای، در صورت امکان، بر اجبار پسینی برتری داشت و استفاده بالفعل از هرمز هزینه‌های بسیار سنگینی ایجاد کرده است. اما سیاست عاقلانه در شرایط کنونی باید معطوف به بیشینه‌کردن منافع و جلوگیری از استهلاک اهرم موجود باشد.
اهرم زمانی ارزش دارد که به نتیجه سیاسی تبدیل شود. اگر اختلال در هرمز بدون هدف روشن، شروط قابل اندازه‌گیری و نقشه خروج ادامه یابد، به‌تدریج از ابزار اجبار به منبع فرسایش تبدیل می‌شود. طرف‌های ثالث علیه ایران بسیج می‌شوند، مسیرهای جایگزین شکل می‌گیرد، زیان اقتصادی به داخل بازمی‌گردد و هزینه ادامه اقدام ممکن است از امتیاز قابل تحصیل بیشتر شود.
راه درست نه عقب‌نشینی بی‌قیدوشرط است و نه استمرار نامحدود بحران. هدف باید تبدیل وضعیت موجود به بسته‌ای قابل مذاکره باشد: توقف حملات، تضمین‌های امنیتی، ترتیبات روشن و متقابل برای کشتیرانی، سازوکار مرحله‌ای و بازگشت‌پذیر، نظارت مورد توافق و کانال دائمی مدیریت بحران. خروج از مسیر باید مذاکره‌شده و امتیازآور باشد، نه رایگان؛ اما نباید در دام مغالطه هزینه‌های غرق‌شده نیز افتاد. اینکه برای سیاستی هزینه داده‌ایم، به‌خودی‌خود دلیل کافی برای ادامه نامحدود آن نیست.
پایان یک توهم، نه پایان دیپلماسی
نکته مهم‌تر آن است که اصلاح‌طلبان و اصولگرایان باید درباره ماهیت نظام بین‌الملل در حال ظهور به یک تفاهم نظری حداقلی برسند. بدون چنین تشخیص مشترکی، سیاست خارجی ایران میان دو افراط نوسان خواهد کرد: توهم ادغام بی‌هزینه در نظم لیبرال و توهم مصونیت از ساختار قدرت از طریق شعارهای انقلابی.
نظم پس از جنگ جهانی دوم هرگز کاملاً عادلانه، بی‌طرف یا قاعده‌محور نبود. قدرت‌های بزرگ قواعد را طراحی می‌کردند و در بسیاری موارد به‌صورت گزینشی به کار می‌بردند. بااین‌حال، همان نظم درجه‌ای از پیش‌بینی‌پذیری، نهادینگی و محدودیت را بر رفتار قدرت‌ها تحمیل می‌کرد. آنچه امروز در حال تضعیف است، نه یک آرمان‌شهر لیبرال، بلکه شکل نهادینه‌شده هژمونی است.
ایالات متحده طی سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ خروج از توافق پاریس، سازمان جهانی بهداشت و ده‌ها سازمان، کنوانسیون و سازوکار بین‌المللی را در دستور کار قرار داده است. دولت آمریکا هم‌زمان دیوان کیفری بین‌المللی را تحریم کرده و سیاست تجاری خود را آشکارا با زبان امنیت ملی، تعرفه و اولویت مطلق منافع آمریکا بازتعریف کرده است. این اقدامات نشان‌دهنده حرکت به سوی نظمی گزینشی‌تر، معامله‌محورتر و متکی‌تر بر اجبار مستقیم‌اند؛ نظمی که در آن، قدرت مسلط تا جایی از نهاد حمایت می‌کند که نهاد در خدمت ترجیحاتش باشد. من این وضعیت را می‌توانم «امپراتوری نوین» بنامم؛ اما نه به معنای بازگشت ساده استعمار سرزمینی. امپراتوری نوین، شبکه‌ای، مالی، فناورانه و امنیتی است. سلطه از طریق مرکزیت دلار، تحریم‌های ثانویه، کنترل فناوری‌های کلیدی، زنجیره‌های تأمین، داده، پلتفرم‌ها، پایگاه‌های نظامی، ائتلاف‌های امنیتی و صلاحیت‌های فراسرزمینی اعمال می‌شود.
👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
در چنین نظمی، اشغال خاک همیشه ضروری نیست؛ کنترل دسترسی به بازار، سرمایه، فناوری و امنیت می‌تواند همان کارکرد را ایفا کند.
بااین‌حال، نتیجه این تحول نباید نفی دیپلماسی یا خروج داوطلبانه از نهادها باشد. حتی در یک نظم سخت‌تر، نهادهای بین‌المللی همچنان برای ائتلاف‌سازی، کسب مشروعیت، انتقال اطلاعات، افزایش هزینه حقوقی اقدامات دشمن و ایجاد شکاف میان رقبا اهمیت دارند. خطای نهادگرایی ساده‌انگارانه، استفاده از نهادها نبود؛ تصور استقلال نهادها از مناسبات قدرت بود.
در نظم جدید، اصل «خودیاری» یا self-help اهمیت بیشتری می‌یابد. اما خودیاری به معنای خودانزوایی نیست. خودیاری هوشمند یعنی ایران مسئولیت نهایی بقای خود را به هیچ قدرت خارجی واگذار نکند، در عین حال روابط خارجی خود را متنوع سازد، با همسایگان تنش‌زدایی کند، در میان قدرت‌های بزرگ موازنه ایجاد کند و از وابستگی راهبردی به یک بلوک بپرهیزد.
چین و روسیه ناجی ایران نیستند، همان‌گونه که اروپا تضمین دائمی رفاه و امنیت ایران نیست. سابقه رأی مثبت پکن و مسکو به قطعنامه‌های شورای امنیت نشان می‌دهد این کشورها نیز در شرایط مقتضی، منافع خود را بر روابط با ایران مقدم می‌دانند. سیاست خارجی بالغ نه بر دوستی‌های ابدی، بلکه بر هم‌پوشانی‌های موقت منافع و توانایی مدیریت تغییر آن‌ها بنا می‌شود.
مواجهه با منطق رئالیسم تهاجمی
رفتار اسرائیل را نیز باید بدون شعار و خوش‌بینی تحلیل کرد. از منظر رئالیسم تهاجمی، یک قدرت منطقه‌ای می‌کوشد از ظهور رقیبی که در آینده قادر به محدودکردن آزادی عملش باشد جلوگیری کند؛ برتری نظامی خود را حفظ کند؛ پنجره‌های فرصت را پیش از بسته‌شدن به کار گیرد؛ و جنگ را تا حد امکان به سرزمین و زیرساخت‌های طرف مقابل منتقل سازد.
حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶، صرف‌نظر از ارزیابی حقوقی و اخلاقی آن، برای ایران این واقعیت را آشکارتر کرده است که طرف مقابل ممکن است به‌جای انتظار برای شکل‌گیری توازن، از منطق اقدام پیشگیرانه استفاده کند. در برابر چنین بازیگری، محکومیت اخلاقی لازم اما ناکافی است. ایران به بازدارندگی معتبر، زیرساخت مقاوم، شناخت دقیق پنجره‌های آسیب‌پذیری، کانال‌های ارتباطی برای جلوگیری از سوءمحاسبه و دیپلماسی فعال برای جلوگیری از شکل‌گیری ائتلاف گسترده نیاز دارد.
اما این به معنای تقلید نامحدود از منطق رئالیسم تهاجمی نیز نیست. ایران نباید برای مقابله با تهدید، به سیاستی روی آورد که تمام همسایگان را به سوی ائتلاف با دشمن سوق دهد. بازدارندگی موفق، فقط ترساندن دشمن اصلی نیست؛ جلوگیری از افزایش شمار دشمنان نیز هست.
مبانی یک اجماع تازه
اجماع مورد نیاز ایران، توافق بر سر یک ایدئولوژی واحد نیست. اصلاح‌طلب و اصولگرا لازم نیست درباره همه مسائل داخلی و خارجی هم‌نظر شوند؛ اما می‌توانند بر چند اصل بنیادین توافق کنند.
نخست، هدف نهایی سیاست خارجی باید بقای ایران همراه با توسعه ایران باشد. امنیت بدون توسعه به پادگانی فقیر منتهی می‌شود و توسعه بدون امنیت در برابر اولین بحران فرو می‌ریزد.
دوم، قدرت ملی چندبعدی است. توان نظامی ضروری است، اما اقتصاد، فناوری، ظرفیت دولت، اعتماد عمومی، سرمایه انسانی و مشروعیت سیاسی نیز مؤلفه‌های امنیت ملی‌اند. جامعه‌ای فرسوده و دولتی فاقد اعتماد، حتی با برخورداری از زرادخانه بزرگ، آسیب‌پذیر باقی می‌ماند.
سوم، مذاکره باید از موضوع هویتی به ابزار حرفه‌ای سیاست تبدیل شود. نه اصل مذاکره باید مقدس باشد و نه اصل امتناع از مذاکره. پرسش درست این است که درباره چه موضوعی، در چه زمانی، با چه پشتوانه‌ای، در برابر چه امتیازی و با چه تضمینی مذاکره می‌کنیم.
چهارم، بازدارندگی باید واقعی و نه در آستانه ، معتبر و معطوف به هدف باشد. تهدیدهای نامحدود و مبهم ممکن است بیش از آنکه دشمن را بترسانند، او را به اقدام زودهنگام ترغیب کنند. خطوط قرمز باید قابل فهم، پاسخ‌ها متناسب و مسیرهای کاهش تنش باز بمانند.
پنجم، انسجام ملی نباید با خاموش‌کردن نقد اشتباه گرفته شود. نقد سیاست امنیتی، لزوماً مخالفت با امنیت ملی نیست. گاه بزرگ‌ترین خدمت به بازدارندگی، جلوگیری از تصمیم‌های هیجانی، ارزیابی واقع‌بینانه هزینه‌ها و آشکارکردن خطاهای محاسباتی است. کشوری که نقد را حذف می‌کند، پیش از آنکه دشمن فریبش دهد، خود را فریب می‌دهد.
و سرانجام، هیچ جناحی نباید قدرت ملی را به ابزار مشروعیت‌بخشی انحصاری خود تبدیل کند. پایداری نمی‌تواند هر مخالف سیاست خود را فاقد غیرت ملی بنامد؛ اصلاح‌طلبی نیز نمی‌تواند هر سخن از بازدارندگی را جنگ‌طلبی تلقی کند. ایران به واقع‌گرایی توسعه‌گرا نیاز دارد: واقع‌گرایی برای دیدن جهان چنان‌که هست، و توسعه‌گرایی برای فراموش‌نکردن اینکه قدرت، وسیله زندگی بهتر مردم است، نه هدفی مستقل از آنان.

👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
سخن پایانی
ما بازدارندگی نمی‌خواهیم تا جنگ کنیم؛ بازدارندگی می‌خواهیم تا جنگ بر ما تحمیل نشود. ما قدرت نمی‌خواهیم تا کشوری را نابود کنیم؛ قدرت می‌خواهیم تا کسی نتواند ایران را نابود کند. ما دیپلماسی نمی‌خواهیم تا ضعف خود را بپوشانیم؛ دیپلماسی می‌خواهیم تا ظرفیت‌های کشور را به امنیت، رفاه و امکان توسعه تبدیل کنیم.
راه آینده ایران نه از ساده‌لوحی لیبرال می‌گذرد و نه از ماجراجویی آخرالزمانی. نه باید قواعد بین‌المللی را مستقل از قدرت تصور کرد و نه باید گمان برد که قدرت، ما را از دیپلماسی، اقتصاد و مشروعیت داخلی بی‌نیاز می‌کند.
قدرت ملی را باید از انحصار جناح‌ها آزاد کرد. مذاکره بدون قدرت، تمنّاست؛ قدرت بدون مذاکره، هزینه‌ای انباشته؛ و هر دو بدون توسعه و رضایت عمومی، ناپایدارند.


#فرهیختگان روزن آگاهی