📚 «رستگار شد آن‌که نه توان گفت»؛ چرا «نه» گفتن برای ما دشوار است؟
✍️ دکتر فرزین بانکی
استاد بازنشسته علوم انسانی

چرا «نه» گفتن در فرهنگ ایرانی تا این اندازه دشوار است؟ و چرا شنیدن یک «نه» صریح را گاهی نه پاسخ به یک درخواست، بلکه نشانه خصومت، بی‌مهری یا حتی به‌هم‌خوردن رابطه تلقی می‌کنیم؟
فرزین بانکی در جستاری با عنوان تأمل‌برانگیز «رستگار شد آن‌که نه توان گفت» از همین پرسش آغاز می‌کند و ریشه‌های آن را در تاریخ، اخلاق، ادبیات، تعارفات روزمره و حتی شیوه مواجهه ما با نقد جست‌وجو می‌کند.
به باور او، بخشی از این احتیاط تاریخی را می‌توان در تجربه طولانی ایرانیان از تغییر حکومت‌ها، جنگ‌ها و ناامنی سیاسی دید؛ وضعیتی که در آن انسان می‌آموخت پیش از گفتن «بله» یا به‌خصوص «نه»، پیامد سخنش را بسنجد. ضرب‌المثل «زبان سرخ، سر سبز می‌دهد بر باد» یادگار همین تجربه است.
اما ماجرا فقط ترس از قدرت نیست.
آموزه‌هایی چون دل‌نشکستن، نیکی‌کردن، مدارا و پاسخ کریمانه نیز در طول زمان به فرهنگی کمک کرده‌اند که در آن «نه» گفتن آسان نیست. نتیجه این می‌شود که نه‌تنها خودمان در بیان مخالفت مشکل پیدا می‌کنیم، بلکه «نه» شنیدن نیز برایمان دشوار می‌شود و گاهی مخالفت با یک نظر را مخالفت با صاحب آن نظر تلقی می‌کنیم.
بانکی از همین نقطه به مسئله‌ای مهم‌تر می‌رسد: نقد.
نقد ناگزیر وجهی سلبی دارد؛ باید بتوان گفت این استدلال نادرست است، این ادعا پذیرفتنی نیست یا این اندیشه نقص دارد. جامعه‌ای که «نه» را به دشواری تحمل می‌کند، طبیعتاً با نقد نیز رابطه آسانی نخواهد داشت. نویسنده برای توضیح این وضعیت به سرنوشت متفاوت اندیشه‌های پوپر و سپس مناقشات پیرامون «قبض و بسط تئوریک شریعت» اشاره می‌کند.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مقاله، تحلیل «تعارف» است.
بانکی تعارف را صرفاً یک عادت خوشایند اجتماعی نمی‌بیند؛ آن را سازوکاری فرهنگی می‌داند که در آن خواسته واقعی همیشه مستقیماً بیان نمی‌شود. همان فرهنگی که ضرب‌المثل ساخته است:
«تعارف آمد و نیامد دارد.»
یعنی حتی «بله» ظاهری نیز همیشه بله نیست و مخاطب باید بتواند معنای پنهان پشت کلمات را حدس بزند.
نویسنده سپس تجربه زندگی در آلمان را به میدان مقایسه می‌آورد. در آنجا فرد ممکن است صریحاً بگوید کاری از دستش ساخته نیست، درباره مسئله‌ای تخصص ندارد یا رفتار همسایه‌اش آزاردهنده است؛ بی‌آنکه این مخالفت الزاماً به معنای دشمنی شخصی باشد. در مقابل، در روابط ایرانی، انتقاد از یک رفتار گاهی به پرسش درباره کل رابطه دوستی و همبستگی تبدیل می‌شود.
این تفاوت در حوزه تخصص نیز خود را نشان می‌دهد. نویسنده از فرهنگی سخن می‌گوید که در آن اعتراف ساده به «نمی‌دانم» یا «از دست من کاری ساخته نیست» دشوار است؛ و در نتیجه افراد گاه درباره حوزه‌هایی که به تخصصشان مربوط نیست نیز اظهار نظر می‌کنند یا مسئولیت‌هایی بیش از توان خود می‌پذیرند.
اما مقاله در پایان چرخشی مهم پیدا می‌کند.
بانکی پس از سال‌ها به نوشته قدیمی خود بازگشته و توضیح می‌دهد که متن در فاصله ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ در تهران شکل گرفته، اما هرگز امکان انتشار پیدا نکرده است. خود او اکنون همین سرنوشت مقاله را شاهدی برای موضوع مقاله می‌داند: نوشته‌ای درباره دشواری «نه» گفتن که نویسنده نیز هنگام نوشتنش ناچار بوده سخنش را با احتیاط و در لفافه بیان کند.
و شاید تکان‌دهنده‌ترین نکته در یادداشت انتشار همین باشد:
آیا این ویژگی اساساً منحصر به ایرانیان است؟
پاسخ نویسنده اکنون محتاط‌تر است. نشانه‌های مشابه را در برخی فرهنگ‌های شرقی نیز می‌توان یافت. اما از نظر او یک تفاوت اساسی باقی می‌ماند:
«در اینجا پشتِ خاموشی خطری ایستاده است که در آنجاها نایستاده است. زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد.»
شاید از همین‌جا بتوان عنوان مقاله را دوباره خواند:
«رستگار شد آن‌که نه توان گفت.»
جامعه‌ای که در آن بتوان بی‌هراس «نه» گفت، «نمی‌دانم» گفت، درخواست دیگری را رد کرد و با دوستی مخالفت کرد بی‌آنکه دشمن او شد، فقط جامعه‌ای صریح‌تر نیست؛ جامعه‌ای آماده‌تر برای نقد، مسئولیت‌پذیری و زندگی مدنی است.

🔗 مقاله دارای شناسه DOI و در Zenodo منتشر شده است.

#فرزین_بانکی #فرهنگ_ایرانی #نقد #تعارف

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 مصطفی نجفی: احتمالاً هماهنگی تازه‌ای میان نتانیاهو و ترامپ شکل گرفته است

مصطفی نجفی با اشاره به افزایش تحرکات نظامی و سیاسی اسرائیل در روزهای اخیر، احتمال می‌دهد که میان بنیامین نتانیاهو و دونالد ترامپ هماهنگی تازه‌ای شکل گرفته باشد؛ هماهنگی‌ای که ممکن است نشانه نزدیک‌شدن به یک تحول مهم در معادلات منطقه باشد.
او در توییتی نوشته است:

«در روزهای اخیر تحرکات نظامی و سیاسی اسرائیل افزایش یافته است؛ در لبنان آرایش تهاجمی گرفته و در برابر ایران نیز جنگ لفظی و تحریک‌آمیزی را آغاز کرده است که ممکن است نشانه یک تحول قریب‌الوقوع باشد.
مواضع تند و خصمانه چند روز اخیر نتانیاهو و کاتص در همین چارچوب قابل ارزیابی است. احتمالاً هماهنگی جدیدی میان نتانیاهو و ترامپ شکل گرفته است.»

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
تشدید عملیات اسرائیل در لبنان، بالا رفتن سطح تهدیدهای علنی علیه ایران و هم‌زمان سخت‌ترشدن ادبیات سیاسی مقام‌های اسرائیلی این تحلیل را قابل تأمل می‌کند.

مسئله اصلی این است که آیا این فشارها صرفاً برای افزایش قدرت چانه‌زنی و بازدارندگی طراحی شده‌اند، یا مقدمه‌ای برای مرحله تازه‌ای از عملیات نظامی هستند.
در خاورمیانه بارها دیده‌ایم که فاصله میان «تهدید برای امتیازگیری» و «تصمیم برای جنگ» بسیار کوتاه است. به همین دلیل، آنچه اهمیت دارد نه فقط لحن نتانیاهو و کاتص، بلکه نشانه‌های عملی هماهنگی نظامی آمریکا و اسرائیل در روزهای پیش روست.
اگر این هماهنگی تازه واقعاً شکل گرفته باشد، مهم‌ترین پرسش برای ایران این خواهد بود که آیا تهران همچنان سیاست اجتناب از پاسخ مستقیم را ادامه می‌دهد، یا محاسبات بازدارندگی وارد مرحله دیگری خواهد شد.
#مصطفی_نجفی #ایران #اسرائیل #آمریکا #ترامپ #نتانیاهو

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📚 محمدرضا حکیمی؛ چهره‌ای کمتر دیده‌شده از نسل نخست ویراستاران ایران
بسیاری علامه محمدرضا حکیمی را با الهیات عدالت‌خواهانه، مجموعه «الحیات» و نوشته‌های دینی و اجتماعی‌اش می‌شناسند؛ اما وجه دیگری از کارنامه او کمتر دیده شده است: حکیمیِ ویراستار.
حکیمی در سال ۱۳۴۵ به مؤسسه فرانکلین رفت؛ مؤسسه‌ای که نقشی مهم در شکل‌گیری ویرایش حرفه‌ای و نشر مدرن در ایران داشت. او در آنجا در کنار چهره‌هایی چون میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی، فتح‌الله مجتبایی، نجف دریابندری و احمد سمیعی به ویرایش کتاب پرداخت و در شمار نخستین نسل ویراستاران جدید ایران قرار گرفت.
از این منظر، حکیمی یک ویژگی متمایز دیگر هم داشت: او از نخستین چهره‌های برخاسته از حوزه بود که ویرایش حرفه‌ای را به‌صورت جدی تجربه کرد.
دامنه آثاری که در این روایت به‌عنوان کارهای ویرایشی او معرفی شده‌اند، شگفت‌انگیز است؛ از فلسفه و تاریخ و علوم اسلامی تا ادبیات و تاریخ علم:
▪️ «علم و تمدن در اسلام» ــ سیدحسین نصر، ترجمه احمد آرام

▪️ «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» ــ حنا الفاخوری و خلیل الجر، ترجمه عبدالمحمد آیتی

▪️ «خدمات متقابل اسلام و ایران» ــ مرتضی مطهری

▪️ «آن روزها» ــ طه حسین، ترجمه حسین خدیوجم

▪️ «تاریخ فلسفه» و «لذات فلسفه» ــ ویل دورانت، ترجمه عباس زریاب خویی

▪️ «سیری در اندیشه سیاسی عرب» ــ حمید عنایت

▪️ «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار» ــ شاهرخ مسکوب

▪️ «جبر و مقابله» ــ خوارزمی، تصحیح حسین خدیوجم

▪️ «سه حکیم مسلمان» ــ سیدحسین نصر، ترجمه احمد آرام

▪️ «سیاست‌نامه» ــ خواجه نظام‌الملک، به کوشش جعفر شعار

▪️ «فیزیک و فلسفه» ــ جیمز جینز، ترجمه علیقلی بیانی
و اینها تنها بخشی از فهرستی است که از فعالیت‌های ویرایشی او بر جای مانده است.
اهمیت این سابقه فقط در تعداد کتاب‌ها نیست. حکیمی بعدها آثار خودش را نیز با حساسیت نسبت به ویرایش، زبان و صفحه‌آرایی منتشر می‌کرد؛ امری که در فضای نشر دینی آن روزگار چندان متداول نبود.
از این زاویه، شاید بتوان بخشی از ویژگی نثر حکیمی را نیز بهتر فهمید: نویسنده‌ای که کلمه برایش فقط حامل اندیشه نبود؛ صورت و جایگاه کلمه نیز اهمیت داشت.
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
تاریخ روشنفکری ایران را معمولاً با نویسندگان و اندیشه‌هایشان روایت می‌کنیم، اما پشت بسیاری از کتاب‌هایی که فرهنگ معاصر ایران را ساخته‌اند، تاریخ دیگری نیز وجود دارد: تاریخ ویراستاران.
فرانکلین یکی از مهم‌ترین نقاط تلاقی این دو تاریخ بود. اینکه محمدرضا حکیمی در جوانی در کنار ادیب‌سلطانی، مجتبایی، دریابندری و سمیعی با چنین محیطی پیوند خورده، وجهی از زندگی او را آشکار می‌کند که زیر سایه شهرت بعدی‌اش به‌عنوان متفکر دینی قرار گرفته است.
شاید برای شناخت کامل حکیمی باید در کنار حکیمیِ الهی‌دان و عدالت‌خواه، حکیمیِ ادیب و ویراستار را نیز دوباره کشف کرد.
#محمدرضا_حکیمی #ویرایش #مؤسسه_فرانکلین #تاریخ_نشر

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 منصوره اتحادیه: ما هیچ قهرمانی را برای خودمان سالم نگه نمی‌داریم
منصوره اتحادیه، تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، در این گفتار کوتاه به یکی از عادت‌های تأمل‌برانگیز ما در مواجهه با تاریخ اشاره می‌کند: میل به فروکشیدن چهره‌های تاریخی از جایگاه خود و تبدیل‌کردن نقد آنها به نفی کاملشان.
او می‌گوید:
«ما هیچ قهرمانی را برای خودمان سالم نگه نمی‌داریم.»
اتحادیه برای توضیح این مسئله، ایران را با برخی کشورهای غربی مقایسه می‌کند. رجال تاریخی در آن کشورها نیز بی‌خطا نبوده‌اند و کارنامه بسیاری از آنها آکنده از تصمیم‌های قابل نقد است؛ اما وجود عیب و خطا الزاماً به معنای ویران‌کردن تمام تصویر تاریخی آن شخصیت نیست.
در ایران اما گویی مسیر دیگری طی می‌کنیم؛ قهرمانان خود را یکی‌یکی به محاکمه می‌کشیم و چنان بر نقاط تاریک کارنامه‌شان متمرکز می‌شویم که سرانجام چیزی از آنها باقی نمی‌ماند.
حتی امیرکبیر نیز از این قاعده مستثنا نیست.
اما پرسش مهم اتحادیه از همین‌جا آغاز می‌شود: یک ملت بدون قهرمانان تاریخی خود چگونه می‌تواند به خودش باور داشته باشد؟
قهرمان داشتن به معنای ساختن انسان‌های بی‌عیب و اسطوره‌های مقدس نیست. می‌توان خطاهای یک شخصیت تاریخی را دید و نقد کرد و در همان حال، اهمیت نقش و دستاوردهای او را نیز به رسمیت شناخت.
خطر از جایی آغاز می‌شود که بازخوانی انتقادی تاریخ به این نتیجه برسد که همه بد بوده‌اند، همه خائن بوده‌اند و در گذشته هیچ‌کس شایسته احترام نبوده است.
حاصل چنین نگاهی فقط تخریب چند نام تاریخی نیست؛ ممکن است آرام‌آرام خودِ تاریخ یک ملت را نیز تهی و بی‌معنا کند.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
شاید مسئله را بتوان یک قدم جلوتر برد: جامعه همان‌قدر که از قهرمان‌سازی بی‌نقد آسیب می‌بیند، از قهرمان‌زدایی مطلق نیز زیان می‌کند.
تاریخ نه دادگاه قدیسان است و نه گورستان خائنان. شخصیت تاریخی را باید در زمانه خودش، با مجموعه‌ای از فضیلت‌ها، محدودیت‌ها، کامیابی‌ها و خطاهایش دید.
ملتی که هیچ‌کس از گذشته‌اش را شایسته احترام نمی‌یابد، فقط درباره مردگان داوری نمی‌کند؛ ناخواسته روایتی درباره خودش می‌سازد: اینکه گویا از چنین گذشته‌ای، هیچ چیز ارزشمندی برای ساختن آینده به ارث نرسیده است.

🎥 سخنان منصوره اتحادیه را ببینید.
#منصوره_اتحادیه #تاریخ_ایران #امیرکبیر #هویت_ملی

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

آیـناز رحـیمی
نجف‌آباد. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

♦️ جعفر پناهی در کنار مادری که دو پسرش را در دو اعتراض از دست داد

براساس تصویری که در صفحه اینستاگرامی نزهت میرراضی، مادر علی و عماد شوش منتشر شده، جعفر پناهی، فیلمساز سرشناس و زندانی سیاسی سابق، حدود سه هفته پیش در رودسر با این مادر دادخواه دیدار کرده است.
خانواده شوش در فاصله‌ای کمتر از چهار سال، دو پسر خود را در دو دوره از اعتراضات ایران از دست داده‌اند.
علی شوش، شاعر، نوازنده و دانش‌آموخته دانشگاه صنعتی اصفهان، در جریان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ در اصفهان جان باخت.
برادرش عماد شوش، باریستای ۲۹ ساله، نیز ۱۸ دی ۱۴۰۴ در جریان اعتراضات لاهیجان بر اثر اصابت گلوله کشته شد. گزارش‌های مستقل نیز مرگ این دو برادر در دو دوره متفاوت اعتراضات را ثبت کرده‌اند.
این دیدار در حالی مورد توجه قرار گرفته که شامگاه پنجشنبه خبر احضار دوباره جعفر پناهی منتشر شد.
براساس گزارش کانال مهدی محمودیان، پناهی این‌بار به شعبه ۱۶ بازپرسی دادسرای فرهنگ و رسانه تهران احضار شده است. احضاریه روز ۱۰ شهریور صادر شده و او پنج روز برای حضور و «دفاع از اتهام انتسابی» فرصت دارد؛ اما عنوان اتهام و جزئیات پرونده در ابلاغیه ذکر نشده است. همچنین هشدار داده شده که عدم حضور می‌تواند به صدور دستور بازداشت منجر شود.
پناهی قرار است شنبه، در آخرین مهلت تعیین‌شده، همراه وکلای خود در دادسرا حاضر شود.
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان | دادخواهی، حتی با یک دیدار زنده می‌ماند
یک فیلمساز به دیدار مادری رفته که یک پسرش را در اعتراضات ۱۴۰۱ و پسر دیگرش را در اعتراضات ۱۴۰۴ از دست داده است.
شاید در ظاهر فقط یک عکس باشد؛ اما در جامعه‌ای که خانواده‌های کشته‌شدگان برای حفظ نام و خاطره فرزندانشان نیز با فشار روبه‌رو می‌شوند، دیدار، همدلی و به‌رسمیت‌شناختن رنج آنان خود معنایی عمومی پیدا می‌کند.
و حالا خبر دیگری نیز به این تصویر اضافه شده است: بنا بر گزارش هه‌نگاو، نزهت میرراضی روز جمعه ۱۳ شهریور بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شده است. هنوز نهاد بازداشت‌کننده، محل نگهداری و اتهام او روشن نیست.
یک مادر، دو فرزندش را از دست داده است؛ اکنون خودش بازداشت شده و فیلمسازی که به دیدارش رفته نیز باید در پرونده‌ای با اتهامی که حتی در احضاریه اعلام نشده به دادسرا برود.
این تقارن، تصویری تلخ از مسئله‌ای بزرگ‌تر است:
با حافظه یک جامعه نمی‌توان مانند یک پرونده امنیتی رفتار کرد.
دادخواهی فقط دادگاه و حکم نیست؛ عکس، نام، مزار، روایت مادران و حتی همین دیدارها بخشی از حافظه تاریخی یک ملت‌اند. می‌توان صاحبان این حافظه را احضار یا بازداشت کرد، اما نمی‌توان با دستور قضایی تعیین کرد جامعه چه کسی را به یاد بیاورد و چه رنجی را فراموش کند.
#جعفر_پناهی #علی_شوش #عماد_شوش #نزهت_میرراضی #دادخواهی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «حمله آمریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند»
✍️ بهمن دارالشفایی
«من هم مثل خیلی‌های دیگر فکر می‌کنم مردم ایران با حکومت فعلی به رفاه و آزادی نمی‌رسند.»
بهمن دارالشفایی یادداشتش را از موضع دفاع از جمهوری اسلامی نمی‌نویسد؛ اتفاقاً بر فاصله خود با جریان موسوم به «محور مقاومت» تأکید می‌کند. مسئله‌ای که پیش می‌کشد، پرسشی متفاوت و دشوارتر است:
آیا مخالفت با جمهوری اسلامی، لزوماً باید به امید بستن به حمله نظامی آمریکا و اسرائیل منتهی شود؟
برای او پاسخ منفی است.
دارالشفایی از حمله اخیر آمریکا به یک مراسم عروسی در کوهستک هرمزگان آغاز می‌کند؛ حادثه‌ای که در آن شماری از غیرنظامیان، از جمله دست‌کم یک کودک، کشته شدند. او این واقعه را در امتداد سابقه‌ای طولانی‌تر از تلفات غیرنظامیان در عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، عراق، یمن و دیگر کشورها می‌بیند.
و از همین‌جا سراغ تصوری می‌رود که در ماه‌های گذشته بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی به آن امید بسته بودند:
اینکه در یک «لحظه تاریخی»، منافع مردم ایران با منافع آمریکا و اسرائیل هم‌راستا شده است و می‌توان از نیروی نظامی آنها برای عبور از جمهوری اسلامی استفاده کرد.
دارالشفایی می‌نویسد تجربه جنگ باید دست‌کم یک نکته را روشن کرده باشد:
«انگیزه‌های آمریکا در حمله به ایران ربط مستقیمی به منافع مردم ایران ندارد.»
اما شاید مهم‌ترین بخش نوشته جایی باشد که نویسنده از محکوم‌کردن کسانی که به مداخله خارجی امید بسته‌اند فاصله می‌گیرد.
او می‌گوید استیصال آنها را می‌فهمد؛ به‌خصوص پس از حوادث ۱۸ و ۱۹ دی. حتی تأکید می‌کند بسیاری از کسانی که به حمله خارجی امید بسته‌اند، هموطنانی‌اند که در خیرخواهی‌شان تردیدی ندارد.
و منشأ این امید را نیز صرفاً تبلیغات رسانه‌هایی چون ایران‌اینترنشنال یا اسرائیل نمی‌داند:
«این امید را... نتیجه تبعیض و فساد و ظلم این سال‌ها می‌دانم.»
این تمایز مهم است.
می‌توان فهمید چرا انسانی که سال‌ها با سرکوب، فساد، تبعیض و انسداد سیاسی مواجه بوده، در لحظه استیصال به نیرویی بیرونی امید ببندد؛ اما فهمیدن منشأ یک امید، الزاماً به معنای درست دانستن آن نیست.
دارالشفایی معتقد است جنگ نه‌تنها الزاماً جامعه ایران را به آزادی نزدیک نمی‌کند، بلکه می‌تواند همان نیروهایی را که زندگی ایرانیان را دشوار کرده‌اند تشدید کند:
اعدام بیشتر؛

تورم بیشتر؛

بازداشت بیشتر؛

بیکاری بیشتر؛

و حکومتی که در شرایط جنگی حتی کمتر از گذشته خود را ملزم به پاسخگویی بداند.
از این منظر، مخالفت هم‌زمان با جمهوری اسلامی و حمله خارجی تناقض نیست.
می‌توان معتقد بود «مردم ایران با حکومت فعلی به رفاه و آزادی نمی‌رسند» و در همان حال اذعان کرد که برای خروج از این بن‌بست پاسخ آماده‌ای نداریم؛ اما نداشتن پاسخ، دلیل نمی‌شود هر نیرویی که با جمهوری اسلامی می‌جنگد، نیروی رهایی‌بخش مردم ایران تلقی شود.
دارالشفایی صریح می‌نویسد:
«بله، راهی برای عبور از این بن‌بست به ذهنم نمی‌رسد، ولی این را مطمئنم که حمله آمریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند.»
و سرانجام بحث را از سیاست روز به مسئله‌ای اخلاقی می‌رساند.
نه نویسنده مخالف جنگ و نه دوستی که موافق آن است، فرمان این جنگ را در دست ندارند؛ اما نوع نگاه ما به خشونت و وسیله‌ای که برای رسیدن به هدف مشروع می‌پذیریم، بر جامعه‌ای که پس از این بحران خواهیم ساخت اثر خواهد گذاشت.
از همین رو پیشنهاد او، جست‌وجوی «راه‌هایی اخلاقی برای رسیدن به اهداف اخلاقی» است.
و نوشته با جمله‌ای به پایان می‌رسد که شاید خلاصه تمام استدلال باشد:
«اگر قصد خودکشی یا مهاجرت نداریم... محکومیم به زندگی و تلاش برای ساختن و امید به بهبود زندگی مردم ایران؛ که امید را برای روزهای بد ساخته‌اند، چراغ را برای تاریکی.»

متن کامل یادداشت بهمن دارالشفایی:

حمله امریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند. فقط باعث می‌شود...

همه حرف‌های این نوشته تکرار استدلال کسانی است که فکر می‌کنند حمله نظامی خارجی اوضاع مردم ایران را بهتر از قبل نمی‌کند (گرچه امیدوارم واضح باشد که موضعم چقدر از افراد موسوم به محورمقاومتی -چه علنی و چه مخفی- دور است).

دیشب امریکا به یک عروسی در کوهستک استان هرمزگان موشک زد و چند نفر از جمله دست‌کم یک کودک را کشت. اگر در بیست‌وچند سال اخیر اخبار خاورمیانه را دنبال کرده باشید بارها به خبر مشابهی در افغانستان، عراق، یمن و کشورهای دیگر بر خورده‌اید. اگر عقب‌تر بروید، به نیکاراگوئه و شیلی و ویتنام هم می‌رسید. هر بار هم بهانه‌ای هست. یادم است یک‌بار گفتند مراسم عروسی را با گردهمایی رهبران القاعده اشتباه گرفته‌اند.

این‌بار هم ظاهراً بهانه‌شان این بود که می‌خواسته‌اند یک دکل مخابراتی در آن نزدیکی را بزنند، اما از پنج موشکی که زده‌اند چهارتایش به خانه‌های مردم خورده و یکیش به دکل.
دکل مخابراتی هم که می‌دانید چیست؟ در واقع هر کسی در ایران که موبایلش آنتن می‌دهد در فاصله چندده یا حداکثر چندصدمتری یک دکل مخابراتی است.

این را هم احتمالاً می‌دانید که طبق قوانین امریکا کشتن غیرنظامیان در جنگ جرم است و برای همین واحدی برای حفاظت از حان غیرنظامیان در ارتش امریکا وجود دارد (گرچه در جنگ‌های قبلی هم این واحد مانع کشتن غیرنظامیان نبوده ولی در دوره اخیر، این دفتر به‌شدت کوچک‌تر از قبل هم شده که نتیجه‌اش افزایش فجایعی مثل کشتار مدرسه میناب است).

بحث درباره انگیزه‌های امریکا در حمله‌های نظامی‌اش بحثی به درازای دست‌کم هفتادوپنج‌سال است و در فضای به‌شدت قطبی این سال‌های ایران حتماً به نتیجه‌ای نمی‌رسد. ولی امیدوارم دست‌کم برای کسانی که به حمله امریکا دل بسته بودند این یک نکته روشن شده باشد که انگیزه‌های امریکا در حمله به ایران ربط مستقیمی به منافع مردم ایران ندارد. می‌دانم عده‌ای استدلال می‌کردند الان در لحظه‌ای تاریخی منافع مردم ایران و امریکا و اسرائیل هم‌راستا شده و باید از این فرصت کمال استفاده را کرد.
فکر می‌کنم الان روشن شده باشد که این تصور چقدر اشتباه بوده. هدف امریکا هرچه هست در نهایت این حمله به ضعیف‌تر شدن مردم ایران منجر می‌شود کما این‌که در همین شش ماه هم شده.

صادقانه بگویم حس استیصال به‌خصوص بعد از ۱۸و۱۹دی و چنگ‌زدن به هر امکان ممکن را درک می‌کنم، گرچه با آن موافق نیستم، می‌بینم عده زیادی از عزیزترین هموطنانم که به نیت خوبشان مطمئنم چنین امیدی داشته‌اند یا هنوز دارند، این امید را هم نه نتیجه تبلیغات ایران‌اینترنشنال و اسرائیل و ... که نتیجه تبعیض و فساد و طلم این سال‌ها می‌دانم، ولی امیدوارم این تجربه تلخ جنگ که چندهزار کشته روی چندین‌هزار کشته قبلی گذاشت، نگاه بعضی از ما را تغییر داده باشد.

من هم مثل خیلی‌های دیگر فکر می‌کنم مردم ایران با حکومت فعلی به رفاه و آزادی نمی‌رسند. بله، راهی برای عبور از این بن‌بست به ذهنم نمی‌رسد ولی این را مطمئنم که حمله امریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند. فقط باعث می‌شود با حاکم‌شدن شرایط جنگی در کشور، اعدام و تورم و بازداشت و بیکاری و ... گسترده‌تر شود و حکومت هم حتی کمتر از قبل خودش را ملزم به پاسخگویی بداند.

می‌دانم نه من مخالف و نه فلان رفیق موافق جنگ نقشی در این جنگ نداریم، اما نگاه ما به این مسئله روی شکل زندگی جمعی‌مان در سال‌های آینده تاثیر مستقیمی دارد و امیدوارم این نگاه به سمت همدلی بیشتر و تلاش برای پیدا کردن راه‌هایی اخلاقی برای رسیدن به اهداف اخلاقی همه‌مان باشد.

در هر حال اگر قصد خودکشی یا مهاجرت نداریم (که من ندارم و امیدوارم شما هم نداشته باشید)، محکومیم به زندگی و تلاش برای ساختن و امید به بهبود زندگی مردم ایران، که «امید را برای روزهای بد ساخته‌اند، چراغ را برای تاریکی.»

#بهمن_دارالشفایی #جنگ #ایران #آمریکا #اسرائیل

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎙 رضا علیجانی: هم جنگ به بن‌بست رسیده، هم دیپلماسی؛ ایران در فضایی مه‌آلود است
رضا علیجانی در گفت‌وگو با صدای آمریکا معتقد است در طول جنگ، رفتار تهران و واشینگتن بارها حالتی «پاندولی» و نوسانی داشته است؛ گاه دو طرف تا دورترین نقطه از مذاکره پیش می‌روند و گاه دوباره نشانه‌های بازگشت به دیپلماسی ظاهر می‌شود.
به گفته او، تناقض موجود در مواضع آمریکا نیز قابل توجه است: از یک طرف وزیر خزانه‌داری آمریکا هدف فشار اقتصادی را فراهم‌کردن شرایط بازگشت جمهوری اسلامی به مذاکره عنوان می‌کند و از سوی دیگر ترامپ مردم ایران را به اعتراض و انقلاب فرامی‌خواند.
علیجانی این وضعیت را نشانه «بن‌بستِ هم جنگ و هم دیپلماسی» می‌داند.
او در عین حال بر یک واقعیت تأکید می‌کند: هزینه این کشاکش بیش از همه بر دوش مردم ایران قرار گرفته است؛ چه از مسیر فشار اقتصادی و چه مستقیماً از طریق جنگ:
«هزینه فشارهای اقتصادی و تنازعات نظامی را مردم و غیرنظامیانی مثل چندین نفری که به‌صورت فاجعه‌باری وسط یک مراسم عروسی در حمله نظامی آمریکایی‌ها کشته شدند، می‌پردازند.»
از رؤیای «سرنگونی با بمباران» چه باقی مانده است؟
علیجانی معتقد است تصوری که عمدتاً از سوی اسرائیل دنبال می‌شد ــ اینکه حملات نظامی می‌تواند مردم را به خیابان بکشاند و به سرنگونی جمهوری اسلامی منجر شود ــ پس از چند دوره جنگ بسیار کم‌رنگ‌تر شده است.
به ارزیابی او، در کوتاه‌مدت احتمال مذاکره و سازش خارجی بیشتر از وقوع شورش و اعتراض داخلی است.
او در عین حال درباره میزان اثرگذاری فشار اقتصادی جدید نیز تردید دارد. ایران کشوری نفتی با چهارده همسایه و تجربه طولانی دورزدن تحریم‌هاست و به اعتقاد علیجانی، «خفه‌کردن کامل» چنین اقتصادی کار ساده‌ای نیست.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی در شرایط کمبود منابع نیز درآمدهای موجود را ابتدا به حفظ ساختار قدرت و نیروهای خودش اختصاص خواهد داد:
«تهِ سفره سهم مردم خواهد شد.»
فشار از پایین؛ اختلاف در بالا
بخش دیگری از تحلیل علیجانی به نشانه‌های افزایش نارضایتی در داخل و تشدید اختلافات در رأس ساختار سیاسی اختصاص دارد.
او از مواضع برخی نزدیکان دولت پزشکیان، اختلاف دیدگاه‌ها درباره مذاکره، سخنان مقام‌های نظامی درباره تفاهم اسلام‌آباد و حتی بحث‌های روحانیون موافق و مخالف مذاکره با استناد به صلح حدیبیه به‌عنوان نشانه‌های این شکاف یاد می‌کند.
هم‌زمان، به گفته او، انتشار ویدئوهایی از اعتراض پرسنل نیروی انتظامی به وضعیت معیشتی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد فشار اقتصادی می‌تواند از بدنه دستگاه حکومتی به سطوح بالاتر منتقل شود.
با این همه، علیجانی هشدار می‌دهد که فضای سیاسی و زندان‌ها در همین شرایط بسته‌تر و سخت‌گیرانه‌تر شده‌اند.
چرا اعتراض مطالبه‌محور برای حکومت دشوارتر است؟
از نگاه علیجانی، جمهوری اسلامی ممکن است اعتراضات شورشی را با ابزار امنیتی راحت‌تر سرکوب کند، اما اعتراضات مطالبه‌محور مسئله پیچیده‌تری برای حکومت ایجاد می‌کنند؛ زیرا مطالباتی مانند دستمزد، معیشت و حقوق صنفی می‌توانند حتی به بخش‌هایی از بدنه‌ای سرایت کنند که حکومت برای حفظ خود به آنها متکی است.
او روند اعتراضات سال‌های گذشته را نیز نه مجموعه‌ای از شکست‌های منفصل، بلکه فرایندی انباشتی می‌بیند:
«هرچند پرده آخر اتفاق نیفتاده، اما هر بار جمهوری اسلامی ضعیف‌تر شده و تشتت و ریزش درونی‌اش هم بیشتر شده است.»
دو مسیر در چشم‌انداز دورتر
علیجانی برای آینده دو امکان عمده را منتفی نمی‌داند:
از یک سو، فشار اقتصادی می‌تواند تا مرز پایان تاب‌آوری اقتصادی حکومت و نوعی فروپاشی عملکردی دولت پیش برود؛ و از سوی دیگر ممکن است فشار معیشتی و سیاسی در نقطه‌ای طاقت جامعه را طاق کند و موج تازه‌ای از اعتراضات شکل بگیرد.
اما او از تعیین زمان یا ارائه پیش‌بینی قطعی پرهیز می‌کند:
«هم حکومت و هم مردم ایران پیش‌بینی‌ناپذیرند. بنابراین ما در یک فضای مه‌آلود قرار داریم و چشم‌انداز آینده به‌صورت دقیق قابل پیش‌بینی نیست.»
با وجود این عدم قطعیت، جمع‌بندی سیاسی او صریح است:
«دیر و زود دارد ولی سوخت‌وسوز ندارد که جمهوری اسلامی یا باید تسلیم مردم بشود یا مردم حرف نهایی را خواهند زد.»
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
شاید نکته مهم این گفت‌وگو، فاصله‌گرفتن هم‌زمان از دو تصور ساده‌ساز باشد: نه بمباران خارجی الزاماً مردم را به انقلاب می‌رساند و نه افزایش تحریم‌ها لزوماً اقتصاد ایران را در زمانی کوتاه از کار می‌اندازد.
👇
#فرهیختگان راهی به رهایی

👆👆
در میان این دو تصور، آنچه قطعیت بیشتری دارد هزینه‌ای است که جامعه می‌پردازد؛ از سقوط قدرت خرید و گسترش ناامنی اقتصادی تا بسته‌ترشدن فضای سیاسی و جان‌باختن غیرنظامیان در جنگ.
پرسش تعیین‌کننده بنابراین فقط این نیست که کدام طرف زودتر عقب می‌نشیند؛ بلکه این است که جامعه ایران با چه میزان خسارت انسانی، اقتصادی و سیاسی به انتهای این کشاکش خواهد رسید.
🎧 نکات کامل‌تر در فایل صوتی

#رضا_علیجانی #جنگ #تحریم #مذاکره #اعتراضات

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎙 رضا علیجانی: ترامپ قرار بود به کمک مردم ایران بیاید؛ حالا از مردم ایران کمک می‌خواهد از جنگ خارج شود

در تازه‌ترین گفت‌وگوی رضا علیجانی با بی‌بی‌سی، او وضعیت کنونی جنگ و بن‌بست مذاکرات ایران و آمریکا را حاصل مجموعه‌ای از محاسبات غلط، فرصت‌سوزی‌های جمهوری اسلامی و تغییر محاسبات دولت ترامپ می‌داند.
علیجانی نقطه آغاز بحران پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را شلیک «عجیب و مشکوک» به سه کشتی در تنگه هرمز می‌داند و می‌گوید اکنون روشن شده این دستور از شورای‌عالی امنیت ملی صادر نشده؛ پزشکیان و عراقچی آن زمان در عراق و دبیر شورا نیز از ماجرا بی‌خبر بوده است.
او می‌گوید:
«اول قرار بود ترامپ به کمک مردم ایران بیاید؛ الان اما برعکس شده و در واقع وی از مردم ایران کمک خواسته که با اعتراض و انقلاب‌شان، او را در خروج از این جنگ نجات بدهند.»
از نگاه علیجانی، همین چرخش نشان می‌دهد جنگ بسیار پیچیده‌تر از تصور اولیه واشینگتن شده است.
او در سوی دیگر، جمهوری اسلامی را «استاد فرصت‌سوزی» می‌خواند؛ حکومتی که به‌گفته او به بازی برد ـ برد باور ندارد، زمان را می‌سوزاند و سرانجام به هزینه ملت و کشور ناچار می‌شود معامله‌ای را بپذیرد که سهم طرف مقابل در آن بیشتر است.
تنگه هرمز؛ اهرمی که علیه خود جمهوری اسلامی برگشت؟
علیجانی تنگه هرمز را نمونه این محاسبه می‌داند: قرار بود بستن تنگه نفت را به ۲۰۰ دلار برساند؛ اما به گفته او قیمت از سقف حدود ۱۲۰ دلار پایین آمده و به زیر ۹۰ دلار رسیده است.
قرار بود غرب زیر فشار قرار گیرد؛ اما اکنون محاصره دریایی آمریکا فروش نفت جمهوری اسلامی را به‌شدت محدود کرده است. قرار بود نفت خلیج فارس صادر نشود؛ اما به روایت علیجانی، حجم عبور نفت از تنگه به حدود دوسوم سطح پیشین بازگشته است.
با این همه، او معتقد است هر دو طرف دوباره چشم به میز مذاکره دارند. وزیر خزانه‌داری آمریکا هدف فشار اقتصادی را بازگرداندن ایران به مذاکره عنوان کرده و در ایران نیز مقام‌هایی گفته‌اند در صورت بازگشت آمریکا به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، تنگه باز خواهد شد. نشانه‌های مشابهی از این موضع در اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی نیز دیده شده است.
اما گره اصلی از نظر علیجانی این است:
آمریکا از «بازگشت به مذاکره» دقیقاً چه می‌خواهد؟
بازگشت به همان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؟ تغییر آن؟ یا ورود به فاز دوم توافق که مسئله غنی‌سازی در مرکز آن قرار می‌گرفت؟
او سخنان اخیر یوسف پزشکیان، قائم‌پناه و دیگران درباره غنی‌سازی را نیز نشانه‌ای احتمالی از اختلاف و بحث جدی در پشت‌صحنه قدرت می‌بیند؛ موضوعی که در تحلیل‌های اخیر دیگر علیجانی نیز تکرار شده است.
و در چنین وضعی، علیجانی پیام‌های مجتبی خامنه‌ای را «دوپهلو و مغشوش» می‌خواند: از یک سو «ایران قوی» و «اقتصاد مقاومتی» و از سوی دیگر پرهیز از بیان ضعف‌ها و ساختن دوگانه «مذاکره و سازش»؛ بدون ارائه راهکاری روشن برای خروج از وضعیت موجود.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان | جنگی که هر دو طرف در محاسبه‌اش اشتباه کردند
نکته مهم تحلیل علیجانی فقط انتقاد از فرصت‌سوزی جمهوری اسلامی نیست؛ تصویری است از دو طرفی که هیچ‌کدام نتوانسته‌اند آنچه را در آغاز تصور می‌کردند به‌طور کامل محقق کنند.
جمهوری اسلامی تنگه هرمز را اهرم فشار می‌دید؛ اما طولانی‌شدن بحران می‌تواند همان اهرم را به فشار اقتصادی علیه خود ایران تبدیل کند.
ترامپ نیز با تصور اعمال فشاری سریع وارد میدان شد؛ اما اگر اکنون برای خروج از بن‌بست، چشم به تحول سیاسی در خیابان‌های ایران دوخته باشد، این خود نشانه‌ای از محدودیت گزینه‌های واشینگتن است.
در میان این دو محاسبه، اما یک طرف تقریباً همیشه هزینه را می‌پردازد: مردم ایران.
فرصت‌سوزی تهران و بلندپروازی واشینگتن هر دو هنگامی خطرناک‌تر می‌شوند که «زمان» به ابزار مذاکره تبدیل شود؛ زیرا برای سیاستمداران شاید چند هفته دیگر فقط بخشی از بازی باشد، اما برای جامعه ایران یعنی تورم بیشتر، کاهش درآمد، تخریب زیرساخت، ناامنی و فرسایش بیشتر زندگی روزمره.
شاید اکنون مسئله اصلی دیگر این نباشد که چه کسی در جنگ «برنده» می‌شود؛ بلکه این باشد که چه کسی جرأت می‌کند پیش از تحمیل هزینه‌های بیشتر، از منطق بردنِ همه‌چیز دست بکشد و یک توافق قابل دوام را بپذیرد.

🎧 گفت‌وگوی کامل

#رضا_علیجانی #ایران #آمریکا #تنگه_هرمز #مذاکرات #جنگ

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 پروانه سلحشوری: جوانان معترض را اعدام می‌کنند؛ بعد می‌گویند چرا مردم ناراضی‌اند؟

اظهارات صریح پروانه سلحشوری، نماینده پیشین مجلس، در گفت‌وگو با «دیدارنیوز» با واکنش قضایی روبه‌رو شده است؛ دادستانی تهران پس از انتشار این گفت‌وگو علیه عوامل و مسئولان این رسانه اعلام جرم کرده و محتوای برنامه را «کذب و توهین‌آمیز» خوانده است.
سلحشوری در بخشی از سخنانش به اعدام معترضان و جوانان می‌پردازد و نسبت به روند رسیدگی به پرونده‌هایی که به صدور حکم اعدام منتهی می‌شوند اعتراض می‌کند. او بر مسئله‌ای بنیادی انگشت می‌گذارد: اگر حکومت معتقد است این افراد مرتکب جرمی شده‌اند که مستوجب چنین مجازات سنگینی است، چرا رسیدگی به پرونده‌ها در فضایی شفاف و با امکان مشاهده و داوری افکار عمومی صورت نمی‌گیرد؟
به گزارش‌های منتشرشده از این گفت‌وگو، سلحشوری مشخصاً بر فقدان محاکمه در «دادگاه‌های صالحه و علنی» تأکید کرده است.
اهمیت این سخنان فقط در مخالفت با مجازات اعدام نیست؛ پرسش اصلی درباره حق جامعه برای دانستن است.
وقتی پای گرفتن جان یک انسان در میان است، حکومت بیش از هر زمان دیگری باید بتواند افکار عمومی را درباره اتهام، مدارک، روند دادرسی و رعایت حقوق متهم قانع کند. مجازاتی که بازگشت‌ناپذیر است، نمی‌تواند از دادرسی‌ای بی‌نیاز باشد که در برابر جامعه نیز قابل دفاع باشد.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
واکنش دادستانی به این مصاحبه خود بخش مهم دیگری از ماجراست.
می‌توان با سخنان پروانه سلحشوری موافق یا مخالف بود؛ اما اگر طرح پرسش درباره اعدام، کیفیت دادرسی و حق متهمان برای محاکمه عادلانه و علنی با تشکیل پرونده برای رسانه منتشرکننده همراه شود، پرسش بزرگ‌تری شکل می‌گیرد:
اگر حتی درباره گرفتن جان یک انسان نیز نتوان آزادانه سؤال کرد، قلمرو نقد عمومی دقیقاً کجاست؟
اعدام پایان یک زندگی است و امکان جبران خطا در آن وجود ندارد. درست به همین دلیل، مطالبه شفافیت درباره چنین احکامی نه اقدامی علیه جامعه، بلکه یکی از ابتدایی‌ترین مطالبات برای حراست از عدالت است.
🎥 سخنان پروانه سلحشوری را ببینید.
#پروانه_سلحشوری #اعدام #حقوق_متهم #دادرسی_عادلانه #آزادی_بیان

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📚 شریعتی؛ از «شاندل» تا اصل ۴۴ قانون اساسی

آیا مشکلات اقتصاد ایران را باید پای اندیشه‌های چپ شریعتی نوشت؟

✍️ علی دینی ترکمانی

موسی غنی‌نژاد در هفته‌های اخیر دو اتهام مهم را متوجه علی شریعتی کرده است: نخست، استفاده از شخصیت «پروفسور شاندل» را نشانه‌ای از «شیادی علمی» او دانسته و دوم، ردپای اندیشه‌های چپ‌گرای شریعتی را تا اصل ۴۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی و ساختار دولت‌گرای اقتصاد پس از انقلاب دنبال کرده است.
علی دینی ترکمانی در مقاله‌ای مفصل در «نقد اقتصاد سیاسی» هر دو مدعا را به چالش می‌کشد؛ اما بخش مهم‌تر نوشته او به پرسشی فراتر از دفاع از شریعتی می‌رسد:
ریشه ناکارآمدی اقتصاد ایران واقعاً کجاست؛ در مداخله دولت و اصل ۴۴ یا در ساختار قدرت و کیفیت حکمرانی؟
«شاندل» که بود؟
دینی ترکمانی با استناد به پژوهش علی رهنما یادآوری می‌کند که «شاندل» قرار نبود یک استاد یا متفکر فرانسوی واقعی باشد که شریعتی برای اعتباربخشی به سخنانش جعل کرده باشد.
«شمع» از حروف آغازین نام شریعتی، مزینانی، علی ساخته شده بود و «شاندل» نیز معادل فرانسوی شمع و نوعی شخصیت استعاری و همزاد فکری شریعتی بود. به روایت رهنما، خود شریعتی نیز در آثارش سرنخ‌هایی باقی گذاشته بود که موهوم‌بودن این شخصیت را نشان می‌داد.
دینی ترکمانی از همین‌جا استدلال می‌کند که منتقدان با یک تناقض روبه‌رو هستند: اگر شریعتی آن‌چنان که می‌گویند در دهه ۱۳۵۰ نفوذ اجتماعی گسترده‌ای داشت، چرا باید برای معتبر جلوه‌دادن حرفش به نام شخصیتی خارجی و ناشناخته متوسل می‌شد؟
از نگاه او، نفوذ شریعتی نه محصول اعتبار دانشگاهی «شاندل»، بلکه نتیجه سه ویژگی بود: بیان رهایی‌بخش، قرائتی نوگرا از اسلام و قدرت کم‌نظیر او در سخنوری.
اما جدال اصلی بر سر «اصل ۴۴» است
دینی ترکمانی می‌پذیرد که با توجه به گرایش مساوات‌طلبانه و رادیکال شریعتی، می‌توان از نوعی پیوند میان اندیشه اقتصادی او و اصول اقتصادی چپ‌گرای قانون اساسی، از جمله اصل ۴۴، سخن گفت.
اما اختلاف از اینجا آغاز می‌شود:
آیا همین اصول علت اصلی شکست‌های بلندمدت اقتصاد ایران بوده‌اند؟
پاسخ دینی ترکمانی منفی است. او معتقد است در روایت غنی‌نژاد، یک متغیر فرعی ــ مالکیت دولتی و مداخله اقتصادی ــ جای متغیر اصلی، یعنی ساختار سیاسی و کیفیت حکمرانی، را گرفته است.
چین و هند؛ دو شاهد علیه «دولت حداقلی»
نویسنده برای آزمودن این ادعا به سراغ چین و هند می‌رود.
چین اقتصادی با حضور گسترده دولت، سیاست صنعتی، بنگاه‌های دولتی و کنترل بخش‌های استراتژیک دارد، اما در چند دهه گذشته رشد اقتصادی و صنعتی عظیمی را تجربه کرده است.
هند نیز با سابقه طولانی برنامه‌ریزی دولتی، ملی‌سازی بانک‌ها، سیاست‌های بازتوزیعی و حتی تصریح «سوسیالیستی» در مقدمه قانون اساسی، توانسته عملکرد اقتصادی بلندمدتی بسیار متفاوت از ایران داشته باشد.
پس از نظر دینی ترکمانی، پرسش درست این نیست که:
«دولت در اقتصاد حضور دارد یا نه؟»
بلکه باید پرسید:
«چه دولتی، با چه ساختار سیاسی، چه کیفیتی از بوروکراسی و با چه رابطه‌ای با جهان در اقتصاد مداخله می‌کند؟»
مسئله ایران؛ «تودرتویی نهادی»
دینی ترکمانی برای توضیح مسئله ایران از مفهوم «تودرتویی نهادی» استفاده می‌کند: مراکز متعدد قدرت و تصمیم‌گیری، موازی‌کاری، ضعف شفافیت و پاسخ‌گویی، امکان دورزدن قوانین، فساد و شکست در هماهنگ‌سازی سیاست‌ها.
او معتقد است این ساختار را نمی‌توان با اصل ۴۴ توضیح داد؛ زیرا اگر صرف مداخله دولت عامل تعیین‌کننده بود، اقتصادهایی مانند چین و هند نیز باید به نتایجی مشابه ایران می‌رسیدند.
تمثیل او روشن است:
ساختار سیاسی مانند خاک است و نوع مالکیت مانند بذر؛ اگر خاک نامساعد باشد، خصوصی‌بودن بذر معجزه نمی‌کند و اگر خاک مساعد باشد، حتی مالکیت دولتی نیز می‌تواند بازده ایجاد کند.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
اهمیت این مقاله شاید بیش از آنکه در دفاع یا عدم دفاع از شریعتی باشد، در تغییر صورت مسئله نهفته باشد.
بحث درباره سهم روشنفکران پیش از انقلاب در آنچه پس از ۱۳۵۷ رخ داد ضروری است؛ همان‌طور که بررسی تأثیر اندیشه‌های چپ بر قانون اساسی و اقتصاد دولتی ضروری است. اما یک پرسش همچنان باقی می‌ماند:
آیا می‌توان چهار دهه ناکارآمدی اقتصاد سیاسی ایران را عمدتاً به اندیشه‌های اقتصادی روشنفکری نسبت داد که پیش از تأسیس جمهوری اسلامی درگذشته بود، بی‌آنکه وزن ساختار قدرت، نهادهای انتصابی، سیاست خارجی، تحریم، فساد، فقدان پاسخ‌گویی و کیفیت حکمرانی را در مرکز تحلیل قرار داد؟
دینی ترکمانی پاسخ روشنی دارد: نه.
👇👇

#فرهیختگان راهی به رهایی

👆👆
از همین رو، مقاله او را می‌توان نه فقط دفاعی از شریعتی، بلکه بخشی از جدالی بزرگ‌تر دانست که این روزها دوباره جان گرفته است:

مسئولیت تاریخی روشنفکران انقلاب ۵۷ کجا تمام می‌شود و مسئولیت ساختاری که پس از انقلاب شکل گرفت از کجا آغاز می‌شود؟

📎 منبع و متن کامل مقاله شریعتی: از «شاندل» تا اصل ۴۴ قانون اساسی ـ علی دینی ترکمانی

#علی_دینی_ترکمانی #علی_شریعتی #موسی_غنی_نژاد #اصل_۴۴ #اقتصاد_سیاسی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 خاوران؛ حافظه‌ای که به خاک سپرده نشد
✍️ علی صمد

مدیر کانال «ندای جمهوری ایران»
«خاوران فقط تکه‌ای خاک نیست؛ یکی از زنده‌ترین حافظه‌های جمعی جامعه ایران و نماد ایستادگی در برابر فراموشی، انکار و بی‌عدالتی است.»
علی صمد در این یادداشت، خاوران را نه صرفاً محل دفن شماری از اعدام‌شدگان، بلکه بخشی از حافظه دادخواهی ایرانیان می‌خواند؛ حافظه‌ای که با پنهان‌کردن پیکرها و بی‌نام‌ونشان گذاشتن گورها از میان نرفت.
او به تابستان ۱۳۶۷ بازمی‌گردد؛ به زندانیانی که به نوشته او بدون برخورداری از دادرسی عادلانه اعدام شدند، خانواده‌هایی که از سرنوشت عزیزانشان بی‌خبر ماندند و پیکرهایی که بی‌نام‌ونشان در گورهای جمعی قرار گرفتند.
اما محور اصلی نوشته، فقط آنچه در ۱۳۶۷ اتفاق افتاد نیست؛ بلکه چیزی است که پس از آن آغاز شد و دهه‌ها ادامه پیدا کرد: دادخواهی خانواده‌ها.
صمد می‌نویسد:
«آنان فقط به دنبال یک سنگ قبر نیستند؛ آنان به دنبال حق دانستن، حق سوگواری، حق نام بردن و حق دادخواهی هستند.»
از این منظر، حضور سالیان مادران و خانواده‌های دادخواه در خاوران فقط آیینی برای سوگواری نیست. نویسنده آن را شکلی از مقاومت مدنی در برابر فراموشی و مصونیت از مجازات می‌داند.
حکومت می‌تواند گورها را بی‌نام بگذارد، خانواده‌ها را تحت فشار قرار دهد و درباره گذشته سکوت تحمیل کند؛ اما به تعبیر نویسنده:
«حافظه جامعه را نمی‌توان با دستور حکومتی پاک کرد.»
دادخواهی، نه انتقام
یکی از مهم‌ترین فرازهای یادداشت، تمایزی است که میان دادخواهی و انتقام‌جویی می‌گذارد.
دادخواهی از نگاه علی صمد یعنی حقیقت پنهان نماند؛ مسئولیت‌ها روشن شود؛ قربانی و عامل سرکوب جای یکدیگر ننشینند و هیچ صاحب قدرتی خود را فراتر از قانون نداند.
به همین دلیل است که خاوران برای او فقط متعلق به گذشته نیست. این نام با مسئله امروز ایران نیز پیوند می‌خورد؛ با جامعه‌ای که همچنان با زندان، اعدام، سرکوب و مسئله حاکمیت قانون مواجه است.
نویسنده تأکید می‌کند حمایت از خانواده‌های دادخواه نیز دفاع از یک جریان سیاسی یا یک نسل مشخص نیست؛ دفاع از حق انسان برای دانستن حقیقت، سوگواری و برخورداری از عدالت است.
و در پایان، خاوران را چنین صورت‌بندی می‌کند:
«خاوران را نمی‌توان با خاک پوشاند. نام‌ها را نمی‌توان از حافظه پاک کرد. و حقیقت را نمی‌توان برای همیشه زندانی کرد.»
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
اهمیت خاوران فقط در پاسخ به پرسش «چه اتفاقی افتاد؟» نیست. پرسش دشوارتر این است که جامعه با گذشته‌ای که عدالت درباره آن اجرا نشده، چه می‌کند؟
تجربه بسیاری از جوامع نشان داده است که عبور از دوره‌های خشونت سیاسی با فرمان فراموشی ممکن نمی‌شود. حقیقت‌یابی، حق خانواده‌ها برای دانستن سرنوشت عزیزانشان، شناسایی مسئولیت‌ها و امکان سوگواری آزادانه، بخشی از همان چیزی است که در ادبیات حقوقی و سیاسی «عدالت انتقالی» نامیده می‌شود.
این نیز به معنای ساختن روایتی نیست که در آن قربانیان به انسان‌هایی بی‌خطا و مقدس تبدیل شوند. حق برخورداری از دادرسی عادلانه، حق حیات و حق خانواده برای دانستن حقیقت، وابسته به عقیده سیاسی قربانی نیست.
جامعه‌ای که روزی بخواهد چرخه اعدام، سرکوب و انتقام سیاسی را متوقف کند، ناگزیر باید بتواند هم‌زمان دو کار دشوار انجام دهد: فراموش نکند و انتقام نیز نگیرد.
شاید معنای ماندگار خاوران همین باشد:

حافظه برای تکرار نفرت نیست؛ برای جلوگیری از تکرار جنایت است.

متن کامل یادداشت صمد:

خاوران فقط تکه ای خاک نیست؛ یکی از زنده ترین حافظه های جمعی جامعه ایران و نماد ایستادگی در برابر فراموشی، انکار و بی عدالتی است. 

تابستان ۱۳۶۷، یادآور نسلی از آزادیخواهان و مبارزانی است که جان شیفته شان به ناحق و به دست جمهوری اسلامی ایران گرفته شد؛ انسانهایی که بدون برخورداری از دادگاه های عادلانه و بدون آنکه
خانواده هایشان از سرنوشت آنان آگاه شوند، اعدام شدند و پیکرهایشان بی نام و نشان در گورهای جمعی به خاک سپرده شدند.
اما جمهوری اسلامی نتوانست با پنهان کردن پیکرها، و تحمیل سکوتی قبرستانی بر خانواده ها و جامعه، حقیقت را نیز دفن کند.!

سالهاست مادران و
خانواده های دادخواه به خاوران می آیند. آنان فقط به دنبال یک سنگ قبر نیستند؛ آنان به دنبال حق دانستن، حق سوگواری، حق نام بردن و حق دادخواهی هستند. مبارزه آنان، مبارزه ای برای امروز و فردای ایران است.

خاوران به ما یادآوری می کند که هیچ قدرتی نمی تواند با حذف نام انسانها، آنان را از  تاریخ کشور حذف کند. البته می توانند گورهای بی نام و نشان بسازند، با سرکوب و ممنوعیت بازماندگان را به سکوت وادارند، و حتی بر بر روی حقیقت دیوار بکشند؛ اما حافظه جامعه را نمی توان با دستور حکومتی پاک کرد.

آنچه در خاوران جریان دارد، تنها سوگواری برای عزیزان از دست رفته نیست؛  بلکه مقاومتی مدنی و انسانی و دادخواهانه  علیه فراموشی و مصونیت از مجازات است. مادران دادخواه، خانواده های قربانیان و همه کسانی که طی این سالها در برابر فشار، تهدید، تحقیر و محرومیت سکوت نکرده اند، بخشی از مبارزه ای بزرگتر برای عدالت، آزادی و کرامت انسانی اند.

از این نظر، خاوران تنها به گذشته تعلق ندارد. خاوران به امروز ایران نیز تعلق دارد؛ به جامعه ای  که هنوز با زخم های سرکوب، کشتار، زندان، شکنجه  و اعدام روبروست و هنوز برای حق زندگی، آزادی، عدالت، رفع تبعیض و حاکمیت قانون مبارزه می کند.

دادخواهی انتقام جویی نیست؛ دفاع از حقیقت و عدالت است. یعنی حقیقت پنهان نماند، مسئولیت ها روشن شود، قربانی و جلاد جای یکدیگر ننشینند و هیچ قدرتی نتواند خود را فراتر از قانون بداند.

به همین دلیل، حمایت از خانواده های دادخواه و مبارزات آنان، حمایت از یک گروه یا یک نسل خاص نیست؛  دفاع از حق همه انسانها برای عدالت و برخورداری از کرامت انسانی است.

خاوران زنده است، چون حافظه زنده است.
زنده است،چون مادران و خانواده هایی هستند که هرگز فراموش نکردند و از یاد عزیزانشان دست نکشیدند.
زنده است، چون آنان که جان باختند، تنها نام هایی بر کاغذ نبودند؛ بلکه انسانهایی باورمند به زندگی، عشق، آرزو و امید و  آرزومند آزادی، بهروزی مردم و سربلندی کشورشان بودند.

خاوران زنده است، چون
جامعه ای که آینده ای آزاد، انسانی و دموکراتیک می خواهد، نمی تواند گذشته خود را فراموش کند و از کنار حقیقت و دادخواهی بگذرد.

خاوران زنده است، چون فراموشی را نپذیرفت و به ما یادآوری می کند که هیچ جامعه ای بدون به یاد آوردن قربانیان و رویارویی با حقیقت،
نمی تواند آینده ای آزاد، دموکراتیک و عادلانه بسازد.

خاوران را نمی توان با خاک پوشاند. نام ها را نمی توان از حافظه پاک کرد. و حقیقت را نمی توان برای همیشه زندانی کرد.

خاوران، صدای خاموش شدگانی است که هنوز شنیده می شوند؛
صدای مادرانی است که تسلیم نشدند؛
و نماد مبارزه ای است که شاید در سکوت ادامه یافته باشد. اما هرگز خاموش نشده است.

تا زمانی که حقیقت گفته نشود و عدالت تحقق نیابد، خاوران در حافظه ایران زنده خواهد ماند!

#علی_صمد #خاوران #اعدام_های_۶۷ #دادخواهی #حافظه_جمعی #عدالت_انتقالی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 ادوارد براون؛ انگلیسی‌ای که در کنار مشروطه‌خواهان ایران ایستاد

یکصد سال از درگذشت ادوارد گرانویل براون می‌گذرد؛ ایران‌شناسی که نامش نه‌فقط با تاریخ ادبیات فارسی، بلکه با یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های تاریخ سیاسی ایران، یعنی جنبش مشروطه، پیوند خورده است.
ادوارد براون در ۱۸۶۲ در انگلستان متولد شد. پزشکی خواند، اما شیفتگی‌اش به زبان‌ها و فرهنگ‌های شرقی مسیر دیگری برای زندگی‌اش ساخت. فارسی آموخت، به ایران سفر کرد و بخشی از تجربه‌اش را در کتاب مشهور «یک سال در میان ایرانیان» ثبت کرد.
براون سال‌های طولانی به مطالعه زبان، ادبیات و تاریخ ایران پرداخت و حاصل مهم این کوشش، مجموعه چهارجلدی «تاریخ ادبی ایران» بود؛ اثری کلاسیک که با وجود نقدهایی که امروز بر برخی داوری‌های آن وارد است، هنوز جایگاهی مهم در تاریخ ایران‌شناسی دارد.

براون و مشروطه؛ پژوهشگری که وارد میدان شد
آنچه جایگاه براون را برای ایرانیان متفاوت کرد، فقط پژوهش‌های دانشگاهی‌اش نبود.
با آغاز جنبش مشروطه، او صرفاً ناظری دانشگاهی در کمبریج باقی نماند و آشکارا جانب مشروطه‌خواهان ایران را گرفت.
براون از مخالفان جدی قرارداد ۱۹۰۷ روسیه و بریتانیا و تقسیم ایران به حوزه‌های نفوذ دو قدرت بود و بر حق ایرانیان برای تعیین سرنوشت خود تأکید می‌کرد.
او با چهره‌هایی چون سیدحسن تقی‌زاده، علی‌اکبر دهخدا و محمدعلی تربیت ارتباط داشت و برای رساندن صدای مشروطه‌خواهان به افکار عمومی بریتانیا تلاش می‌کرد. فعالیت او تا مشارکت در شکل‌گیری کمیته ایران (Persia Committee) برای مقابله با سیاست روسیه و بریتانیا در قبال ایران پیش رفت.
براون حتی مدتی کار بر «تاریخ ادبی ایران» را کنار گذاشت تا انرژی بیشتری صرف حمایت از مشروطه ایران کند.

مطبوعات و شعر مشروطه
براون دریافته بود که برای شناخت مشروطه، فقط نباید سراغ رجال و حوادث سیاسی رفت؛ روزنامه‌ها، شعرها و زبان سیاسی تازه جامعه ایران نیز بخشی از انقلاب بودند.
کتاب The Press and Poetry of Modern Persia حاصل همین نگاه بود؛ تلاشی برای معرفی مطبوعات و شعر سیاسی عصر مشروطه به مخاطبان انگلیسی‌زبان.
در کنار اینها، پژوهش درباره بابیه و بهائیت نیز بخش مهم و البته مناقشه‌برانگیزی از کارنامه علمی او را تشکیل می‌دهد.

چرا هنوز درباره براون حرف می‌زنیم؟
براون را نباید به «دوست ایران» افسانه‌ای و بی‌خطایی تبدیل کرد. برخی روش‌ها و داوری‌های او امروز محل نقدند و یک قرن پژوهش، بسیاری از ارزیابی‌های ایران‌شناسی عصر او را اصلاح کرده است.
اما ویژگی مهم او همچنان باقی است:
ایران برای براون صرفاً «موضوع مطالعه» نبود.
هنگامی که استقلال و مشروطه ایران زیر فشار قدرت‌های بزرگ قرار گرفت، حاضر شد از فاصله امن دانشگاهی بیرون بیاید و حتی علیه سیاست دولت کشور خودش موضع بگیرد.
شاید به همین دلیل نام این استاد کمبریج در حافظه بخشی از مشروطه‌خواهان ایرانی، نه فقط به‌عنوان یک ایران‌شناس، بلکه به‌عنوان مدافع استقلال و مشروطیت ایران باقی ماند.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
صد سال بعد، بازخوانی براون فرصتی است برای پرسیدن اینکه پژوهشگر خارجی تا کجا می‌تواند جامعه‌ای را از بیرون بشناسد و از کجا رابطه پژوهشگر با موضوع پژوهش به رابطه‌ای انسانی و اخلاقی تبدیل می‌شود؟
براون بی‌خطا نبود و آثارش نیز متون مقدس ایران‌شناسی نیستند. بزرگداشت علمی او زمانی معنا دارد که خدمات و محدودیت‌هایش را هم‌زمان ببینیم.
اما شاید مهم‌ترین میراثش همین باشد:
مردی که ایران را مطالعه کرد، اما در لحظه‌ای حساس از تاریخ، حاضر نشد سرنوشت ایرانیان را فقط از پشت میز دانشگاه تماشا کند.

🎥 به مناسبت یکصدمین سال درگذشت ادوارد براون
نشست «بازخوانی زندگی و آثار ادوارد براون» با حضور مقصود فراستخواه، داریوش رحمانیان، بهرام پروین گنابادی، چارلز ملویل، مجید تفرشی، حمیدرضا نمازی، احمد شاکری و جواد رنجبر درخشیلر در اندیشگاه فرهنگی کتابخانه ملی برگزار شد.
🔴 نسخه کامل نشست

#ادوارد_براون #مشروطه #تاریخ_ایران #ایرانشناسی

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «ایران»؛ مخرج مشترک سیاست رهاساز و گشایشگر
✍️ عباس موسایی
در هنگامه‌ای که ایران هم‌زمان با جنگ و فشار خارجی، بحران‌های داخلی، شکاف اجتماعی و انسداد سیاسی روبه‌روست، چه چیزی می‌تواند دوباره به کانون سیاست تبدیل شود؟
عباس موسایی در یادداشت «ایران به مثابه کانون سیاست رهاساز و گشایشگر» پاسخ خود را در یک کلمه جست‌وجو می‌کند:
ایران.
او بحث را از مفهوم «تجربه» و «انتظار» نزد راینهارت کوزلک آغاز می‌کند. گذشته برای فهم آینده ضروری است، اما آینده نسخه تکراری گذشته نیست. تجربه تاریخی باید ماده‌ای برای ساختن افق تازه باشد، نه زندانی برای تکرار آن.
از همین‌جا نویسنده به ماکیاولی می‌رسد؛ متفکری که «شهریار» را فقط رساله‌ای درباره کسب و حفظ قدرت نمی‌بیند، بلکه آن را در زمینه تاریخی ایتالیای پراکنده و گرفتار مداخله قدرت‌های خارجی می‌خواند.
با تکیه بر تفسیر مائوریتزیو ویرولی، وجه کمتر دیده‌شده ماکیاولی برجسته می‌شود: به‌کارگرفتن «خیال خلاق» برای متحدکردن مردمان متفرق، نجات ملت و احیای آزادی سیاسی.
و سپس پرسش اصلی به ایران امروز بازمی‌گردد.
ایران در میان دو افراط
موسایی معتقد است ایران در «اکنون خطیر» خود هم‌زمان از بیرون با جنگ و تجاوز و از درون با شکاف اجتماعی و بحران حکمرانی مواجه شده است.
در چنین وضعیتی، به نوشته او دو جریان ظاهراً متخاصم در یک نقطه به یکدیگر می‌رسند:
«راست افراطیِ خودنظام‌پندار» و «راست افراطیِ براندازی‌خواه».
هر دو، به شیوه خود، امکان بازگشت سیاست به وضعیت عادی را محدود می‌کنند و فضای استثنایی و قطبی را استمرار می‌بخشند؛ فضایی که در آن «مصلحت ملی» و «خیر عمومی» مجال کافی برای ظهور پیدا نمی‌کند.
نتیجه، انسدادی است که هزینه اصلاح را چنان بالا می‌برد که حتی اصلاح نیز به چشم دگرگونی بنیادین و تهدیدکننده دیده می‌شود.
منشأ سم کجاست؟
موسایی با استناد به جواد طباطبایی بر این نکته تأکید می‌کند که اصلاح بدون شناخت منشأ بحران ممکن نیست:
«منشأ تباهی کجاست؟ آنجایی که سم تولید می‌کند کجاست؟ بدون شناخت محل تولید سم، نمی‌توان اصلاحی رقم زد.»
از نگاه نویسنده، ایران امروز بیش از مرثیه‌سرایی یا آرزوپردازی، به شناخت واقعیت و «واقع‌نگری مسئولانه و خلاقانه» نیاز دارد؛ سیاستمدارانی در حکومت و جامعه مدنی که بتوانند از بن‌بست خیال‌اندیشی و افراط عبور کنند.
ایران؛ پیش از جناح، ایدئولوژی و منازعه
نقطه مرکزی مقاله همین‌جاست.
موسایی «تنهایی استراتژیک» دیرپای ایران را مسئله‌ای می‌داند که بدون قرارگرفتن دوباره ایران در مرکز سیاست نمی‌توان برای آن چاره‌ای یافت.
او می‌نویسد:
«ایران به مثابه نام یک ملت، یک کشور و یک دولت، می‌تواند به مخرج مشترک سیاست رهاساز و گشایشگر تبدیل شود.»
در چنین نگاهی، ایران دیگر ملک یک جناح، حکومت یا ایدئولوژی نیست؛ نقطه مشترکی است که سیاست باید حول حفظ جامعه، سرزمین، منافع ملی و امکان زندگی بهتر برای شهروندان آن دوباره سازمان پیدا کند.
نویسنده از همین منظر، سخن محمد خاتمی درباره «صلح عزتمندانه» و اشاره سیدحسن خمینی به صلح حدیبیه و «صلح به مثابه مصلحت» را نیز تلاش‌هایی برای یافتن راه خروج از وضعیت جنگی کنونی می‌بیند.
و مقاله را با این ضرورت به پایان می‌رساند:
ایران امروز به «غنی‌سازی ملی» نیاز دارد؛ به شجاعت، کیاست، فضیلت و سیاستی ملی که بتواند بر افراط‌گرایی ضدملی غلبه کند.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
شاید مهم‌ترین پرسشی که این یادداشت پیش می‌کشد همین باشد:
آیا می‌توان پیش از توافق بر سر شکل حکومت آینده، ایدئولوژی مطلوب یا نسبت نیروهای سیاسی با یکدیگر، دست‌کم بر سر «ایران» به توافق رسید؟
یعنی حفظ جان ایرانیان، تمامیت و امنیت کشور، آزادی و حقوق شهروندان، جلوگیری از ویرانی اقتصادی و پایان‌دادن به چرخه‌ای که در آن هر جناح، ایران را از دریچه بقای خودش می‌بیند.
اگر «ایران» نتواند مخرج مشترک سیاست شود، اختلاف بر سر آینده ممکن است پیش از رسیدن آینده، خودِ امکان ساختن آن را فرسوده کند.

📎 متن کامل یادداشت در جماران

#عباس_موسایی #ایران #منافع_ملی #صلح #سیاست

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🖤 جواد مجابی؛ مردی که در یک قالب نمی‌گنجید
جواد مجابی، شاعر، نویسنده، طنزپرداز، روزنامه‌نگار، نقاش و منتقد ادبی و هنری ایران، امروز شنبه ۱۴ شهریور ۱۴۰۵، پس از یک دوره بیماری درگذشت. خبر درگذشت او از سوی خانواده و رسانه‌های فرهنگی تأیید شده است.
مجابی متولد ۱۳۱۸ در قزوین بود و بیش از شش دهه در متن فرهنگ معاصر ایران زیست و نوشت؛ از شعر و داستان و رمان تا طنز، نمایشنامه، نقد ادبی و پژوهش درباره هنرهای تجسمی. کارنامه او نزدیک به هفتاد عنوان اثر را دربر می‌گیرد.
اما شاید ویژگی متمایز مجابی همین دشواریِ قرار دادن او در یک عنوان بود.

از دهه ۱۳۴۰ نوشت و در مطبوعاتی چون «اطلاعات» و مجلات ادبی و فرهنگی فعالیت کرد؛ در سال‌های پیش از انقلاب نیز در شکل‌گیری تشکل روزنامه‌نگاران مستقل مشارکت داشت. آثارش از شعر و داستان تا پژوهش درباره نقاشان و هنر مدرن ایران امتداد یافت.


فرهیختگان درگذشت این نویسنده و هنرمند برجسته را به خانواده او و جامعه فرهنگی و هنری ایران تسلیت می‌گوید.
#جواد_مجابی #ادبیات_ایران #فرهنگ #هنر

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 چرا این همه کینه از مهسا امینی؟
✍️ مجتبی نجفی

چرا با گذشت سال‌ها از جان‌باختن مهسا (ژینا) امینی، همچنان نام و تصویر او هدف حمله قرار می‌گیرد؟
مجتبی نجفی معتقد است مسئله دیگر شخص مهسا نیست؛ مسئله «مهسا به‌مثابه نماد» است.
او به نمونه‌هایی از این مواجهه اشاره می‌کند؛ از تعبیر توهین‌آمیز یک نماینده مجلس که بعدتر ناچار به عذرخواهی شد تا ساخت کلیپی با هوش مصنوعی که در آن، مهسا با زبان خودش عامل آنچه «شورش و آشوب» خوانده می‌شود معرفی شده است.
نجفی می‌نویسد آن جمله مشهور ــ «مهسا، نام تو رمز می‌شود» ــ سرانجام صورتی واقعی پیدا کرد؛ زیرا نام مهسا با سه کلمه‌ای پیوند خورد که به اعتقاد او نظام حاکم با هر سه مسئله دارد:
زن، زندگی، آزادی.
از این منظر، ژینا دیگر فقط دختری جوان از کردستان نیست. نام او از مرزهای جغرافیایی و حتی ملی عبور کرده و به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای اعتراض به تبعیض علیه زنان و مطالبه آزادی در ایران تبدیل شده است.
«کینه از مهسا، کینه از یک نماد است»
نجفی جنبش زن، زندگی، آزادی را موفق‌ترین جنبش اجتماعی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ توصیف می‌کند و مهم‌ترین دستاورد آن را در عرصه اجتماعی، شکستن اقتدار حجاب اجباری می‌داند.
به تعبیر او، قانون حجاب اجباری اگرچه همچنان مبنای فشار، مجازات و برخورد با زنان قرار می‌گیرد، در سطح جامعه اقتدار سابق خود را از دست داده است.
و درست از همین‌جا پاسخ او به پرسش عنوان یادداشت شکل می‌گیرد:
«برای همین از مهسا کینه دارند.»
زیرا تخریب مهسا، دیگر تخریب یک فرد نیست؛ تلاشی برای تخریب معنایی است که نام او در حافظه جمعی بخشی از جامعه ایران پیدا کرده است.
او می‌نویسد:
«مهسا نه یک نام خاص که یک نماد است؛ یعنی چهره‌ای که به نماد مبارزه با ستم و تبعیض تبدیل شده.»

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
قدرت نمادهای سیاسی و اجتماعی دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که دیگر اختیار معنای آنها در دست حکومت، مخالفان یا حتی سازندگان اولیه‌شان نیست.
می‌توان تصویر یک نماد را ممنوع کرد، روایت دیگری درباره‌اش ساخت یا با ابزارهای تازه‌ای مانند هوش مصنوعی کوشید معنای آن را وارونه کرد؛ اما اگر نامی وارد حافظه جمعی شده باشد، نبرد اصلی دیگر بر سر خود آن فرد نیست، بر سر معنایی است که جامعه به او بخشیده است.
از این منظر شاید استمرار حمله به نام مهسا، خود نشانه‌ای از ماندگاری همان چیزی باشد که قرار است انکار شود.
ژینا امینی دیگر فقط نام یک انسان نیست؛ بخشی از زبان سیاسی و حافظه تاریخی ایران معاصر شده است.

📎 متن کامل یادداشت مجتبی نجفی:

چرا جان  مهسا را گرفتند اما همچنان کینه ای که به او دارند پابرجاست؟ یک روز یک نماینده مجلس گفت او به " درک واصل شد" و مجبور به عذرخواهی شد  و یک روز کلیپی با هوش مصنوعی می‌سازند و او را با زبان خودش عامل آنچه که "شورش و آشوب" می‌خوانند معرفی می‌کنند. مشکل آنها با شخص مهسا امینی نیست با مهسا به مثابه نماد است. یادتان است همان جمله معروفی که خبر داده بود مهسا نام تو رمز می‌شود، صورت واقعی به خود گرفت و نام مهسا و ژینا به همه زیبایی هایی پیوند خورد که نظام حاکم ندارد: زن، زندگی و آزادی. نظام حاکم با هر سه کلمه مشکل دارد و نام مهسا با هر سه کلمه پیوند خورده

و مهسا دیگر نه فقط دختری از دیار کردستان که نماد ملی  ایرانیان آزادیخواه و بین المللی تلاشگران راه آزادی در جوامع مدنی کشورهای دیگر شده و اتفاقا نام او با موفق ترین جنبش پس از انقلاب پنجاه و هفت عجین شده؛ جنبشی که قانون حجاب اجباری را میراند و آنرا تکه پاره ای بی جان کرد که به رغم تداوم تنبیه ها و مجازات های زنان، دیگر نای برخاستن ندارد و برای همین از مهسا کینه دارند.

به آن دختر جاودان ایران زمین که نماد مبارزه برای زندگی و آزادی در ایران زنانه شد، هجوم می‌برند، توهین می‌کنند و فراموش می‌کنند که مهسا نه یک نام خاص که یک نماد است، یعنی چهره ای که به قانون مبارزه با ستم و تبعیض تبدیل شده و تا تلاش برای اعاده زندگی و آزادی پابرجاست، مهسا تخریب ناشدنی و جاودانه است و کلمه و تصویرش در وجدان جمعی ایرانیانی حک شده که با گفتمان زن، زندگی و آزادی علیه مرگ و نابودی ایستاده اند و خواهند ایستاد.

#مجتبی_نجفی #مهسا_امینی
#ژینا_امینی #زن_زندگی_آزادی #حافظه_جمعی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی