آرامگاه صدراعظم نیشابوریِ هند

صفدرجنگ، صدراعظم احمدشاه گورکانی، از خاندان سادات نیشابوری بود که در اواخر دورهٔ صفوی به منطقهٔ اودهٔ هند مهاجرت کردند.

با افول دهلی، منطقهٔ اوده به کوشش صفدرجنگ به مهم‌ترین مرکز حمایت از ادبیات، هنر، فقه و فرهنگ ایرانی در شمال هند تبدیل شد و شمار زیادی از دانشمندان و هنرمندان ایرانی به آن‌جا مهاجرت کردند. از جمله اقدامات او، پرداخت مستمری به مشاهیر مهاجر از ایران بود (ریچارد بارنِت، ایرانیکا).

این آرامگاه به‌روشنی از آرامگاه همایون، پادشاه گورکانی، الهام گرفته و در شکل، ارتفاع و مصالحی چون ماسه‌سنگِ سرخ و مرمر سفید، شباهت بسیاری با آن دارد؛ هرچند در مقیاسی کوچک‌تر.

طرح کلی محوطه نیز، همانند آرامگاه همایون و تاج‌محل، بر پایهٔ الگوی چهارباغ ایرانی شکل گرفته است.

اگر آرامگاه همایون را آغاز معماری باشکوه گورکانی بدانیم، آرامگاه صفدرجنگ آخرین آن است (کتاب شاهکارهای معماری، مرکز باستان‌شناسی هند).

مرتضی رضوانفر
عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی


#فرهیختگان روزن آگاهی

عکسی کمتر دیده شده از "قمرالملوک‌_وزیری" مربوط به سال‌های 1310 تا 1315 در دوران جوانی، "قمرخانم سیدحسین‌خان" مشهور به قمرالملوک وزیری، بانوی آواز ایران در دوره‌های قاجار و پهلوی بود.

#فرهیختگان روزن آگاهی

گزارشی کوتاه از یک عمر مبارزه با اعدام و خشونت

آیت الله منتظری:

اگر ده نفر مستحق اعدام باشند و شما حکم اعدام آنها را ننویسد گناهش به عهده من

ما نباید روحیه انتقام داشته باشیم و نسبت به مردم عقده داشته باشیم.

تمام بدبختی های ما مسلمانان از حاکمان ظالم و روحانیین وابسته به دربار که توجیه کننده کارهای آنها هستند، می باشد.

زورگویی های مسئولین مردم را از روحانیت جدا کرده است.

من برای رهبر شدن راضی به کشته شدن انسان ها نبودم.

گناه کاری آزاد شود بهتر از این است که بی گناهی گرفتار شود.



#فرهیختگان روزن آگاهی

این عکس توسط "نصرالله_کسرائیان" عکاس ایرانی در سال 1346 در خرم‌آباد گرفته شده است، او خودش در مورد این عکس می‌گوید: "خانواده‌ی این دختر اتاقی را در خانه‌ی یکی از اقوام ما در خرم‌آباد اجاره کرده بودند و من برای دیدار آن خویشاوند رفته بودم، موقع برگشتن از داخل حیاط دیدمش که جلوی در ورودی نشسته بود و از همان فاصله‌ای که این عکس را گرفتم عاشقش شدم، نه کلمه‌ای بینمان رد و بدل شد و نه خواستم بدانم کیست و هیچ‌گاه هم دیگر ندیدمش، من خود دانشجویی کم‌بضاعت با هزار مسأله بودم و حالا اگر زنده باشد لابد پیرزنی است هم‌چون پیرمردی که منم...

#فرهیختگان روزن آگاهی

نقدی بر سیاست‌گذاری اجتماعی
آقای فرماندار! قبل از تسهیلِ ازدواج، زیستن را آسان کنید
یلدا آذرپی - عصر ایران

 در خبرها آمده بود آقای مجتبی راعی (فرماندار کاشان) با تأکید بر ضرورتِ همکاریِ دستگاه‌های اجرایی برای حمایت از جوانان چنین فرمان داده است: «ادارات باید ظرف یک هفته، آمار کارکنان مجردشان را احصا (شمارش) و برای تسهیل ازدواج برنامه‌ریزی کنند. این موضوع در ارزیابیِ عملکرد دستگاه‌ها لحاظ خواهد شد

زمانی ازدواج می‎کنند که آیندۀ قابل‌پیش‌بینی و رفاه نسبی برای شان قابل تصور باشد. تشویق، توصیه و زمانبندی در این خصوص، بی‌فایده است در کشورهای موفق در سیاست‌های تشکیل خانواده تمرکز بر کاهش هزینه‌های زندگی است نه توصیه‌های اخلاقی.


#فرهیختگان روزن آگاهی

بیانیه ۱۰۰ فعال سیاسی، مدنی و حقوق بشری کردستان در مورد لزوم احترام حکومت به حق حیات

باگرفتن حق حیات از انسان‌ها امنیت و کرامت به دست نمی‌آید

در یک ماه گذشته حوادث تلخ و ناگواری از مریوان تا سنندج جان های بی گناهی را ستاند و خانواده‌هایی را داغدار نمود. حق حیات بنیادی‌ترین اصل مکتوم و محترم تمامی ملل است که به راحتی و سهولت نمی‌توان آن را گرفت. در قانون اساسی جمهوری اسلامی به ویژه اصول ۲۲، ۳۲ و ۳۴ حق حیات و عدم تعرض به جان و مال شهروندان به صراحت تاکید شده است.

متاسفانه استفاده از اسلحه در کردستان از رویه‌های قانونی فراتر رفته و در تازه‌ترین مورد ماشین مهدی توکلی هنرمند و فعال مدنی سنندج به همراه مادر و خواهرش در جاده مریوان به بانه به گلوله بسته شد و هر سه جان باختند. پیشتر هم به رگبار بستن ماشین دیگری در جاده مریوان جان کودک ۸ ساله‌ای به نام سامی حسنی را گرفت. اینگونه حوادث تلخ و ناگوار بی‌شک وجدان عمومی را به درد آورده و افکار عمومی خواهان روشن شدن ابعاد این فجایع جان سوز هستند.

ما شماری از فعالان مدنی، سیاسی، فرهنگی و حقوق بشری کردستان ضمن اظهار همدلی با خانواده جان باختگان اخیر، مصرانه از مسئولان قضایی و امنیتی می‌خواهیم به دور از هر گونه مصلحت سنجی حقیقت و واقعیت این حوادث مرگبار را شفاف و روشن با افکار عمومی در میان بگذارند و عاملان و آمران آن نیز به محکمه سپرده شوند.
تردیدی نیست که تداوم این گونه برخوردها جز بذر کینه و تنفر دستاوردی نخواهد داشت.

امضاکنندگان:
کاک حسن امینی، سیاوش حیاتی، جلال جلالی زاده، خالد توکلی، اجلال قوامی، بهرام صادق وزیری، طاها اردلان، حسن قریشی، سعید بهرامی، فریدون فریدونی، هاشم حسین پناهی، حامد فرازی،عبدالله سهرابی،بهرام سنجابی، هاشم حسامی، صباح حسنی، شریف علیرمایی، روزبه اکرادی، محسن کاویانی، علی والایی، غفور سلیمانی، پژمان حبیبی، مختار محمدی، محمود لامعی، کمال جهان نمایی، حیدر احمدی، حسن سرداری، گلاله ابطحی، نوشین فرهمندی، سارا عزیزی، مستوره جهانی، نشمیل اسدی، جمیله پولادی، آرش فاتحی، ناصر خیاطی،صادق رحیمی، اکبر ولدی، کوروش یاسینی، حمید روشنی، حسین خالدیان، حبیب الله رنجبر، سارو فیضی، نامق رضایی، صالح میرزایی، کاوه زرافشان، مختار رضاعی، افشین خسروی، خسرو ملکی، مهدی باوفا، کمال رمضانی، مجید طاهری، وریا هاشمی، جهانگیر حاتمی، ارسلان محمد خانی، پدرام حمیدی، هانیه روحی، نسرین صفامنش، هاجر علیخانی، منیره هدایتی، شاهو فتحی، بختیار قهرمانی، مبین لاهورپور، سیروس بهمنی، توفیق بهمن بیگی، حکمت صالحی، سهراب نیلی، صابر خدامرادی، کیوان محمدی، اسماعیل راشد نسب، یحیا علمایی، داریوش زنگنه، امید صلواتی، فرشید بزدوده، سیروان  غریبی، لطیف تهامی، فرهاد قاسمی، زبیر صمدی، جمال باخی، نجم الدین گوهری، الیاس کوردی، بهزاد درخشانی، بهمن رفیعی، شعیب مهرپناه، مسعود خدابنده، کاوان طاهری، جمیل فاروقی، هیمن جواهری، جمشید صلاحی سنندجی، فردین ناموری، سالار نامداری، اقبال بایزیدی، هوشنگ جهانتابی،مهران صادقی، عبدالله خالدی، طهمورث قریشی، حامد دولابی، علی رمضانی، آرام حقگو، زاهد مرادی، طیفور ارغوانی

#فرهیختگان روزن آگاهی

شبکه‌های تراستی در اقتصاد تحریمی‌ ایران
احمد علوی

https://news.gooya.com/2026/07/post-111774.php

#فرهیختگان روزن آگاهی

شعر زیبا و حماسه ای « وطن »

سروده شاعر معاصر استاد مصطفی بادکوبه ای..

وطن يعني سرود مهرباني  
   وطن يعني شکوه همزباني
وطن يعني درفش کاوياني  
   سپيد و سرخ و سبزي جاوداني

به پشت شير خورشيدي درخشان  
   نشان قدرت و فرهنگ ايران
زعطر خاک وطن گر شوي مست  
   کوير لوت ايران هم عزيز است
وطن دارالفنون ميرزا تقي‌خان    
 شهيد سرفراز فين کاشان
وطن يعني بهارستان مصدق      
حضوري بي ريا چون صبح صادق
زخاک پاک ما پروين بخيزد    
 بهار پیر مهر آيين بخيزد
که از جان ناله با مرغ سحر کرد  
   دل شوريده را زير و زبر کرد
وطن يعني صداي شعر نيما  
   طنين جان فزاي موج دريا
وطن مازندران، صياد، جنگل  
   خليج فارس، رقص نور، مشعل
وطن يعني تجلي گاه ملت    
 حضور زنده  آگاه ملت
وطن يعني ديار عشق و اميد  
   ديار ماندگار نسل خورشيد
کنون اي هم وطن اي جان جانان  
   بيا با ما بگو پاينده ايران


#فرهیختگان روزن آگاهی

اعدام‌ها چه مشکلی را حل می‌کند؟
محمدتقی فاضل‌میبدی

نقل است حضرت علی(ع) در مسیر خود جوانی را در حال گناهی دید. دستور اجرای تعزیرش را داد. جوان در پاسخ گفت اگر پولی برای ازدواج داشتم، به چنین کاری دست نمی‌زدم. حضرت دستور داد تا با پول بیت‌المال امکان‌ ازدواج‌ش فراهم شود.

یعنی بسیاری از جرم‌ها و گناهان  در جامعه زمینه و علتی دارد، باید مانند حضرت علی ریشه‌های جرم را در جامعه بجوییم و بخشکانیم.

جوانی که به خاطر تخریب یا قتل، در حرکت‌های اعتراضی حکم اعدام و زندان‌ می گیرد و پدر، مادر ‌و بستگانش یک عمر داغدار می‌شوند، قاضی باید از وجدان خود بپرسد چرا این جوان دست به چنین کاری زده؟

پرسش اساسی این است: کسانی که طالب جنگند و با مذاکره مخالفت می‌کنند، از کدام طبقه جامعه می‌باشند؟ چقدر طعم فقر را چشیده‌اند؟

مراجع و متولیان اسلام، کمی از مباحث فقهی کم کنند، و راه حلی برای مشکلات و مصائب جامعه بجویند./هم میهن


#فرهیختگان روزن آگاهی

اصلِ اختلاف‌نظر

پراکنده‌نویسی‌های مقالۀ یوسف اباذری برای خیلی‌ها مانع از درک اصل اختلاف‌نظر می‌شود. در یادداشت «تبارشناسی اتهامی» استدلال کردم که روش بحث اباذری راه را بر گفت‌وگو می‌بندد. این‌جا اصل حرف ناگفته‌اش را صورت‌بندی می‌کنم.
 
اباذری را، دو سال پیش، چپی اقتصادگرا خواندم که اجرای سیاست‌های نولیبرال در سپهر بازتولید اجتماعی را به‌درستی می‌بیند اما ناشیانه به سپهر تولید اقتصادی تعمیم‌شان می‌دهد و نتیجتاً سرچشمۀ اصلی بحران اقتصاد ایران را در نولیبرالیسم می‌جوید. اباذری خیلی دیر به جرگۀ ما ناقدان نولیبرالیسم در ایران پیوست اما خیلی زود به تعمیمی ناموجه رسید.
 
طی سال‌های اخیر، در برابر صورت‌بندی ناموجه‌اش، دو گرایش نظری شکل گرفته که هر دو، گرچه از دو مسیر متفاوت، اختلال‌زایی‌های اسلام سیاسی برای رشد اقتصادی در ایران را توضیح می‌دهند. این دو گرایش نه رقیبِ هم که مکملِ یک‌دیگرند.
 
گرایش اول به مهرداد وهابی تعلق دارد. نوآوری اصلی وهابی استفاده از مفهوم «انفال» در اقتصاد سیاسی ایرانِ پساانقلابی است، مفهومی که نشان می‌دهد چگونه نهاد انفال، به مالکیت ولی‌فقیه، سازوکارهای خاصی برای تخصیص منابع و سازمان‌‌یابی اقتصاد سیاسی پدید آورده است. این نظریه سرچشمه‌های اقتصادی قدرت نهادهای غیرانتخابی را از درون منطق اسلام سیاسی توضیح می‌دهد.
 
گرایش دوم را من شکل داده‌ام. مسئلۀ اصلی‌ام نه سازوکارهای اقتصادی درونیِ اسلام سیاسی بلکه پی‌آمدهای اقتصادی اجرای خط‌مشی‌هایی است در عرصه‌های سیاسی و فرهنگی و اجتماعی که از اسلام سیاسی برمی‌خیزند. اگر وهابی بیش‌تر به اقتصاد اسلامیِ اسلام سیاسی می‌پردازد، من بر تأثیر وجوه غیراقتصادی‌اش بر رشد اقتصادی پرداخته‌ام. این دو روایت نه متعارض بلکه دو ضلع یک تبیین واحدند.

شکلِ واکنش اباذری به این دو گرایش یکسان نبوده است. با یکی عمومی و خصمانه برخورد کرده است، با دیگری خصوصی و دوستانه. اباذری در مواجهۀ خصمانه‌اش با وهابی کار را تا آن‌جا پیش ‌بُرد که به‌ناروا در کنار ترامپ و صهیونیسم و راست افراطی قرارش ‌داد. برای گرایش دوم نیز نه اباذری که چپ‌های محور مقاومتی عملاً فضایی مشابه ساختند چندان که سرانجام به متنِ اسناد قضایی نیز راه یافت: «... از سوی دوستان خود فردی با گرایش چپ ناتویی برچسب زده می‌شود».
 
تکلیف من با صهیونیسم و ناتو و هر گونه مداخلۀ نظامی خارجی از خلال نوشته‌های فراوانم روشن است و بی‌نیاز از تکرار. اسلام‌ستیز نیز نیستم. اسلام را جزئی از فرهنگ بخشی از مردمان این سرزمین می‌دانم و هیچ‌گاه نفیاً یا اثباتاً در عرصۀ عمومی دربارۀ اسلام نگفته‌ و ننوشته‌ام. حتی در پژوهش تجربیِ اخیرم نیز به‌روشنی دیده‌ام که شکاف اصلی جامعۀ شهری ایران نه میان دین‌داری و بی‌دینی بلکه میان دو شیوۀ متفاوت فهم رابطۀ دین و عرصۀ عمومی است. نقدم به اسلام سیاسی را حتی می‌توان دفاع از اسلامِ اجتماعیِ به‌یغمارفتۀ مسلمانان دانست.  
 
این‌همه اما حاشیه است. اگر برچسب‌ها را کنار بزنیم، به قلب اختلاف‌نظر می‌رسیم: اختلاف بر سر تبیین اقتصاد سیاسی ایران. اقتصاد سیاسی ایران را با چه باید توضیح داد؟ پاسخ اباذری منحصراً نولیبرالیسم است. پاسخ وهابی اسلام سیاسی و نوعی سرمایه‌داریِ متأثر از اسلام سیاسی است که سرمایه‌داری سیاسیِ اسلامی نام‌گذاری‌اش می‌کند. پاسخ من نیز بارها تکرار شده است: اسلام سیاسی در سپهر تولید اقتصادی و نولیبرالیسم در سپهر بازتولید اجتماعی. بحران امروزمان محصول ائتلاف نامیمون اسلام سیاسی و نولیبرالیسم است.
 
امروز همین اختلافِ نظری در عرصۀ سیاست نیز بازتاب یافته است. جنگ را با چه باید توضیح داد؟ فقط با امپریالیسم یا فقط با اقتدارگرایی داخلی؟ همان الگویی که در اقتصاد همه‌چیز را به یک علت فرو می‌کاهد، در سیاست نیز اقتدارگرایی داخلی را به سود تمرکز تمام‌عیار بر امپریالیسم به حاشیه می‌راند. در مقابل، رویکردی که اسلام سیاسی را مسئله‌مند می‌کند ناگزیر از دیدن هر دو سوی معادله است: هم امپریالیسم و هم اقتدارگرایی داخلی.
 
از این منظر، مداخلۀ اباذری فقط نقد ناصوابی نیست که به یک اقتصاددان وارد می‌کند، دفاعی تلویحی از تبیینی است که اسلام سیاسی را از کانون توجه‌ها کنار می‌نهد و مسئلۀ اصلی را در جای دیگری جست‌وجو می‌کند. ازاین‌رو، حتی اگر خود چنین قصدی نداشته باشد، مداخله‌اش در همان افق فکری معنا می‌یابد که امروز به نام «چپ محور مقاومتی» شناخته می‌شود، افقی که معضلۀ اقتدارگرایی داخلی را به سود مبارزه با دشمن خارجی به تعلیق درمی‌آورد.

اختلاف‌نظر، در نهایت، بر سر این پرسش است که آیا می‌توان واقعیت پیچیدۀ ایران را با یک علت توضیح داد یا باید همزمان هم اسلام سیاسی را دید و هم نولیبرالیسم را، هم امپریالیسم را و هم اقتدارگرایی داخلی را. فقط از دل رویکرد دوم است که تبیینی جامع‌تر از اقتصاد و سیاست ایرانِ امروز به دست می‌آید.

محمد مالجو

داریوش اقبالی:
« نیروی خارجی آزادی نمی‌آورد»

داریوش خواننده معروف و مشهور کشورمان ، در کنسرت شهر وین اتریش :

«به درد‌های ملت ما با دید انسانی نگاه کنید، صلح واژه با شکوهی است امیدوارم  بجای جنگ به صلح توجه کنند..
در کوله‌پشتی سربازان خارجی آزادی پیدا نمی‌شود

جنگ عواقب بسیار دردآوری دارد و ما الان در حال تماشای نمونه آنیم...
در  کوله‌پشتی مهماتی که سربازان خارجی حمل می‌کنند آزادی جایی ندارد. »


#فرهیختگان روزن آگاهی

اخلاقِ اختلاف
تأملی درباره برچسب، گفت‌وگو و مسئولیت زبان

افسانه نجاتی

بعضی تجربه‌ها ارزش خود را نه از آنچه بر ما گذشته است، بلکه از پرسشی می‌گیرند که در ما برمی‌انگیزند. رخداد، گاه بسیار کوچک است، اما پرسشی که از دل آن برمی‌خیزد، سال‌ها در جان انسان می‌ماند. شاید به همین دلیل است که زندگی فکری ما کمتر از حادثه‌ها و بیشتر از تأمل بر حادثه‌ها ساخته می‌شود. آنچه ما را دگرگون می‌کند، همیشه خود واقعه نیست؛ گاه مکثی است که پس از آن می‌کنیم.
چند روز پیش، در فضای مجازی، به نوشته‌ای از یکی از هنرمندان شناخته‌شده موسیقی برخوردم. او در تایید یکی از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه ی اقتصاد ، دو تن از متفکران معاصر ایران را با قاطعیتی کم‌نظیر «شیاد» خوانده بود. آنچه مرا متوقف کرد، نه دفاع او از یک دیدگاه بود و نه مخالفتش با آن دو متفکر. اختلاف نظر، نه تنها طبیعی، که شرط زنده بودن اندیشه است. آنچه ذهنم را درگیر کرد، آسانیِ به کار بردن واژه‌ای بود که با یک حرکت، امکان هر گفت‌وگویی را از میان می‌برد.
بی‌اختیار یکی از نغمه‌های او در ذهنم طنین انداخت؛ قطعه‌ای که سال‌ها پیش شنیده بودم و هنوز لطافتش را به یاد داشتم. با خود اندیشیدم چگونه ممکن است کسی که سالیان عمرش را صرف پرورش گوش کرده است، در قلمرو اندیشه، از واژه‌ای استفاده کند که نه برای شنیدن، بلکه برای پایان دادن به شنیدن ساخته شده است.
از سر همین اندوه، در بخش دیدگاه‌ها تنها نوشتم:
«کاش اهالی موسیقی در حوزه تخصصی خود اظهار نظر می‌کردند. کاش...»
امروز، اگر آن جمله را دوباره بنویسم، بی‌تردید آن را دقیق‌تر صورت‌بندی خواهم کرد. زیرا مقصودم هرگز این نبود که هنرمند، اقتصاددان، پزشک یا مهندس، حق ندارد درباره فلسفه، سیاست یا جامعه سخن بگوید. تاریخ فرهنگ، تاریخ عبور از مرزهای تخصص است. گوته تنها شاعر نبود، پاسکال تنها ریاضی‌دان نبود و داریوش شایگان نیز هرگز در یک رشته محدود نماند.
نه، مسئله عبور از مرزها نیست.
مسئله، چگونگی عبور است.
هرچه از قلمرو تخصص خود دورتر می‌شویم، مسئولیت ما سنگین‌تر می‌شود. دانستن در یک حوزه، مجوز قطعیت در همه حوزه‌ها نیست. شهرت نیز جای معرفت را پر نمی‌کند. برعکس، هرچه صدای انسان رساتر باشد، مسئولیت او در انتخاب واژه‌ها بیشتر است. واژه‌ها تنها وسیله انتقال معنا نیستند؛ آنها می‌توانند راهی به سوی حقیقت بگشایند یا آن را برای همیشه مسدود کنند.
واکنش‌هایی که پس از آن جمله کوتاه دریافت کردم، بیش از خود آن جمله مرا به اندیشیدن واداشت. به جای آنکه درباره مقصود سخن گفته شود، موجی از توهین، سوءتفاهم و برچسب آغاز شد. گویی بسیاری پیش از آنکه بخواهند جمله‌ای را بفهمند، تصمیم خود را گرفته بودند. آن روز، برای نخستین بار احساس کردم مسئله، نه آن هنرمند است، نه آن دو متفکر، و نه حتی من.
مسئله، غیبت چیزی بود که روزگاری اساس زندگی فرهنگی را تشکیل می‌داد:
گفت‌وگو.
از خود پرسیدم چه بر سر ما آمده است که اختلاف نظر، این‌چنین آسان به حذف دیگری می‌انجامد؟ چرا واژه‌ها، که قرار بود پل باشند، این‌گونه به دیوار تبدیل شده‌اند؟ چرا به جای آنکه استدلال کنیم، این همه مشتاق نام‌گذاری هستیم؟
شاید پاسخ را باید در خود مفهوم اختلاف جست.
ما معمولاً اختلاف را امری ناخواسته می‌دانیم؛ چیزی که باید هرچه زودتر پایان یابد. گویی جامعه مطلوب، جامعه‌ای است که همه در آن یکسان بیندیشند. اما تاریخ اندیشه، روایت دیگری دارد. هیچ یک از لحظه‌های بزرگ تمدن، از دل هم‌رأیی مطلق پدید نیامده‌اند. فلسفه، از اختلاف سقراط با سوفیست‌ها زاده شد؛ علم، از تردید در باورهای پذیرفته‌شده آغاز شد؛ و ادبیات، بارها از دل ناسازگاری انسان با جهان سر برآورد.
آنچه تمدن را پیش برده است، نبودِ اختلاف نبوده؛ اخلاقِ اختلاف بوده است.
اخلاق اختلاف، از پذیرش این حقیقت آغاز می‌شود که هیچ انسانی، هر اندازه هم دانشمند، هنرمند یا مشهور باشد، مالک انحصاری حقیقت نیست. حقیقت، اگر اصلاً در اختیار کسی باشد، در گفت‌وگو آشکار می‌شود، نه در تک‌گویی.
مونتنی، بیش از هر فیلسوف دیگری، این حقیقت را دریافته بود. او کتابی برای اثبات عقایدش ننوشت؛ کتابی نوشت تا اندیشه‌های خود را بیازماید. از همین رو نام آن را «جستار» گذاشت؛ یعنی کوششی برای آزمودن، نه اعلام حکم.
میان رساله و جستار، فاصله‌ای عمیق وجود دارد.
رساله می‌خواهد نتیجه بگیرد.
جستار می‌خواهد بیندیشد.
رساله از یقین آغاز می‌شود.
جستار از پرسش.
شاید به همین دلیل است که مونتنی، پس از چهار قرن، هنوز معاصر ماست. او از ما نمی‌خواهد مانند او بیندیشیم؛ از ما می‌خواهد شجاعت اندیشیدن داشته باشیم.
👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
سقراط نیز چنین بود. او خود را معلم حقیقت نمی‌دانست. هنر او، پرسیدن بود. پرسش، برای سقراط، اعتراف به نادانی نبود؛ احترام به پیچیدگی حقیقت بود.
امروز اما گویی جای پرسش و پاسخ عوض شده است.
پیش از آنکه بپرسیم، داوری می‌کنیم.
پیش از آنکه بخوانیم، نتیجه می‌گیریم.
و پیش از آنکه بفهمیم، برچسب می‌زنیم.
درنگ، دیگر نه فضیلت که ضعف محسوب می‌شود.
تردید، نه نشانه بلوغ که نشانه بی‌تصمیمی تلقی می‌شود.
حال آنکه شاید بزرگ‌ترین فضیلت اندیشه، همین توانایی مکث کردن باشد.
مکثی کوتاه، پیش از آنکه واژه‌ای را بر زبان بیاوریم.
مکثی که از خود بپرسیم: آیا آنچه می‌گویم، حاصل فهم است یا حاصل شتاب؟
و درست در همین‌جا به جمله‌ای می‌رسم که از آن روز مدام در ذهنم تکرار شده است:
برچسب، تنبلیِ ذهن است.
برچسب، ذهن را از زحمت اندیشیدن معاف می‌کند. دیگر نیازی نیست آثار کسی را بخوانیم، استدلالش را بفهمیم یا تاریخ اندیشه‌اش را بشناسیم. کافی است واژه‌ای بر او بنهیم؛ «شیاد»، «خائن»، «بی‌سواد»، «مزدور» یا هر نام دیگری. از آن لحظه، گویی همه چیز روشن شده است.
اما حقیقت، هرگز در برچسب‌ها زندگی نمی‌کند.
حقیقت، از راه پرسش، تردید و گفت‌وگو به ما نزدیک می‌شود.
و شاید بزرگ‌ترین خطای زمانه ما این باشد که به جای دشواری اندیشیدن، آسانیِ نام‌گذاری را برگزیده‌ایم.
👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
برچسب، ذهن را از زحمت اندیشیدن معاف می‌کند. دیگر نیازی نیست آثار کسی را بخوانیم، استدلالش را بفهمیم یا تاریخ اندیشه‌اش را بشناسیم. کافی است واژه‌ای بر او بنهیم؛ «شیاد»، «خائن»، «بی‌سواد»، «مزدور» یا هر نام دیگری. از آن لحظه، گویی همه چیز روشن شده است.
اما حقیقت، هرگز در فضای برچسب‌ها زندگی نمی‌کند.
حقیقت، از راه پرسش، تردید و گفت‌وگو به ما نزدیک می‌شود.
و شاید بزرگ‌ترین خطای زمانه ما این باشد که به جای دشواری اندیشیدن، آسانیِ نام‌گذاری را برگزیده‌ایم.

اگر تاریخ اندیشه را ورق بزنیم، درمی‌یابیم که بزرگ‌ترین متفکران، بیش از آنکه اهل پاسخ باشند، اهل پرسش بوده‌اند. سقراط با پرسش آغاز کرد، نه با حکم. مونتنی با تردید نوشت، نه با قطعیت. کارل پوپر، امکان خطا را شرط زنده ماندن اندیشه می‌دانست و هانس گئورگ گادامر، فهم را نه فتح دیگری، بلکه امتزاج افق‌ها می‌نامید؛ لحظه‌ای که انسان، بی‌آنکه از هویت خویش دست بشوید، افق دیگری را نیز به رسمیت می‌شناسد.
در این سنت فکری، اختلاف نه تهدید است و نه شکست؛ فرصت است.
فرصتی برای آنکه جهان را از چشم دیگری نیز ببینیم.
اما چنین امکانی، تنها زمانی پدید می‌آید که حقیقت را بیش از پیروزی دوست داشته باشیم.
به گمانم، اخلاقِ اختلاف از آنجا آغاز می‌شود که حقیقت را از غلبه بر حریف مهم‌تر بدانیم.

شبکه‌های اجتماعی، بی‌آنکه خود بخواهند، ما را به سوی نوع دیگری از زیستن سوق داده‌اند.
ما بیش از آنکه بیندیشیم، واکنش نشان می‌دهیم.
بیش از آنکه بخوانیم، پاسخ می‌دهیم.
بیش از آنکه درنگ کنیم، موضع می‌گیریم.
در این جهان، سرعت، فضیلت شمرده می‌شود و مکث، نشانه تردید.
اما اندیشه، فرزند شتاب نیست.
اندیشه در سکوت رشد می‌کند.
در فاصله کوتاهی میان شنیدن و پاسخ دادن.
در همان لحظه‌ای که انسان، وسوسه قضاوت را مهار می‌کند و از خود می‌پرسد: «اگر من اشتباه کرده باشم چه؟»
شاید کوچک‌ترین واژه زبان، بزرگ‌ترین فضیلت اندیشه باشد:
شاید.
تمام تعصب‌ها از حذف همین واژه آغاز می‌شوند.
از لحظه‌ای که انسان دیگر نمی‌گوید «شاید»، بلکه تنها می‌گوید «حتماً».

بارها از خود پرسیده‌ام چرا در روزگار ما، با آنکه ابزارهای ارتباطی بی‌سابقه‌اند، گفت‌وگو تا این اندازه دشوار شده است.
هرگز در تاریخ، انسان چنین آسان به دیگری دسترسی نداشت. کتاب‌ها، مقاله‌ها، سخنرانی‌ها و دیدگاه‌های گوناگون، همگی تنها با چند اشاره در دسترس‌اند.
با این همه، احساس می‌کنم افق ذهن ما گاه از گذشته نیز تنگ‌تر شده است.
شاید زیرا دیگر کمتر به سراغ اندیشه‌ای می‌رویم که آرامش ما را بر هم بزند.
هرکس، ناخودآگاه، در میان صداهایی زندگی می‌کند که شبیه صدای خود او هستند.
و انسان، وقتی تنها پژواک خویش را بشنود، کم‌کم گمان می‌کند حقیقت نیز تنها به زبان او سخن می‌گوید.

از این رو، آنچه بیش از هر چیز مرا نگران می‌کند، از میان رفتن فضیلتی است که اختلاف را به فرصتی برای فهم تبدیل می‌کند.
این فضیلت شنیدن نام دارد.
نه شنیدن برای پاسخ دادن.
نه شنیدن برای پیروز شدن.
نه شنیدن برای یافتن نقطه‌ای که بتوان از آن به دیگری حمله کرد.
شنیدن برای فهمیدن.
فهمیدن، حتی اگر در پایان همچنان مخالف بمانیم.
زیرا مخالفت، اگر از دل فهم برخاسته باشد، دیگر خصومت نیست؛ احترام به تفاوت است.

موسیقی، عجیب‌ترین هنر بشر است.
در یک ارکستر، هیچ سازی با خاموش کردن ساز دیگر، زیباتر نمی‌شود.
ویولن، برای آنکه شنیده شود، نیازی ندارد صدای ویولنسل را نابود کند.
فلوت، با حذف ابوا کامل‌تر نمی‌شود.
حتی سکوت نیز در موسیقی، دشمن صدا نیست؛ بخشی از خود موسیقی است.
شاید تمدن نیز چیزی جز همین نباشد.
تمدن، هنر هم‌آوا شدن صداهای متفاوت است.
نه حذف آنها.
جامعه‌ای که تنها یک صدا را تحمل می‌کند، شاید نظم داشته باشد، اما موسیقی نخواهد داشت.
و جامعه‌ای که موسیقی نداشته باشد، دیر یا زود، گفت‌وگو را نیز از دست خواهد داد.

آن روز، وقتی آن جمله کوتاه را نوشتم، گمان می‌کردم درباره حدود تخصص سخن می‌گویم.
امروز می‌بینم که مسئله، بسیار فراتر از آن بود.
مسئله این نبود که چه کسی حق دارد سخن بگوید.
مسئله این بود که چگونه سخن بگوید.
با چه زبانی.
با چه احتیاطی.
با چه فروتنی‌ای.
و با چه آمادگی‌ای برای آنکه اگر استدلالی بهتر شنید، از داوری خود بازگردد.
به باور من، انسان فرهیخته، کسی نیست که کمتر خطا کند.
کسی است که آسان‌تر از خطای خود بازگردد.
👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

👆
اکنون که به آن واقعه می‌اندیشم، دیگر نه از آن کامنت آزرده‌ام و نه از پاسخ‌هایی که دریافت کردم.
شاید اگر آن رخداد پیش نمی‌آمد، هرگز این اندازه به معنای گفت‌وگو نمی‌اندیشیدم.
گاهی رنج، تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که ما را به پرسشی عمیق‌تر برساند.
و این، شاید تنها هدیه آن روز بود.
امروز، بیش از همیشه، باور دارم که بزرگ‌ترین مسئولیت اهل فرهنگ، نه دفاع از این اندیشه یا آن اندیشه، بلکه پاسداری از امکان گفت‌وگو است.
زیرا اندیشه، در سکوتِ تحمیل‌شده نمی‌میرد.
اندیشه، آنجا می‌میرد که انسان‌ها دیگر نیازی به شنیدن یکدیگر احساس نکنند.

هر بار که آن نغمه قدیمی را می‌شنوم، دیگر به صاحب آن نمی‌اندیشم.
به خود موسیقی فکر می‌کنم.
موسیقی به من می‌آموزد که هیچ صدایی، به تنهایی، جهان را کامل نمی‌کند.
زیباترین قطعات، نه از پیروزی یک ساز، که از اعتماد سازها به یکدیگر پدید می‌آیند.
شاید حقیقت نیز چنین باشد.
شاید حقیقت، در انحصار هیچ‌کس نباشد.
شاید حقیقت، نه در صدای من، نه در صدای تو، بلکه در فاصله‌ای متولد شود که دو انسان، با فروتنی، به سخن یکدیگر گوش می‌سپارند.
و اگر چنین باشد، آنگاه اخلاق اختلاف، نه هنر شکست دادن دیگری، که هنر شنیدن دیگری است.
شاید تمدن، پیش از آنکه با سخن آغاز شده باشد، با گوش آغاز شده است. و شاید آینده ما، بیش از آنکه به زبان‌های فصیح نیاز داشته باشد، به گوش‌هایی نیاز دارد که هنوز از شگفت‌زده شدن، از آموختن و از تجدیدنظر کردن، شرم نکنند.


#فرهیختگان روزن آگاهی

"انسانِ هیچ" و اعدام "فرودستان"
عبدالله ناصری

جمهوری اسلامی حاکم بر ایران، نزدیک نیم
قرن است با اتکای به فقهِ غیرتاریخی شیعه
بساطِ رنگارنگِ اعدام را گسترانیده و با اتهام
مخالفانِ به "محاربه" و "بغی" آن را تقويت
کرده‌است. از بی‌توجهی قاضیان به آئین دادرسی همین حکومتِ سیاه می‌گذرم و
اصرار دارم علتِ گسترشِ اعدام را بیان کنم.
چون جمهوری اسلامی از آغاز، مشغله‌های
بی‌شمار برای مردم ساخته(مثل جنگ عراق و ایران و اشغال سفارتخانه‌ی آمریکا)، لذا
مسائل و موارد زیادی در جامعه مغفول بود،
از اعدام‌های مدرسه علوی، تابستان ۶۷، نوید
افکاری، محسن شکاری تا امروز، میدان
علیخانی اصفهان. اکنون برای نخستین بار
به روشنی فریاد می‌زنم بر همه‌ی آن‌ها ستم
شد. خوشبختی است چندسال اخیر، رسانه‌،
فضای مجازی، نوشته‌های عالمانه و حتی
بخش‌های فعال در علوم‌تاریخی، این بخش
مهم از جامعه را که همیشه فراموش شده
به عنوان "حاشیه‌نشین‌ها" یا فرودستان  مورد توجه قرار داده‌است. پس از دو اعدام‌ِ
میدان علیخانی، اعدام‌شده‌گان از حاشیه به
متن، از فرو به فرا آمده‌اند. سؤال اصلی این است چرا جمهوری اسلامی، به سهولت این همه بر دار می‌کند؟ پاسخ، روشن است، همان چیزی که آیت‌الله منتظری در آخر عمر
بر آن صحه گذاشت و به روشنی اعتراف کرد علت ناکامی فقه در روند حقوق بشر،
"ناانسان‌گرایی" و بی‌توجهی به اومانیسم
است که خدای متعال در قرآن بدان تصريح
کرده‌است.
  مفهوم این سخن آن است که هر قانون، تکلیف، قرارداد، پند و اندرز، تصمیم فردی و جمعی، تعلیم و تعلم، حکم و … باید ذیل این موجود(انسان) تعیین شود، زیرا زندگی انسان ، اساس آفرینش خداوند است.
در گفتمان “اسلامِ معیار” متکی بر قرآنِ تاریخی تأویل پذیر، این نکته در آیه ۷۲ احزاب تصریح شده است: “امانت” را بر آسمان و زمین و… عرضه کردیم نپذیرفتند، اما انسان بار امانت را حمل کرد". این که این امانت چیست؟ عقل است یا معرفت و یا خلافت و به نظر نگارنده آن امانت، “حیات برتر” است، بحثی ندارم، اما به یقین، اصالت اومانیسم را در اسلام معیار تعریف می کند. این اصل الاصول بر این نکته تأکید دارد که شأن انسان، ذیل شریعت و فقه و اخلاق تعریف نمی شود. بلکه امری “فرادینی” است و همه چیز در نظام هستی برای اوست،  حتی قانون. یعنی مصلحت انسان بر همه مصالح از جمله دین و حکومت برتری دارد. در این افق گفتمانی  فهم می شود که گزارهٔ “حفظ نظام، بزرگترین واجب است” غیرانسانی است. به همین دلیل است که نواندیشان دینی علاوه بر آن که اصلِ احکامی چون اعدام را غيراخلاقی و طبعا نامعقول می‌دانند همین است که کرامت و اصالت انسان در بنای این احکام نادیده گرفته شده است.
در نگاه اومانیستی به اسلام، استنباط افضلیت “شهروندی” نسبت به “شرع وندی”( به تعبیر دکتر مهدی نوربخش) مستفاد می شود. اعدام امثال افکاری و شکاری و میدان علیخانی با همین فقه ضد بشری مطابقت ندارد. اکنون که حکومت در
سه جنگ اخیر شکست دیده‌است دچار سرگشتگی و سرمستی بیشتر شده و مآلا  اعدام جوانان را شدت بخشیده‌است،غافل از این واقعیت که تداوم این رویه ضد بشری ، آتش خشم خانواده‌های داغدیده و فعالان را برافروخته تر و سرعت فروپاشی نظام فاسد را تسریع خواهد کرد. زمان آن رسیده که همه‌ی کنشگران مدنی، حقوقدانان، مورخان،
نواندیشان دینی، روشنفکران، نهادهای ملی
و اهالی قلم واقعیت تلخِ اعدام‌های کنونی را
که اغلب از "حاشیه‌نشينان" و "فرودستان"
ایران‌اند به تکرار نوشته‌ و محکوم کنند.
پربسامدی اسامی اژه‌ای، صلواتی، افشاری، توکلی و دیگر قاضیانِ "اعدامِ سهل و سریع"
ضرورتِ تاریخ‌نگاری جدیدِ اسلام سیاسی
است که نزدیک به نیم‌قرن حکم‌رانی‌اش،
"جز وحشتی نیفزود".


#فرهیختگان راهی به رهایی

🌿 دوست‌داران عزیزِ ادبیات فارسی؛

اگر به اندیشه، شعر، فلسفه، تاریخ و میراث فرهنگی ایران علاقه‌مندید، پیشنهاد می‌کنم کانال ارزشمند «شکفتن در آفتاب» را از دست ندهید.

در این کانال، گزیده‌ای از ناب‌ترین مطالب درباره ادبیات، عرفان، تاریخ، فلسفه و فرهنگ ایران با عشق و دقت و وسواس گردآوری و منتشر می‌شود.

✨ همراه «شکفتن در آفتاب» باشید:
@shekoftandaraftab

سمیه رضایی و مرتضی ذوم‌پوش
همدان. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

"انسانِ هیچ" و اعدام "فرودستان"
عبدالله ناصری

جمهوری اسلامی حاکم بر ایران، نزدیک نیم قرن است با اتکای به فقهِ غیرتاریخی شیعه بساطِ رنگارنگِ اعدام را گسترانیده و با اتهام مخالفانِ به "محاربه" و "بغی" آن را تقويت کرده‌است. از بی‌توجهی قاضیان به آئین دادرسی همین حکومتِ سیاه می‌گذرم و اصرار دارم علتِ گسترشِ اعدام را بیان کنم. چون جمهوری اسلامی از آغاز، مشغله‌های بی‌شمار برای مردم ساخته(مثل جنگ عراق و ایران و اشغال سفارتخانه‌ی آمریکا)، لذا مسائل و موارد زیادی در جامعه مغفول بود، از اعدام‌های مدرسه علوی، تابستان ۶۷، نوید افکاری، محسن شکاری تا امروز، میدان علیخانی اصفهان. اکنون برای نخستین بار به روشنی فریاد می‌زنم بر همه‌ی آن‌ها ستمشد. خوشبختی است چندسال اخیر، رسانه‌، فضای مجازی، نوشته‌های عالمانه و حتی بخش‌های فعال در علوم‌تاریخی، این بخش
مهم از جامعه را که همیشه فراموش شده به عنوان "حاشیه‌نشین‌ها" یا فرودستان مورد توجه قرار داده‌است. پس از دو اعدام‌ِ میدان علیخانی، اعدام‌شده‌گان از حاشیه به متن، از فرو به فرا آمده‌اند. سؤال اصلی این است چرا جمهوری اسلامی، به سهولت این همه بر دار می‌کند؟ پاسخ، روشن است، همان چیزی که آیت‌الله منتظری در آخر عمر بر آن صحه گذاشت و به روشنی اعتراف کرد علت ناکامی فقه در روند حقوق بشر، "ناانسان‌گرایی" و بی‌توجهی به اومانیسم است که خدای متعال در قرآن بدان تصريح کرده‌است.

مفهوم این سخن آن است که هر قانون، تکلیف، قرارداد، پند و اندرز، تصمیم فردی و جمعی، تعلیم و تعلم، حکم و … باید ذیل این موجود (انسان) تعیین شود، زیرا زندگی انسان ، اساس آفرینش خداوند است.
در گفتمان “اسلامِ معیار” متکی بر قرآنِ تاریخی تأویل پذیر، این نکته در آیه ۷۲ احزاب تصریح شده است: “امانت” را بر آسمان و زمین و… عرضه کردیم نپذیرفتند، اما انسان بار امانت را حمل کرد". این که این امانت چیست؟ عقل است یا معرفت و یا خلافت و به نظر نگارنده آن امانت، “حیات برتر” است، بحثی ندارم، اما به یقین، اصالت اومانیسم را در اسلام معیار تعریف می کند. این اصل الاصول بر این نکته تأکید دارد که شأن انسان، ذیل شریعت و فقه و اخلاق تعریف نمی شود. بلکه امری “فرادینی” است و همه چیز در نظام هستی برای اوست، حتی قانون. یعنی مصلحت انسان بر همه مصالح از جمله دین و حکومت برتری دارد. در این افق گفتمانی فهم می شود که گزارهٔ “حفظ نظام، بزرگترین واجب است” غیرانسانی است. به همین دلیل است که نواندیشان دینی علاوه بر آن که اصلِ احکامی چون اعدام را غيراخلاقی و طبعا نامعقول می‌دانند همین است که کرامت و اصالت انسان در بنای این احکام نادیده گرفته شده است.
در نگاه اومانیستی به اسلام، استنباط افضلیت “شهروندی” نسبت به “شرع وندی” (به تعبیر دکتر مهدی نوربخش) مستفاد می شود. اعدام امثال افکاری و شکاری و میدان علیخانی با همین فقه ضد بشری مطابقت ندارد. اکنون که حکومت در سه جنگ اخیر شکست دیده‌است دچار سرگشتگی و سرمستی بیشتر شده و مآلا اعدام جوانان را شدت بخشیده‌است، غافل از این واقعیت که تداوم این رویه ضد بشری، آتش خشم خانواده‌های داغدیده و فعالان را برافروخته تر و سرعت فروپاشی نظام فاسد را تسریع خواهد کرد. زمان آن رسیده که همه‌ی کنشگران مدنی، حقوقدانان، مورخان،
نواندیشان دینی، روشنفکران، نهادهای ملی و اهالی قلم واقعیت تلخِ اعدام‌های کنونی را که اغلب از "حاشیه‌نشينان" و "فرودستان" ایران‌اند به تکرار نوشته‌ و محکوم کنند. پربسامدی اسامی اژه‌ای، صلواتی، افشاری، توکلی و دیگر قاضیانِ "اعدامِ سهل و سریع" ضرورتِ تاریخ‌نگاری جدیدِ اسلام سیاسی است که نزدیک به نیم‌قرن حکم‌رانی‌اش،
"جز وحشتی نیفزود".


#فرهیختگان روزن آگاهی

«زبان فارسی و کاربرد آن در جهان ایرانی»

در قلمرو جهان ایرانی زبان فارسی به سبب غنای ادبی و فرهنگی مورد استقبال و بهره‌برداری در انتقال دانش و فرهنگ داشته و آثار نفیس بزرگان ادب پارسی از فردوسی و سعدی و مولانا و‌ حافظ و... قرار گرفته که هنوز هم قدر و مرتبه خود را حفظ کرده است. این کاربرد تا بدانجا گسترده شده است که در کتیبه‌های سنگی، نقش روی فلز و چوب در قفقاز و آسیای مرکزی و ترکیه و شمال هند و پاکستان و افغانستان و ترکیه و عراق و سوریه از زبان فارسی بهره گرفته شده که تا کنون به عنوان میراث مکتوب ایرانی پابرجا مانده‌اند.

درسگفتار ایرانشناسی دکتر امیراحمدیان
(بخش سوم)


#فرهیختگان روزن آگاهی