📚 «پیلتن پیلکن»؛ حماسه‌ای گمشده از پهلوانی که از رودخانه به تخت روم رسید
یکی از داستان‌های ناشناخته حماسی در ادب عامیانه فارسی، پس از تصحیح و تحقیق دکتر میلاد جعفرپور منتشر شده است: «داستان پیلتن پیلکن»، به روایت خواجه عبدالرحمن مراغه‌ای.
کاتب نسخه، تاریخ تحریر آن را ۹۷۲ قمری ثبت کرده؛ هرچند احتمال می‌رود اصل داستان دهه‌ها پیش از آن تألیف شده باشد.
قهرمان داستان «پیلتن» نام دارد؛ پهلوانی که پس از از پای درآوردن فیلی رم‌کرده در حضور قیصر روم، لقب «پیلکن» می‌گیرد.
اما جذابیت اثر تنها در ماجراهای پهلوانی آن نیست. «پیلتن پیلکن» گویی پارچه‌ای چهل‌تکه از موتیف‌های آشنای حماسه‌ها و قصه‌های کهن ایرانی است.
داستان با عشق شاهزاده‌ای رومی به متینه، دختر بهرام چوبین آغاز می‌شود؛ پهلوان‌بانویی در تبار ادبی گردآفرید، گردیه و بانوگشسپ. شرط ازدواج با او نیز پهلوانانه است: مردی می‌تواند همسر متینه شود که در کشتی شکستش دهد.
شاهزاده رومی از این آزمون می‌گذرد و حاصل پیوند آن دو، پسری است که سرنوشتی آشنا برای خواننده شاهنامه دارد.
شاهزاده پیش از بازگشت به روم، گوهری به متینه باردار می‌سپارد تا پس از تولد به بازوی فرزندشان ببندد. متینه نیز پس از زایمان، کودک را همراه طلا و نامه‌ای در صندوقی می‌گذارد و به رودخانه می‌سپارد.
آب، صندوق را به جایی دور می‌برد؛ گازری آن را می‌یابد، کودک را بزرگ می‌کند و نامش را پیلتن می‌گذارد.
ردّ داستان‌های بزرگ ادب حماسی را می‌توان در جای‌جای این روایت دید: از رستم و تهمینه تا ماجرای داراب، پسر همای چهرآزاد.
پیلتن سرانجام خانواده‌ای را که در آن بزرگ شده ترک می‌کند و در جست‌وجوی سرنوشت خود راهی می‌شود. تقدیر او را به روم، نزد پدر و سپس مادرش می‌رساند و پس از مجموعه‌ای از دلاوری‌ها، عشق‌ها و نبردها، در نهایت بر تخت پادشاهی روم می‌نشاند.
از «پیلتن پیلکن» تنها یک نسخه شناخته‌شده در کتابخانه بادلیان دانشگاه آکسفورد وجود دارد؛ دست‌نوشته‌ای آراسته به یازده مینیاتور که اکنون متن آن با مقدمه و نمایه‌های پژوهشی در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

📖 داستان پیلتن پیلکن

روایت: خواجه عبدالرحمن مراغه‌ای
تصحیح و تحقیق: دکتر میلاد جعفرپور
انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۴

نقل از کانال عاطفه طیه

#پیلتن_پیلکن #میلاد_جعفرپور #ادبیات_فارسی #شاهنامه #ادبیات_عامیانه #نسخه_خطی

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 چشم‌انداز تیره وضعیت؛ «دیپلماسی در موقعیت کنونی، کارش رفع خطر است»
✍️ محمدرضا نیکفر

اگر نه پیروزی در دسترس باشد و نه ادامه وضع موجود ممکن، سیاست باید در پی چه باشد؟
محمدرضا نیکفر در یادداشتی با ترسیم چشم‌اندازی تیره از وضعیت ایران، پیشنهاد می‌کند معیار را تغییر دهیم: به‌جای جست‌وجوی راه‌حلی که بیشترین «سود» را نصیب این یا آن طرف کند، باید پرسید چه مسیری کمترین زیان را به مردم و کشور وارد می‌کند.
او فشار اقتصادی و تحریم‌های کنونی را نه پایان جنگ، بلکه شکل تازه‌ای از همان جنگ می‌داند و هشدار می‌دهد که یک حادثه در دریا یا حمله به یک پایگاه می‌تواند بار دیگر درگیری نظامی را شعله‌ور کند.
در این چشم‌انداز، نیکفر معتقد است حتی تشدید جنگ نیز الزاماً به سقوط جمهوری اسلامی منجر نخواهد شد؛ بلکه ممکن است نتیجه، باقی‌ماندن حکومتی هراسیده‌تر بر کشوری ویران‌تر و جامعه‌ای فقیرتر و خشمگین‌تر باشد.
از همین‌جا به پرسش اصلی می‌رسد:
«چه باید شود تا مردم و کشور کمترین زیان را ببینند؟»
پاسخ نویسنده، مذاکره و صلح است.
اما او معتقد است صلح‌خواهی نمی‌تواند در حد یک مطالبه کلی باقی بماند و باید درباره مسئله اصلی منازعه، یعنی برنامه هسته‌ای، پیشنهاد مشخصی برای مصالحه وجود داشته باشد.
نیکفر از بازگرداندن برنامه هسته‌ای به چارچوب موازین بین‌المللی و کنترل‌پذیرشدن آن سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که ادامه سیاست پیشین غنی‌سازی دیگر قابل دفاع نیست.
به اعتقاد او، مصالحه بر سر برنامه هسته‌ای می‌تواند راه مذاکره درباره مسائل دیگر را نیز باز کند.
و جمع‌بندی یادداشت در یک جمله است:
«دیپلماسی نه دادگاه عدل است نه عرصه ریشه‌یابی تاریخی و حل بنیادی مسائل. در موقعیت کنونی، کار دیپلماسی، رفع خطر است.»

🔗 متن کامل در رادیو زمانه

#محمدرضا_نیکفر #جنگ #صلح #مذاکرات #برنامه_هسته‌ای #ایران
#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 مهدی اخوان ثالث؛ از «زرتشت» تا سرزنش رئیس‌جمهور وقت
نگاهی به زندگی و جهان شعری مهدی اخوان ثالث (م. امید)؛ شاعری که زبان و اسطوره‌های ایران کهن را با تجربه انسان معاصر درآمیخت و یکی از صداهای ماندگار شعر معاصر فارسی شد.
در این بخش از برنامه «تماشا»ی بی‌بی‌سی فارسی، احمد کریمی حکاک از اخوان ثالث و فرازهایی از زندگی او می‌گوید؛ از دلبستگی شاعر به فرهنگ و میراث ایران باستان و زرتشت تا گرفتاری‌هایی که همین گرایش‌ها برای او به همراه آورد.
در برنامه همچنین به ماجرای سرزنش اخوان ثالث از سوی آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت و پیامدهای آن برای شاعر اشاره می‌شود؛ روایتی از نسبت پیچیده شاعر، قدرت و فضای فرهنگی ایران در آن سال‌ها.
اخوان، با همه تلخی‌هایی که در شعرش جاری بود، خود را از تاریخ و زبان ایران جدا نمی‌دید. شاید به همین دلیل است که شعر او، از «زمستان» تا «آخر شاهنامه»، همچنان چیزی فراتر از خاطره یک دوره ادبی است؛ روایتی از شکست، امید، هویت و سرگذشت انسان ایرانی.
برنامه تماشا بی‌بی‌سی فارسی ۱۸ ژوئن ۲۰۱۴
#مهدی_اخوان_ثالث #احمد_کریمی_حکاک #شعر_معاصر #ادبیات_فارسی #م_امید
#میراث_فرهیختگان
#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔵 سکولاریسم و آینده ایران؛ وقتی «جدایی دین از دولت» همه ماجرا نیست
✍️ علی زمانیان
وقتی از «سکولاریسم» سخن می‌گوییم، دقیقاً درباره چه چیزی حرف می‌زنیم؟ جدایی دین از حکومت؟ کاهش دینداری جامعه؟ عقب‌نشینی دین از خانواده و روابط شخصی؟ یا کنار رفتن امر دینی از ذهن و جهان‌بینی انسان؟
علی زمانیان در مقاله «سکولاریسم و آینده ایران» پیشنهاد می‌کند برای فهم این مفهوم، چهار عرصه متفاوت را از یکدیگر جدا کنیم؛ زیرا آنچه معمولاً با یک واژه «سکولاریسم» نامیده می‌شود، در واقع می‌تواند چهار فرایند متفاوت باشد.
۱. سکولاریسم اجتماعی
در این وضعیت، دین لزوماً ممنوع یا سرکوب نمی‌شود، اما به‌تدریج مرجعیت اجتماعی سابق خود را از دست می‌دهد. نهادها، سبک زندگی، فرهنگ و مناسبات اجتماعی بیش از گذشته مستقل از دین سامان می‌یابند.
به تعبیر زمانیان، مسئله این است که مردم برای ازدواج، طلاق، کسب‌وکار، تفریح، هنر و تصمیم‌های زندگی، همچنان ابتدا به دین مراجعه می‌کنند یا به علم، عقل و قرارداد اجتماعی؟
او در همین‌جا میان سکولاریسم اجتماعی «ملایم» و نوع «ستیزه‌جو» تمایز می‌گذارد؛ اولی اجازه می‌دهد دین در جامعه حضور آشکار داشته باشد، بی‌آنکه دولت از آن حمایت ویژه کند، اما دومی در پی محدودکردن ظهور دین در عرصه عمومی است.
۲. سکولاریسم سیاسی
اینجا مسئله نه میزان دینداری مردم، بلکه رابطه دین و قدرت است.
در این صورت‌بندی، قانون‌گذاری و اداره کشور بدون ارجاع به متون مقدس و احکام دینی انجام می‌شود و مشروعیت حکومت نه از وحی، بلکه از رأی و خواست مردم سرچشمه می‌گیرد.
وظیفه دولت نیز تأمین امنیت، رفاه و خدمات عمومی و حل مسائل زندگی اجتماعی است، نه تعیین «راه رستگاری» شهروندان.
۳. سکولاریسم در عرصه خصوصی
اما عقب‌نشینی دین ممکن است از جامعه فراتر برود و به خانواده، گروه دوستان و روابط میان افراد برسد.
زمانیان در این بخش به یک تناقض در تجربه ایران اشاره می‌کند: حکومتی که ساختار رسمی و حقوقی خود را دینی تعریف کرده، الزاماً نتوانسته جامعه و نسل‌های جدید را دینی‌تر کند و حتی این پرسش مطرح شده است که آیا بخشی از جامعه در واکنش به همین سیاست‌ها، از دین فاصله بیشتری گرفته است؟
۴. سکولاریسم فلسفی ـ وجودی
این مرحله دیگر فقط درباره حکومت یا مناسبات اجتماعی نیست؛ پرسش درباره خود حقیقت و معنای جهان است.
آیا انسان برای فهم جهان به وحی نیازمند است یا عقل و علم کفایت می‌کنند؟
در این سطح، سکولاریسم به جهان‌بینی‌ای تبدیل می‌شود که امر متافیزیکی و دینی در تبیین جهان و معنابخشی به زندگی نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد.
زمانیان پس از این تفکیک چهارگانه به پرسشی می‌رسد که برای آینده ایران اهمیت ویژه‌ای دارد:
آیا سکولاریسم سیاسی الزاماً به سکولارشدن جامعه، خانواده و سرانجام ذهن انسان منتهی می‌شود؟
او دو پاسخ متفاوت را مقابل یکدیگر قرار می‌دهد: یک دیدگاه، سکولاریزاسیون را فرایندی «خودشتابنده» می‌بیند که از سیاست آغاز می‌شود و می‌تواند تا جامعه و ذهن فرد پیش برود؛ در مقابل، دیدگاهی دیگر امکان جامعه‌ای را مطرح می‌کند که اداره سیاسی آن بر عقلانیت سکولار استوار باشد، اما دین همچنان در زندگی افراد، خانواده‌ها و حتی عرصه عمومی حضوری پویا داشته باشد.
و درست در همین نقطه است که بحث اصلی درباره «سکولاریسم و آینده ایران» تازه آغاز می‌شود.

متن کامل در مشاهده فوری

ادامه دارد...
🖋 علی زمانیان | ۷ شهریور ۱۴۰۵

#علی_زمانیان #سکولاریسم #دین #جامعه_ایران #حکومت_دینی #اندیشه_سیاسی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📰 اولتیماتوم استادان به دولت؛ اجرای ترمیم حقوق یا تعلیق فعالیت‌های دانشگاهی از مهر

کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران در بیانیه‌ای هشدار داده است که اگر قانون ترمیم حقوق اعضای هیئت علمی تا پایان شهریور ۱۴۰۵ به‌طور کامل و قطعی اجرا نشود، از ابتدای مهر از استادان سراسر کشور خواهد خواست فعالیت‌های دانشگاهی خود را تعلیق کنند.
این تعلیق بنا بر متن بیانیه، تنها شامل حضور در کلاس نیست و فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، اجرایی و مشاوره‌ای را نیز دربرمی‌گیرد و قرار است تا اجرای کامل و بی‌قیدوشرط قانون ادامه داشته باشد.
کانون صنفی می‌گوید طی ماه‌های گذشته مسیرهای مختلفی از مکاتبه رسمی و سرگشاده تا مذاکره مستقیم با مسئولان را برای حل مسئله پیموده، اما اختلاف بر سر اجرای ترمیم حقوق همچنان باقی مانده است.
در یکی از تندترین بخش‌های بیانیه، سازمان برنامه‌وبودجه چنین توصیف شده است:
«نه‌تنها متولی اجرای قانون نیست، بلکه خود به سدی نفوذناپذیر در برابر قانون تبدیل شده است.»
کانون همچنین هشدار داده ادامه وضعیت موجود می‌تواند به خروج بیشتر نخبگان، کاهش بهره‌وری علمی و آسیب به سرمایه انسانی کشور منجر شود.
اهمیت این بیانیه در این است که اعتراض معیشتی استادان را از مرحله مکاتبه و هشدار، به آستانه یک کنش صنفی سراسری در آغاز سال تحصیلی می‌برد؛ هرچند در وضعیت فعلی هنوز اعتصاب یا توقف تدریس آغاز نشده و اجرای آن به تحقق‌نیافتن مطالبه تا پایان شهریور مشروط شده است.

#دانشگاه #استادان_دانشگاه #حقوق_استادان #آموزش_عالی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 وزیر علوم: حدود ۴۰۰ دانشجو و بیش از ۱۰۰ استاد به دانشگاه بازگشتند
حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، از بازگشت حدود ۴۰۰ دانشجو و بیش از ۱۰۰ استاد به دانشگاه‌ها در دولت چهاردهم خبر داد.
او گفت دستور رئیس‌جمهور برای رسیدگی به وضعیت استادان و دانشجویانی که به دلایل سیاسی از دانشگاه محروم شده بودند، از مسیر حقوقی و با بررسی پرونده‌ها اجرا شده است.
سیمایی صراف درباره دانشجویان توضیح داد که همه این ۴۰۰ نفر لزوماً «اخراج» نشده بودند؛ برخی با احکام انضباطی و محرومیت چندترمی از تحصیل مواجه شده بودند که با احتساب سنوات، در عمل می‌توانست به اخراج آنان منتهی شود.
وزیر علوم همچنین درباره استادان گفت روند بازگرداندن آنان به دلیل پیچیدگی فرایندهای استخدامی و قطع رابطه با دانشگاه زمان بیشتری می‌برد و افزود که شماری از استادانی که از ایران خارج شده‌اند، دیگر قابل بازگرداندن نبوده‌اند.
او در بخش دیگری از سخنانش از شیوه اخراج برخی دانشگاهیان انتقاد کرد و گفت:
«برخی‌ها را خیلی رندانه اخراج کرده بودند.»
🎥 ویدئو ضمیمه است.
#حسین_سیمایی_صراف #دانشگاه #دانشجویان #اساتید_دانشگاه #وزارت_علوم

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📕 «مسائل خلیج فارس»؛ سندی از نگاه وزارت خارجه ایران در سال ۱۳۵۵
🖊 منوچهر بیگدلی خمسه
این کتاب فقط پژوهشی درباره نام «خلیج فارس» نیست؛ سندی است از اینکه دستگاه دیپلماسی ایران در میانه دهه ۱۳۵۰، این پهنه آبی و تحولات سیاسی و امنیتی پیرامون آن را چگونه می‌دید.
«مسائل خلیج فارس»، پژوهشی از اداره سیاسی وزارت امور خارجه ایران، با رجوع به منابع تاریخی، جغرافیایی و اسناد و قراردادها، به پیشینه نام خلیج فارس می‌پردازد و کاربرد عنوان «خلیج عربی» را به چالش می‌کشد.
اما دامنه کتاب گسترده‌تر است.
در فهرست اثر، در کنار بحث تاریخی درباره نام خلیج فارس، موضوعاتی چون اهمیت استراتژیک منطقه، جزایر، مرزهای دریایی و همکاری کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز دیده می‌شود.
از این جهت، کتاب امروز یک ارزش مضاعف پیدا کرده است: می‌توان آن را نه‌فقط برای استدلال‌های تاریخی‌اش، بلکه برای شناخت ذهنیت سیاست خارجی ایران در آستانه تحولات بزرگ پایان دهه ۱۳۵۰ خواند؛ دورانی که امنیت خلیج فارس، رقابت قدرت‌ها، مرزهای دریایی و نقش ایران در نظم منطقه‌ای، از مسائل اصلی سیاست خارجی کشور بود.
بخش آغازین کتاب نیز بحث نام «خلیج فارس» را از سابقه جغرافیایی و تاریخی آن شروع می‌کند و برای اثبات استمرار این نام، به منابع و نقشه‌های قدیمی استناد می‌کند.

📖 مسائل خلیج فارس
🖊 منوچهر بیگدلی خمسه
🏛 اداره سیاسی وزارت امور خارجه
📆 ۱۳۵۵

📎 نسخه اسکن‌شده کتاب ضمیمه است.

#خلیج_فارس #تاریخ_دیپلماسی #وزارت_خارجه #اسناد_تاریخی #تاریخ_معاصر

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 فریدون مجلسی از مواجهه ما با ترامپ می‌گوید
فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر روابط بین‌الملل، در این گفت‌وگو از چگونگی مواجهه ایران با دونالد ترامپ و سیاستی می‌گوید که در برابر دولت او باید در پیش گرفت.
در شرایطی که رابطه تهران و واشنگتن بار دیگر به یکی از تعیین‌کننده‌ترین متغیرهای آینده ایران تبدیل شده، پرسش اصلی این است: در مواجهه با ترامپ، چه چیز باید مبنای تصمیم‌گیری ایران باشد؛ شعار و تقابل، یا محاسبه هزینه و فایده و منافع ملی؟
🎥 بخشی از برنامه «جرعه»
⏱️ حدود ۴ دقیقه

#فریدون_مجلسی #ترامپ #ایران #آمریکا #سیاست_خارجی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 آیا روشنفکری دینی «منحط» شده است؟ پاسخ رحمان لیوانی به محمد عثمانی
✍️ رحمان لیوانی

آیا «روشنفکری دینی» اساساً ترکیبی متناقض است؟ آیا این جریان پس از استقرار جمهوری اسلامی پدید آمد تا حکومت دینی را اصلاح و حفظ کند؟ و آیا روشنفکران دینی هیچ‌گاه نتوانستند «امر ملی» را بر تعلقات ایدئولوژیک مقدم کنند؟
رحمان لیوانی در نقد مقاله محمد عثمانی با عنوان «انحطاط روشنفکری دینی در ایران معاصر»، پاسخ هر سه پرسش را منفی می‌داند.
نخستین اختلاف بر سر خود مفهوم «روشنفکری دینی» است.
عثمانی میان آزادی و استقلال عقل از یک‌سو و التزام به حقیقت وحیانی از سوی دیگر تعارضی بنیادی می‌بیند. لیوانی در مقابل استدلال می‌کند که یکی از دستاوردهای مهم روشنفکری دینی، تلاش برای «فهم عصری دین» و سازگارکردن قرائت دینی با عقل دوران مدرن بوده است.
از نگاه او، روشنفکر دینی می‌تواند هم دغدغه دین داشته باشد و هم عقل را مستقل و داور نقد باورهای دینی بداند؛ بنابراین «روشنفکری دینی» نه مفهومی بی‌معنا، بلکه پروژه‌ای واقعی در تاریخ معاصر ایران است.
اختلاف دوم، تاریخی و سیاسی است.
لیوانی با این ادعای عثمانی که اگر حکومت دینی در ایران مستقر نمی‌شد اساساً نیازی به روشنفکری دینی نبود، مخالفت می‌کند. او به حضور مهدی بازرگان، علی شریعتی، حبیب‌الله پیمان و محمد حنیف‌نژاد پیش از انقلاب اشاره می‌کند و می‌گوید مسئله اصلی این جریان از ابتدا صرفاً «اصلاح حکومت دینی» نبود؛ بلکه بازسازی انتقادی اندیشه دینی در مواجهه با جهان مدرن بود.
مهم‌تر اینکه به اعتقاد لیوانی، تجربه جمهوری اسلامی بخشی از روشنفکری دینی را نه به دفاع از حکومت دینی، بلکه به نقطه مقابل آن رساند.
او مسیر فکری بازرگان، عبدالکریم سروش، محسن کدیور و یوسفی اشکوری را مثال می‌زند و نتیجه می‌گیرد که یکی از تحولات مهم این جریان، رسیدن به ضرورت جدایی نهاد دین از نهاد دولت و پذیرش حکومتی عرفی یا سکولار بوده است.
سومین مناقشه بر سر «امر ملی» است.
عثمانی معتقد است روشنفکری دینی نتوانسته ایران، ملت و منافع ملی را در مرکز اندیشه خود قرار دهد. لیوانی پاسخ می‌دهد که دفاع بخش مهمی از این جریان از دموکراسی، حقوق بشر، حکومت سکولار و حاکمیت ملی، با چنین داوری کلی سازگار نیست.
با این همه، لیوانی یک بخش از نقد عثمانی را وارد می‌داند: در جریان جنگ‌های اخیر، شماری از روشنفکران دینی حمله خارجی را محکوم کردند، بی‌آنکه به همان اندازه سیاست‌های داخلی زمینه‌ساز وضعیت کنونی را نقد کنند. اما او تأکید می‌کند که این رفتار را نمی‌توان به کل جریان روشنفکری دینی تعمیم داد.
جمع‌بندی لیوانی صریح است:
به باور او، ادعای «انحطاط روشنفکری دینی» بر تصویری یکدست از جریانی متکثر و بر پیش‌فرض‌هایی نادرست درباره تاریخ و تحول فکری آن بنا شده است.
جدالی که در نهایت به پرسشی بزرگ‌تر می‌رسد:
آیا پروژه روشنفکری دینی در ایران به پایان راه رسیده، یا عبور بخش مهمی از آن از «حکومت دینی» خود نشانه تحول و ادامه حیات این پروژه است؟

🔗 متن کامل در سایت زیتون

#رحمان_لیوانی #روشنفکری_دینی #نواندیشی_دینی #محمد_عثمانی #سکولاریسم

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔵 شریعتی، متفکر آزادی
✍️ سامان رنجبر

سال‌هاست علی شریعتی، به‌ویژه از سوی برخی مدافعان آزادی و لیبرالیسم، بیشتر موضوع حمله بوده تا بازخوانی. اما پرسش مهم این است که اگر از برچسب‌های سیاسی فاصله بگیریم و مستقیماً به آثار او بازگردیم، محور مرکزی اندیشه شریعتی چه بود؟
پاسخ این نوشته روشن است: آزادی.
شریعتی بی‌تردید از سنت چپ و سوسیالیستی تأثیر پذیرفته بود، اما فروکاستن او به مارکسیسم، بخش مهمی از دستگاه فکری‌اش را نادیده می‌گیرد. او هم‌زمان مارکسیسم دولتی، سرمایه‌داری، اقتدار سیاسی و سلطه دینی و ایدئولوژیک را نقد می‌کرد؛ زیرا مسئله اصلی‌اش نه صرفاً «دولت» یا «مالکیت»، بلکه تمرکز قدرت و سلب آزادی انسان بود.
در دستگاه مشهور «زر، زور و تزویر»، هر سه ضلع یک مسئله را می‌سازند: بندگی انسان.
شریعتی می‌گفت لیبرال‌ها و دموکرات‌ها عمدتاً بر مقابله با «زور» تمرکز کرده‌اند و مارکسیست‌ها بر «زر»؛ اما حذف یکی از این اضلاع، لزوماً دیگری را از میان نمی‌برد:
«مارکسیست‌ها خیال می‌کنند که اگر زر را بگیرند، دیگر زور و تزویر وجود ندارد؛ در صورتی‌که زر را از مردم گرفته‌اند، ولی خودشان هم تیغ دارند، هم طلا دارند و هم تسبیح دستشان است.»
از همین منظر، نقد او به نظام‌های کمونیستی نیز صریح است. شریعتی «کمیسیون جهت‌یابی ایدئولوژیک» و تحمیل یک شیوه واحدِ اندیشیدن، نوشتن و خلق‌کردن را صورت دیگری از همان سلطه می‌داند.
در مقابل، درباره آزادی سیاسی می‌نویسد:
«قدرت حکومت و قدرت حاکمیت، آزادی مرا برای انتخاب فکرم، انتخاب زندگیم، ابتکارم و تجلی وجودم بند نکند.»
و مبارزه با چنین قدرتی را صریحاً در حوزه لیبرالیسم، دموکراسی و آزادی قرار می‌دهد؛ یعنی جایگزین‌کردن قدرت حاکم با قدرت مردم و حق آنان برای حکومت بر خود.
اما آزادی در اندیشه شریعتی به سیاست محدود نمی‌شود.
او از یک‌سو «بردگی اقتصادی» را نقد می‌کند؛ وضعیتی که انسان ناچار است نیروی کار و بخش مهمی از وجود خود را برای بقا بفروشد. از سوی دیگر، با «استحمار» می‌ستیزد: هر دستگاه دینی، فرهنگی، سیاسی یا رسانه‌ای که انسان را از آزاداندیشی و آگاهی بازدارد.
در اینجا حتی نام‌ها نیز برایش اهمیت ثانوی دارند:
«دیروز ملا بود، امروز ایدئولوگ است، نویسنده است، هنرمند است، هنرپیشه است و فیلم است ـ اسم‌هایش فرق می‌کند.»
بنابراین «تزویر» در نگاه شریعتی فقط روحانیت یا دین رسمی نیست؛ هر دستگاهی است که انسان را از اندیشیدن مستقل بازدارد و برای او بت بسازد.
از همین‌جا می‌توان فهمید چرا او هم به سرمایه‌داری انتقاد می‌کند، هم به استالینیسم و مائوئیسم و هم به سوسیالیسم دولتی. مشکل در همه این موارد، از نگاه او، جایی آغاز می‌شود که قدرت در دست گروهی متمرکز شود و انسان در برابر آن به موجودی تابع بدل گردد.
در یکی از آخرین نوشته‌هایش نیز آشکارا از «نارسایی‌ها و کژی‌های سوسیالیسم مارکسیستی و سوسیال‌دموکراسی غربی» سخن می‌گوید و استالینیسم و مائوئیسم را از نتایج شکست آن آرمان‌ها می‌شمارد.
شریعتی حتی درباره نسبت ایمان و آزادی نیز تقدم آزادی را جدی می‌گیرد:
«اگر آزادی نباشد، ایمان هم چیز دروغینی است به نفع قدرت‌های ضد آزادی.»
این جمله شاید یکی از روشن‌ترین کلیدها برای خواندن دستگاه فکری او باشد.
از این منظر، شریعتی را نمی‌توان به‌سادگی در یکی از قالب‌های رایج امروز جای داد. او نه لیبرال اقتصادی به معنای متعارف بود، نه مارکسیست دولتی و نه مدافع سرمایه‌داری؛ بلکه می‌کوشید صورت‌های متفاوت سلطه را ذیل یک مسئله واحد ببیند: محدودشدن امکان آزاد زیستن، آزاد اندیشیدن و آزاد انتخاب‌کردن انسان.
می‌توان درباره بسیاری از تحلیل‌های اقتصادی یا سیاسی او مناقشه کرد و حتی بخش‌هایی از آنها را نادرست یا متأثر از زمانه دانست؛ اما این پرسش مستقل باقی می‌ماند که شریعتی چه مسئله‌ای را مسئله اصلی خود می‌دانست؟
در این خوانش، پاسخ سامان رنجبر چنین است:
شریعتی را باید پیش از هر چیز متفکر «رهایی» دید؛ متفکری که می‌خواست انسان را هم‌زمان از سلطه زر، زور و تزویر آزاد کند.

📎 نسخه کامل مقاله در قالب Word ضمیمه است

#علی_شریعتی #سامان_رنجبر #آزادی #روشنفکری_دینی #زر_زور_تزویر

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 عباس آخوندی: اگر ژئوپلیتیک به رفاه مردم نرسد، چه سودی دارد؟

عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی، معتقد است با وجود افزایش چشمگیر هزینه‌های نظامی جهان، هنوز دلایل مهمی برای تردید در وقوع «جنگ جهانی سوم» وجود دارد.
اما بخش قابل‌تأمل‌تر سخنان او، پیشنهادی است که برای معماری امنیتی تازه منطقه مطرح می‌کند: عبور از «تعادل تهدید» و حرکت به‌سوی «مدیریت ریسک امنیتی».
از نگاه آخوندی، تجربه چند دهه گذشته نشان داده است که نه هژمونی یک قدرت خارجی و نه تلاش یک کشور منطقه برای تبدیل‌شدن به هژمون، قادر به ساختن نظمی پایدار در خلیج فارس نیست.
او حتی تشکیل یک نیروی دفاعی مشترک میان کشورهای منطقه را «غیرممکن» می‌داند و به‌جای آن پیشنهاد می‌کند ایران، کشورهای جنوب خلیج فارس، ترکیه و دیگر بازیگران ذی‌نفع، بر سر مدیریت مشترک مخاطرات امنیتی و حفاظت از زنجیره تأمین و زنجیره ارزش همکاری کنند.
در طرح او، این سازوکار نمی‌تواند قدرت‌های بزرگ را نادیده بگیرد. آخوندی پیشنهاد می‌کند در گام نخست شورایی با حضور کشورهای جنوب خلیج فارس، ایران، ترکیه، چین و هند شکل بگیرد و سپس دیگر بازیگران، از آمریکا و اتحادیه اروپا تا کشورهای منطقه، در شبکه مشارکت داده شوند.
مبنای استدلال او تغییر زمین بازی از «ژئوپلیتیک» به «ژئواکونومیک» است:
«اگر ژئوپلیتیک منجر به رفاه و آسایش مردم ایران و منطقه نشود چه سودی دارد؟ کل ژئوپلیتیک برای رفاه است.»
آخوندی در عین حال افزایش هزینه‌های تسلیحاتی جهان را جدی می‌داند، اما سه عامل را مانع از نتیجه‌گیری شتاب‌زده درباره جنگ جهانی سوم می‌شمارد:
▪️ امکان مدیریت تنش میان چین و غرب؛

▪️ حرکت جهان در ۱۰ تا ۲۰ سال آینده به سمت تعادل بیشتر قدرت اقتصادی؛

▪️ احتمال عقب‌نشینی جریان نومرکانتالیستی در آمریکا و بازگشت نیروهای سیاسی متمایل به کنترل تنش.
می‌توان درباره میزان خوش‌بینی آخوندی به هر سه فرض مناقشه کرد؛ به‌خصوص اینکه تعادل قدرت اقتصادی الزاماً به کاهش منازعه نمی‌انجامد و دوره‌های گذار قدرت خود می‌توانند منشأ تنش باشند.
اما پرسش مرکزی او ارزش تأمل دارد: آیا قدرت منطقه‌ای باید با میزان نفوذ نظامی سنجیده شود یا با توانایی تبدیل موقعیت ژئوپلیتیک به امنیت، تجارت و رفاه شهروندان؟
🔗 متن کامل گفت‌وگوی عباس آخوندی با روزنامه «شرق» به نقل از اقتصادنیوز

#عباس_آخوندی #ژئوپلیتیک #خلیج_فارس #امنیت_منطقه‌ای #جنگ_جهانی_سوم

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

پریـا قــلاوند
پرند تهران. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

🔴 جامعه مدنی؛ زنده و امیدوار
✍️ سعید مدنی

«تو باید جرأت ادامه‌دادن داشته باشی، نه امیدِ رسیدن» | بخش هشتم

آیا جامعه ایران، پس از سال‌ها بحران اقتصادی، فشار معیشتی، اعتراض، سرکوب، بازداشت و خشونت، به نقطه «استیصال و ناامیدی» رسیده است؟
سعید مدنی با اصل این صورت‌بندی مخالف است. به اعتقاد او، مفهومی مانند «ناامیدی» که برای توضیح وضعیت روانی افراد کاربرد دارد، الزاماً قابل تعمیم به یک گروه یا جامعه نیست؛ زیرا جامعه در برابر شکست و ناکامی، الزاماً امیدش را از دست نمی‌دهد، بلکه ممکن است «سویه امید» خود را تغییر دهد.
او امید را چنین صورت‌بندی می‌کند: تصور وضعیتی مطلوب‌تر از اکنون، همراه با شناخت راهی برای رسیدن به آن و تلاش برای تحققش.
بر این اساس، شکست یک جنبش یا سرکوب یک اعتراض به‌خودی‌خود پایان امید اجتماعی نیست. گروه‌های اجتماعی می‌توانند پس از ناکامی، هدف‌ها، شیوه‌ها و مسیرهای خود را بازتعریف کنند و شکل دیگری از کنش جمعی را پدید آورند.
مدنی برای توضیح این وضعیت به رفتار خانواده‌های جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه اشاره می‌کند؛ از تلاش برای برگزاری جمعی مراسم چهلم و انتشار تصاویر جان‌باختگان تا سخن‌گفتن خانواده‌ها از آرمان فرزندانشان و تبدیل برخی آیین‌های سوگواری به اشکالی از کنش عمومی.
از نگاه او، همین تغییر در شکل سوگواری و حضور اجتماعی می‌تواند نشانه‌ای از بازتولید امید پس از فاجعه باشد.
اما استدلال مدنی فقط به اعتراضات خیابانی محدود نیست.
او مجموعه گسترده‌ای از سازمان‌های مردم‌نهاد و خیریه‌ها، شبکه‌های داوطلبانه، رسانه‌های مستقل، تشکل‌های صنفی معلمان، کارگران و بازنشستگان، فعالان اجتماعی، سیاسی، محیط‌زیستی و حقوق بشری و جنبش‌های زنان، جوانان، مادران و اقوام را اجزای سرمایه اجتماعی جامعه ایران می‌داند.
از همین رو نتیجه می‌گیرد جامعه‌ای که از میانه دهه ۱۳۷۰ تاکنون بارها اشکال متفاوت کنش جمعی و جنبشی را تجربه کرده، به‌سادگی قابل توصیف با واژه «ناامید» نیست.
«بازهم باید بر جنبشی‌بودن جامعه‌ی ایران تأکید کرد، به جامعه‌ی مدنی مقاوم ایران بالید، و با امیدواری آینده‌ی ایران را از دریچه تحولات در حوزه‌ی عمومی مورد بررسی قرار داد.»
در این نگاه، امید نه انتظار منفعلانه برای رسیدن به آینده‌ای بهتر، بلکه توانایی جامعه برای تغییر مسیر و ادامه‌دادن پس از هر شکست است.

متن کامل یادداشت سعید مدنی

جامعه‌ی مدنی؛ زنده و امیدوار

 تو باید جرأت ادامه‌دادن داشته باشی، نه امیدِ رسیدن- بخش هشتم
 
▪️مردم ایران سال‌هاست شرایط دشوار اقتصادی و معیشتی را تحمل می‌کنند و در هر کنش جمعی ازجمله اعتراضات دی‌ماه تلاش کرده‌اند صدای خود را به گوش زمامداران برسانند و در مقابل با سرکوب و قتل و اعدام و بازداشت‌های وسیع به آنها پاسخ داده شده است. تصور برخی آن است که این جامعه پس از تلاش‌های مستمر اکنون به استیصال و ناامیدی رسیده و تاب و توان تلاش برای ساخت زندگی بهتر را از دست داده است. پیش از این نیز بارها نوشته‌ام که کاربرد مفهوم ناامیدی (متأثر از دیدگاه‌های روان‌شناختی) را برای گروه‌ها و جوامع و نادرست می‌دانم. افراد در برابر مصایب و سختی‌های زندگی ممکن است افسرده و ناامید شوند؛ اما دینامیسم گروهی و اجتماعی به جامعه اجازه نمی‌دهد به نقطه‌ی ناامیدی برسد. واکنش جامعه در برابر ناامیدی عبارت است از تغییر سویه‌ی امید.
 
🔸و امید عبارت است از تصور ذهنی از شرایطی مطلوب نسبت به وضعیت موجود که فرد یا گروه یا جامعه‌ی امیدوار راه رسیدن به آن وضعیت مطلوب را می‌داند و برای تحقق آن تلاش می‌کند. گروه‌های اجتماعی و جوامع پس از مواجهه با شکست یا عدم‌موفقیت بلافاصله بر اساس خرد جمعی سویه‌ی امیدشان را تغییر می‌دهند؛ یعنی تصور جدیدی از وضعیت مطلوب و راه‌های رسیدن به آن را به دست می‌آورند. از‌این‌رو جامعه‌ی ایران را نمی‌توان ناامید دانست. برای مثال در چهلم جان‌باختگان دی‌ماه، خانواده‌های داغدار در سراسر ایران سعی کردند از مراسم یادبود سنتی فراتر روند و با برگزاری چهلم‌های دسته‌جمعی مشترک (در نجف‌آباد برای حدود ۷۰ خانواده) در بسیاری شهرها، چاپ بنرهای متعدد با عکس همه‌ی جان باختگان و فیلم‌برداری و عکس‌برداری از این مراسم بدون نگرانی از عواقب آن، اجرای رقص و موسیقی بر مزار عزیزان به‌جای نمایش سوگواری، سخنرانی مادران و پدران درباره‌ی آرمان‌های فرزندان از‌دست‌رفته‌شان همه شواهد جدی از امکان باز‌تولید امید در جامعه‌ی ایران پس از فاجعه‌ی دی ماه است.
 
▪️اساساً جامعه ای که در دوره‌ای طولانی از اواسط دهه‌ی ۱۳۷۰ تا امروز درگیر کنش‌های جمعی اعتراضی و جنبش‌ها بوده را نمی‌توان ناامید محسوب کرد. بازهم باید بر جنبشی‌بودن جامعه‌ی ایران تأکید کرد، به جامعه‌ی مدنی مقاوم ایران بالید، و با امیدواری آینده‌ی ایران را از دریچه تحولات در حوزه‌ی عمومی مورد بررسی قرار داد.

هزاران سازمان مردم‌نهاد و خیریه‌ که ده‌ها هزار داوطلب در آنها به گروه‌های محروم خدمت می‌کنند، رسانه‌های غیررسمی و بعضاً رسمی متعدد مستقل، احزاب و گروه‌های رسمی و غیررسمی، ده‌ها هزار شبکه‌ی اجتماعی خانوادگی، دوستان، همکاران، همسایگان، سازمان‌های صنفی فعال معلمان، کارگران، بازنشستگان، فعالان کثیر اجتماعی، سیاسی، زیست‌محیطی، حقوق بشری، و بالاخره جنبش‌های اجتماعی زنان، جوانان، مادران، اقوام در سطح ملی و محلی سرمایه‌ی بزرگی است که طی دهه‌های اخیر رو به رشد و بالندگی بوده؛ این‌ها منشأ امید بسیار به تحولات دموکراتیک در آینده است.
ادامه دارد...

🔗 منبع: ایران فردا

#سعید_مدنی #جامعه_مدنی #امید #جنبش_اجتماعی #ایران_فردا

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 شفیعی کدکنی از محمدرضا حکیمی: «واقعاً نظیر نداشت...»

استاد محمدرضا شفیعی کدکنی در توصیف دوست قدیمی خود، علامه محمدرضا حکیمی، می‌گوید:
«آقای حکیمی خیلی آدم بزرگ، شریف، انسان و دانشمند بود؛ واقعاً نظیر نداشت...»

محمدرضا حکیمی، متفکر، نویسنده و اسلام‌شناس عدالت‌خواه، از چهره‌های شاخص جریان فکری معاصر ایران و مؤلف آثاری چون «الحیاة»، «خورشید مغرب»، «عقل سرخ» و «مکتب تفکیک» بود.

شفیعی کدکنی و حکیمی دوستی و آشنایی دیرینه‌ای داشتند که سابقه آن به سال‌های حضورشان در فضای علمی و فرهنگی مشهد بازمی‌گشت.
حکیمی در ۳۱ مرداد ۱۴۰۰ در ۸۶سالگی درگذشت.

#محمدرضا_حکیمی #شفیعی_کدکنی #اندیشه_ایرانی

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «اپوزیسیون خوش‌خیم»؛ وقتی حکومت می‌خواهد مخالف مطلوب خود را تعریف کند
✍️ علیرضا معینی
«ایران» کجاست و «نظام» کجاست؟
علیرضا معینی در یادداشتی با عنوان «اپوزیسیون خوش‌خیم؛ فریب تازه استبداد دینی» از همین پرسش آغاز می‌کند و معتقد است یکی از ابزارهای سیاست اقتدارگرا، نه فقط تصرف قدرت، بلکه تصرف معنای کلمات است:
وقتی «ایران» با «نظام» یکی گرفته شود، «میهن‌دوستی» مترادف وفاداری به حکومت شود و مخالفت با جنگ به حمایت از حاکمیت ترجمه شود، مرز میان کشور، ملت و قدرت سیاسی از میان می‌رود.
معینی در چنین بستری از پدیده‌ای با عنوان «اپوزیسیون خوش‌خیم» سخن می‌گوید؛ مخالفی که تا زمانی تحمل و حتی تحسین می‌شود که مخالفتش برای نظام «قابل‌هضم» باشد.
به تعبیر او:
«قدرت، مخالف نمی‌خواهد؛ مخالفِ قابل‌کنترل می‌خواهد.»
در این منطق، مخالفان به «خوب» و «بد»، «دلسوز وطن» و «همکار دشمن»، «قابل بازگشت» و «غیرقابل اعتماد» تقسیم می‌شوند؛ اما مسئله اصلی این است که چه کسی حق دارد این مرزبندی را انجام دهد؟
معینی می‌نویسد اگر خودِ قدرت سیاسی، هم موضوع نقد باشد و هم تعیین کند کدام منتقد مشروع است، در واقع:
«قدرت، هم موضوع داوری است و هم داورِ داوری‌کنندگان.»
ایران، حکومت نیست
بخش مهم یادداشت به جدایی مفهومی میان ایران، ملت و نظام سیاسی اختصاص دارد.
حکومت‌ها تغییر می‌کنند، قانون‌های اساسی نوشته و بازنویسی می‌شوند و حاکمان می‌آیند و می‌روند؛ اما ایران و ملت با عمر هیچ نظام سیاسی آغاز و پایان نمی‌یابند.
بنابراین، مخالفت با یک حکومت را نمی‌توان به‌خودی‌خود مخالفت با ایران دانست.
و چه‌بسا، به تعبیر نویسنده:
«کسی با حکومتی مخالف باشد، دقیقاً از آن رو که ایران را دوست دارد.»
همین تفکیک درباره جنگ نیز صادق است.
مخالف جمهوری اسلامی می‌تواند هم‌زمان با حمله نظامی به ایران نیز مخالف باشد؛ نه از سر حمایت از حکومت، بلکه به دلیل نگرانی برای جان غیرنظامیان، تمامیت کشور، حاکمیت ملی یا پیامدهای ویرانگر جنگ و فروپاشی.
دو گزاره
«من با حمله به ایران مخالفم»
و
«من از حکومت ایران حمایت می‌کنم»
یکی نیستند.
معینی این موضع را در جمله‌ای خلاصه می‌کند:
«نه با شما هستم و نه با دشمن؛ با ایرانم.»
حق بازگشت؛ حق شهروند یا لطف حکومت؟
نویسنده سپس همین استدلال را به مسئله بازگشت مخالفان خارج از کشور می‌کشاند.
اگر بازگشت به وطن حق شهروند باشد، حکومت نمی‌تواند آن را به پسند سیاسی خود مشروط کند.
در منطق سلطانی، حاکم می‌گوید:
«اجازه می‌دهم بازگردی.»
اما در منطق شهروندی، فرد می‌گوید:
«من حق دارم به وطن خود بازگردم.»
معینی تفاوت این دو را تفاوت میان دو جهان سیاسی می‌داند: در یکی، کشور ملک حکومت است و شهروند میهمان؛ در دیگری، کشور متعلق به شهروندان است و حکومت امانتدار آن.
و با عبارتی روشن می‌نویسد:
«کسی برای ورود به خانهٔ خویش، از صاحبخانهٔ موقت اجازه نمی‌گیرد.»
از این منظر، حتی ستایش ناگهانی برخی مخالفان نیز الزاماً نشانه پذیرش آزادی مخالفت نیست. پرسش این است که آیا حکومت حق مخالفت را به رسمیت شناخته یا فقط مخالفانی را پذیرفته که در لحظه‌ای خاص سخنشان با منافع و روایت رسمی همسو شده است؟
معینی در پایان پیشنهاد می‌کند معنای چند واژه را دوباره از یکدیگر تفکیک کنیم:
وطن از حکومت؛

ملت از قدرت؛

شهروند از رعیت؛

مخالفت از خیانت؛

و دفاع از کشور از دفاع از حکومت.
زیرا به باور او:
«وطن، بزرگ‌تر از حکومت است؛ ملت، بزرگ‌تر از قدرت است؛ و انسان، بزرگ‌تر از هر دو.»
و شاید مهم‌ترین دیوار معنایی استبداد زمانی ترک بردارد که دوباره بتوان گفت:
می‌توان ایران را دوست داشت، بی‌آنکه حکومت را دوست داشت.

متن کامل یادداشت علیرضا معینی در مشاهده فوری

#علیرضا_معینی #اپوزیسیون #ایران #میهن_دوستی #حق_بازگشت #جامعه_مدنی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 از مسکو به واشینگتن؛ چرخش ژئوپلیتیک سوریه پسااسد
✍️ عدنان فلاحی

یکی از مهم‌ترین تغییرات سوریه پس از سقوط بشار اسد، تغییر تدریجی جهت‌گیری ژئوپلیتیک دمشق است؛ سوریه‌ای که در دوره خاندان اسد یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نفوذ روسیه در خاورمیانه بود، اکنون نشانه‌های آشکاری از نزدیک‌شدن به آمریکا و نظم اقتصادی غرب بروز می‌دهد.
برای فهم ابعاد این تغییر، چند تحول را باید کنار یکدیگر گذاشت.

🔹 ۱. روسیه دیگر ضامن بقای حکومت دمشق نیست
مداخله نظامی روسیه از سال ۲۰۱۵ نقش تعیین‌کننده‌ای در بقای حکومت بشار اسد داشت. پایگاه هوایی حمیمیم و حضور دریایی روسیه در طرطوس نیز سوریه را به مهم‌ترین سکوی نظامی مسکو در مدیترانه شرقی تبدیل کرده بود.
با سقوط اسد در دسامبر ۲۰۲۴ این معادله تغییر کرد. مسکو دیگر متحد استراتژیک پیشین خود را در دمشق ندارد و ناچار شده درباره آینده حضورش با حکومت جدید مذاکره کند.
در ژانویه ۲۰۲۵ نیز قرارداد اداره و توسعه بندر تجاری طرطوس با شرکت روسی لغو شد؛ هرچند این قرارداد را نباید با توافق جداگانه مربوط به پایگاه نظامی روسیه در طرطوس یکی دانست.

🔹 ۲. واشینگتن از دشمن دمشق به یکی از مهم‌ترین بازیگران آینده سوریه تبدیل شده است
تغییر فقط سیاسی و دیپلماتیک نیست.
وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۲۳ مه ۲۰۲۵ با صدور General License 25 بخش بزرگی از محدودیت‌های اقتصادی علیه سوریه را عملاً کنار گذاشت و در پایان ژوئن همان سال نیز فرمان اجرایی لغو برنامه جامع تحریم‌های سوریه صادر شد.
برای کشوری که سال‌ها زیر یکی از سنگین‌ترین رژیم‌های تحریمی آمریکا قرار داشت، دسترسی به سرمایه، بانک‌ها و اقتصاد جهانی اکنون بیش از هر زمان دیگری به رابطه با واشینگتن گره خورده است.

🔹 ۳. دیدار احمد الشرع و دونالد ترامپ؛ تصویر یک تغییر
دیدار احمد الشرع با دونالد ترامپ در مه ۲۰۲۵ را می‌توان یکی از تصاویر نمادین این تحول دانست.
در دوره اسد، روسیه مهم‌ترین تضمین‌کننده بقای حکومت بود؛ اما در سوریه جدید، آمریکا و متحدان منطقه‌ای‌اش ــ از ترکیه و عربستان تا قطر و امارات ــ ابزارهای مهمی برای بازسازی، سرمایه‌گذاری و ادغام بین‌المللی سوریه در اختیار دارند.

🔹 ۴. مظلوم عبدی وارد ساختار رسمی دمشق شد
تحولات امنیتی نیز معنادارند.
نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF)، که سال‌ها مهم‌ترین شریک محلی آمریکا در نبرد با داعش بودند، سرانجام انحلال خود را پس از ادغام در ساختار نظامی سوریه اعلام کردند.
چند روز بعد، احمد الشرع مظلوم عبدی، فرمانده پیشین SDF، را به‌عنوان مشاور ریاست‌جمهوری منصوب کرد.
این انتصاب از نظر نمادین مهم است: فرمانده نیرویی که سال‌ها مهم‌ترین شریک نظامی واشینگتن در شمال‌شرق سوریه بود، اکنون در ساختار رسمی حکومت دمشق حضور دارد.

🔹 ۵. شاید گویاترین تصویر: کارت بانکی رئیس‌جمهور سوریه
در ۲۴ اوت ۲۰۲۶، آمریکا سوریه را رسماً از فهرست «دولت‌های حامی تروریسم» خارج کرد؛ عنوانی که از سال ۱۹۷۹ بر این کشور سنگینی می‌کرد و یکی از موانع بزرگ حقوقی و مالی سرمایه‌گذاری بین‌المللی بود.
تنها چند روز بعد، Visa و Mastercard نخستین تراکنش‌های بین‌المللی خود را در سوریه انجام دادند.
و احمد الشرع برای نمایش نمادین این تحول، در دمشق با کارت Visa خرید کرد.
این تصویر شاید از صدها بیانیه سیاسی گویاتر باشد.

🔹 ۶. نفت؛ نشانه دیگری از فاصله گرفتن از مسکو
این تغییر جهت در سیاست انرژی نیز دیده می‌شود.
رویترز گزارش داده است که دمشق در جریان مذاکرات خود با واشینگتن اعلام کرده حاضر است واردات نفت روسیه را به‌شدت کاهش دهد.
اگرچه آمریکا کاهش نفت روسیه را رسماً شرط حذف نام سوریه از فهرست دولت‌های حامی تروریسم اعلام نکرد، اما به دمشق منتقل کرده بود که چنین اقدامی بر روند تصمیم‌گیری واشینگتن اثر مثبت خواهد داشت.
سوریه نیز هم‌زمان به جست‌وجوی تأمین‌کنندگان و شرکای جدید انرژی روی آورده است.

اگر در دمشق بشار اسد، پرچم روسیه بر فراز حمیمیم یکی از نمادهای نظم ژئوپلیتیک سوریه بود، در دمشق احمد الشرع، شاید کارت Visa رئیس‌جمهور سوریه نماد نظم تازه باشد.

دو تصویر؛

دو سوریه؛

و دو موقعیت ژئوپلیتیک متفاوت.

آمریکا، با همراهی متحدان منطقه‌ای خود، در حال تبدیل‌شدن به یکی از مهم‌ترین دروازه‌های بقای اقتصادی و ادغام بین‌المللی حکومت جدید دمشق است.
آنچه در سوریه رخ می‌دهد، بنابراین صرفاً تعویض یک متحد خارجی با متحدی دیگر نیست؛ نشانه تغییر جایگاه سوریه در نظم ژئوپلیتیک خاورمیانه است.

🔗 ارجاع نویسنده: گزارش رویترز درباره آمادگی سوریه برای کاهش شدید واردات نفت روسیه

#عدنان_فلاحی #سوریه #احمد_الشرع #روسیه #آمریکا #ژئوپلیتیک

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «سیره زریاب و تاریخ شهیدی»؛ آیا دو اثر مشهور درباره صدر اسلام واقعاً پژوهش تاریخی مدرن‌اند؟
✍️ امیر مازیار

بحث «دین و قدرت» بار دیگر مسئله‌ای بنیادی را به میان آورده است: ما تاریخ پیامبر و صدر اسلام را بر اساس چه منابع و با چه روشی می‌شناسیم؟
امیر مازیار معتقد است اسلام‌پژوهی ایرانی، چه در شکل سنتی و چه در جریان‌های نواندیشانه، به‌رغم اهمیت تعیین‌کننده تاریخ صدر اسلام، کمتر با روش‌های تاریخ‌نگاری جدید به سراغ این دوره رفته است.

او برای نشان‌دادن این مسئله دو اثر شناخته‌شده را بررسی می‌کند:
📕 «تاریخ تحلیلی اسلام» اثر سیدجعفر شهیدی
📕 «سیره رسول‌الله» اثر عباس زریاب خویی

مازیار تأکید می‌کند که زریاب و شهیدی از مفاخر فرهنگی معاصر ایران‌اند؛ اما همین جایگاه نباید مانع ارزیابی انتقادی آثارشان شود:
«حاصل تجلیل‌های غیرنقادانه هم بت‌سازی از افراد و آثار است که مانع تفکر و پژوهش جدی است.»
تاریخ شهیدی؛ روایتی مؤمنانه یا تاریخ‌نگاری انتقادی؟
نقد مازیار به «تاریخ تحلیلی اسلام» بنیادی است.

به اعتقاد او، شهیدی در بخش مربوط به ظهور اسلام و زندگی پیامبر عمدتاً گزارشی از منابع سنتی سیره ارائه می‌کند؛ بدون آنکه روش دقیق اعتبارسنجی منابع را توضیح دهد یا به‌طور جدی با تحقیقات جدید، اسناد غیراسلامی، شواهد باستان‌شناختی و شیوه‌های جدید نقد تاریخی وارد گفت‌وگو شود.

مازیار نمونه مهم بنی‌قریظه را پیش می‌کشد: شهیدی در این مورد به اعتبار روایت‌های سنتی تردید می‌کند و می‌گوید هر روایت باید با شواهد و قرائن خارجی سنجیده شود.
پرسش مازیار این است:
اگر چنین اصلی پذیرفته شده، چرا همین روش به‌صورت منظم درباره دیگر گزارش‌های سیره به کار گرفته نشده است؟

از این منظر، مشکل فقط پذیرش یا رد یک روایت تاریخی نیست؛ مسئله سازگاری روش تحقیق است.

زریاب؛ داستان متفاوت و پیچیده‌تر است
ارزیابی مازیار از عباس زریاب خویی متفاوت است.

او زریاب را مورخی برجسته، مسلط به چند زبان، آشنا با منابع دست‌اول و پژوهش‌های جدید و صاحب دانش عمیق تاریخی می‌داند.

اما نکته مهمی را مطرح می‌کند:
به اعتقاد مازیار، ساختار و بخش قابل‌توجهی از محتوای «سیره رسول‌الله» زریاب، نسبتی نزدیک با کتاب مشهور «محمد در مکه» مونتگمری وات دارد.

او با مقایسه دو اثر، نمونه‌های متعددی از شباهت در ترتیب مباحث، تحلیل وضعیت اجتماعی و دینی عربستان، مسلمانان نخستین، مخالفت قریش با پیامبر، هجرت حبشه و برخی روایت‌های دوره مکه ارائه می‌کند.
با این همه تأکید دارد که زریاب صرفاً ناقل وات نیست؛ دانش گسترده او از منابع کهن، اطلاعات و تحلیل‌های مستقل فراوانی به اثر افزوده است.
جمع‌بندی مازیار درباره این کتاب قابل‌توجه است:

«در کل کتاب زریاب را می‌توان تحریری عالمانه و "گاه" نقّادانه از "محمد در مکه" نوشته وات دانست.»
اما نقد اصلی دوباره به مسئله روش بازمی‌گردد.

مازیار معتقد است زریاب گاه با فاصله و نقادانه با منابع سنتی برخورد می‌کند و گاه همان گزارش‌ها را تقریباً بدون فاصله تاریخی می‌پذیرد.
او ماجرای غرانیق یا «آیات شیطانی» را یکی از نمونه‌های این دوگانگی می‌داند و استدلال زریاب در رد و تفسیر آن را بیشتر کلامی و تفسیری می‌بیند تا تاریخی.

مسئله‌ای بزرگ‌تر از دو کتاب
بنابراین مقاله امیر مازیار را نباید صرفاً تخطئه دو اثر یا دو شخصیت علمی خواند.

پرسش اصلی بسیار بنیادی‌تر است:
وقتی درباره زندگی پیامبر، پیدایش اسلام و حوادث صدر اسلام سخن می‌گوییم، مرز میان روایت دینی، داوری کلامی و پژوهش تاریخی کجاست؟
و آیا می‌توان بدون نقد منابع، مقایسه روایت‌های رقیب و استفاده از دستاوردهای تاریخ‌نگاری جدید، از یک «تاریخ تحلیلی» سخن گفت؟

مقاله‌ای برای بازکردن همین بحث؛ و البته دعوتی به این اصل ساده که احترام به یک متفکر، نباید آثار او را از نقد مصون کند.

🔗 متن کامل مقاله در «صدانت»

#امیر_مازیار #عباس_زریاب_خویی #جعفر_شهیدی #تاریخ_اسلام #سیره_پیامبر #اسلام_پژوهی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی