🎥 فریدون مجلسی از مواجهه ما با ترامپ می‌گوید
فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر روابط بین‌الملل، در این گفت‌وگو از چگونگی مواجهه ایران با دونالد ترامپ و سیاستی می‌گوید که در برابر دولت او باید در پیش گرفت.
در شرایطی که رابطه تهران و واشنگتن بار دیگر به یکی از تعیین‌کننده‌ترین متغیرهای آینده ایران تبدیل شده، پرسش اصلی این است: در مواجهه با ترامپ، چه چیز باید مبنای تصمیم‌گیری ایران باشد؛ شعار و تقابل، یا محاسبه هزینه و فایده و منافع ملی؟
🎥 بخشی از برنامه «جرعه»
⏱️ حدود ۴ دقیقه

#فریدون_مجلسی #ترامپ #ایران #آمریکا #سیاست_خارجی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 آیا روشنفکری دینی «منحط» شده است؟ پاسخ رحمان لیوانی به محمد عثمانی
✍️ رحمان لیوانی

آیا «روشنفکری دینی» اساساً ترکیبی متناقض است؟ آیا این جریان پس از استقرار جمهوری اسلامی پدید آمد تا حکومت دینی را اصلاح و حفظ کند؟ و آیا روشنفکران دینی هیچ‌گاه نتوانستند «امر ملی» را بر تعلقات ایدئولوژیک مقدم کنند؟
رحمان لیوانی در نقد مقاله محمد عثمانی با عنوان «انحطاط روشنفکری دینی در ایران معاصر»، پاسخ هر سه پرسش را منفی می‌داند.
نخستین اختلاف بر سر خود مفهوم «روشنفکری دینی» است.
عثمانی میان آزادی و استقلال عقل از یک‌سو و التزام به حقیقت وحیانی از سوی دیگر تعارضی بنیادی می‌بیند. لیوانی در مقابل استدلال می‌کند که یکی از دستاوردهای مهم روشنفکری دینی، تلاش برای «فهم عصری دین» و سازگارکردن قرائت دینی با عقل دوران مدرن بوده است.
از نگاه او، روشنفکر دینی می‌تواند هم دغدغه دین داشته باشد و هم عقل را مستقل و داور نقد باورهای دینی بداند؛ بنابراین «روشنفکری دینی» نه مفهومی بی‌معنا، بلکه پروژه‌ای واقعی در تاریخ معاصر ایران است.
اختلاف دوم، تاریخی و سیاسی است.
لیوانی با این ادعای عثمانی که اگر حکومت دینی در ایران مستقر نمی‌شد اساساً نیازی به روشنفکری دینی نبود، مخالفت می‌کند. او به حضور مهدی بازرگان، علی شریعتی، حبیب‌الله پیمان و محمد حنیف‌نژاد پیش از انقلاب اشاره می‌کند و می‌گوید مسئله اصلی این جریان از ابتدا صرفاً «اصلاح حکومت دینی» نبود؛ بلکه بازسازی انتقادی اندیشه دینی در مواجهه با جهان مدرن بود.
مهم‌تر اینکه به اعتقاد لیوانی، تجربه جمهوری اسلامی بخشی از روشنفکری دینی را نه به دفاع از حکومت دینی، بلکه به نقطه مقابل آن رساند.
او مسیر فکری بازرگان، عبدالکریم سروش، محسن کدیور و یوسفی اشکوری را مثال می‌زند و نتیجه می‌گیرد که یکی از تحولات مهم این جریان، رسیدن به ضرورت جدایی نهاد دین از نهاد دولت و پذیرش حکومتی عرفی یا سکولار بوده است.
سومین مناقشه بر سر «امر ملی» است.
عثمانی معتقد است روشنفکری دینی نتوانسته ایران، ملت و منافع ملی را در مرکز اندیشه خود قرار دهد. لیوانی پاسخ می‌دهد که دفاع بخش مهمی از این جریان از دموکراسی، حقوق بشر، حکومت سکولار و حاکمیت ملی، با چنین داوری کلی سازگار نیست.
با این همه، لیوانی یک بخش از نقد عثمانی را وارد می‌داند: در جریان جنگ‌های اخیر، شماری از روشنفکران دینی حمله خارجی را محکوم کردند، بی‌آنکه به همان اندازه سیاست‌های داخلی زمینه‌ساز وضعیت کنونی را نقد کنند. اما او تأکید می‌کند که این رفتار را نمی‌توان به کل جریان روشنفکری دینی تعمیم داد.
جمع‌بندی لیوانی صریح است:
به باور او، ادعای «انحطاط روشنفکری دینی» بر تصویری یکدست از جریانی متکثر و بر پیش‌فرض‌هایی نادرست درباره تاریخ و تحول فکری آن بنا شده است.
جدالی که در نهایت به پرسشی بزرگ‌تر می‌رسد:
آیا پروژه روشنفکری دینی در ایران به پایان راه رسیده، یا عبور بخش مهمی از آن از «حکومت دینی» خود نشانه تحول و ادامه حیات این پروژه است؟

🔗 متن کامل در سایت زیتون

#رحمان_لیوانی #روشنفکری_دینی #نواندیشی_دینی #محمد_عثمانی #سکولاریسم

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔵 شریعتی، متفکر آزادی
✍️ سامان رنجبر

سال‌هاست علی شریعتی، به‌ویژه از سوی برخی مدافعان آزادی و لیبرالیسم، بیشتر موضوع حمله بوده تا بازخوانی. اما پرسش مهم این است که اگر از برچسب‌های سیاسی فاصله بگیریم و مستقیماً به آثار او بازگردیم، محور مرکزی اندیشه شریعتی چه بود؟
پاسخ این نوشته روشن است: آزادی.
شریعتی بی‌تردید از سنت چپ و سوسیالیستی تأثیر پذیرفته بود، اما فروکاستن او به مارکسیسم، بخش مهمی از دستگاه فکری‌اش را نادیده می‌گیرد. او هم‌زمان مارکسیسم دولتی، سرمایه‌داری، اقتدار سیاسی و سلطه دینی و ایدئولوژیک را نقد می‌کرد؛ زیرا مسئله اصلی‌اش نه صرفاً «دولت» یا «مالکیت»، بلکه تمرکز قدرت و سلب آزادی انسان بود.
در دستگاه مشهور «زر، زور و تزویر»، هر سه ضلع یک مسئله را می‌سازند: بندگی انسان.
شریعتی می‌گفت لیبرال‌ها و دموکرات‌ها عمدتاً بر مقابله با «زور» تمرکز کرده‌اند و مارکسیست‌ها بر «زر»؛ اما حذف یکی از این اضلاع، لزوماً دیگری را از میان نمی‌برد:
«مارکسیست‌ها خیال می‌کنند که اگر زر را بگیرند، دیگر زور و تزویر وجود ندارد؛ در صورتی‌که زر را از مردم گرفته‌اند، ولی خودشان هم تیغ دارند، هم طلا دارند و هم تسبیح دستشان است.»
از همین منظر، نقد او به نظام‌های کمونیستی نیز صریح است. شریعتی «کمیسیون جهت‌یابی ایدئولوژیک» و تحمیل یک شیوه واحدِ اندیشیدن، نوشتن و خلق‌کردن را صورت دیگری از همان سلطه می‌داند.
در مقابل، درباره آزادی سیاسی می‌نویسد:
«قدرت حکومت و قدرت حاکمیت، آزادی مرا برای انتخاب فکرم، انتخاب زندگیم، ابتکارم و تجلی وجودم بند نکند.»
و مبارزه با چنین قدرتی را صریحاً در حوزه لیبرالیسم، دموکراسی و آزادی قرار می‌دهد؛ یعنی جایگزین‌کردن قدرت حاکم با قدرت مردم و حق آنان برای حکومت بر خود.
اما آزادی در اندیشه شریعتی به سیاست محدود نمی‌شود.
او از یک‌سو «بردگی اقتصادی» را نقد می‌کند؛ وضعیتی که انسان ناچار است نیروی کار و بخش مهمی از وجود خود را برای بقا بفروشد. از سوی دیگر، با «استحمار» می‌ستیزد: هر دستگاه دینی، فرهنگی، سیاسی یا رسانه‌ای که انسان را از آزاداندیشی و آگاهی بازدارد.
در اینجا حتی نام‌ها نیز برایش اهمیت ثانوی دارند:
«دیروز ملا بود، امروز ایدئولوگ است، نویسنده است، هنرمند است، هنرپیشه است و فیلم است ـ اسم‌هایش فرق می‌کند.»
بنابراین «تزویر» در نگاه شریعتی فقط روحانیت یا دین رسمی نیست؛ هر دستگاهی است که انسان را از اندیشیدن مستقل بازدارد و برای او بت بسازد.
از همین‌جا می‌توان فهمید چرا او هم به سرمایه‌داری انتقاد می‌کند، هم به استالینیسم و مائوئیسم و هم به سوسیالیسم دولتی. مشکل در همه این موارد، از نگاه او، جایی آغاز می‌شود که قدرت در دست گروهی متمرکز شود و انسان در برابر آن به موجودی تابع بدل گردد.
در یکی از آخرین نوشته‌هایش نیز آشکارا از «نارسایی‌ها و کژی‌های سوسیالیسم مارکسیستی و سوسیال‌دموکراسی غربی» سخن می‌گوید و استالینیسم و مائوئیسم را از نتایج شکست آن آرمان‌ها می‌شمارد.
شریعتی حتی درباره نسبت ایمان و آزادی نیز تقدم آزادی را جدی می‌گیرد:
«اگر آزادی نباشد، ایمان هم چیز دروغینی است به نفع قدرت‌های ضد آزادی.»
این جمله شاید یکی از روشن‌ترین کلیدها برای خواندن دستگاه فکری او باشد.
از این منظر، شریعتی را نمی‌توان به‌سادگی در یکی از قالب‌های رایج امروز جای داد. او نه لیبرال اقتصادی به معنای متعارف بود، نه مارکسیست دولتی و نه مدافع سرمایه‌داری؛ بلکه می‌کوشید صورت‌های متفاوت سلطه را ذیل یک مسئله واحد ببیند: محدودشدن امکان آزاد زیستن، آزاد اندیشیدن و آزاد انتخاب‌کردن انسان.
می‌توان درباره بسیاری از تحلیل‌های اقتصادی یا سیاسی او مناقشه کرد و حتی بخش‌هایی از آنها را نادرست یا متأثر از زمانه دانست؛ اما این پرسش مستقل باقی می‌ماند که شریعتی چه مسئله‌ای را مسئله اصلی خود می‌دانست؟
در این خوانش، پاسخ سامان رنجبر چنین است:
شریعتی را باید پیش از هر چیز متفکر «رهایی» دید؛ متفکری که می‌خواست انسان را هم‌زمان از سلطه زر، زور و تزویر آزاد کند.

📎 نسخه کامل مقاله در قالب Word ضمیمه است

#علی_شریعتی #سامان_رنجبر #آزادی #روشنفکری_دینی #زر_زور_تزویر

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 عباس آخوندی: اگر ژئوپلیتیک به رفاه مردم نرسد، چه سودی دارد؟

عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی، معتقد است با وجود افزایش چشمگیر هزینه‌های نظامی جهان، هنوز دلایل مهمی برای تردید در وقوع «جنگ جهانی سوم» وجود دارد.
اما بخش قابل‌تأمل‌تر سخنان او، پیشنهادی است که برای معماری امنیتی تازه منطقه مطرح می‌کند: عبور از «تعادل تهدید» و حرکت به‌سوی «مدیریت ریسک امنیتی».
از نگاه آخوندی، تجربه چند دهه گذشته نشان داده است که نه هژمونی یک قدرت خارجی و نه تلاش یک کشور منطقه برای تبدیل‌شدن به هژمون، قادر به ساختن نظمی پایدار در خلیج فارس نیست.
او حتی تشکیل یک نیروی دفاعی مشترک میان کشورهای منطقه را «غیرممکن» می‌داند و به‌جای آن پیشنهاد می‌کند ایران، کشورهای جنوب خلیج فارس، ترکیه و دیگر بازیگران ذی‌نفع، بر سر مدیریت مشترک مخاطرات امنیتی و حفاظت از زنجیره تأمین و زنجیره ارزش همکاری کنند.
در طرح او، این سازوکار نمی‌تواند قدرت‌های بزرگ را نادیده بگیرد. آخوندی پیشنهاد می‌کند در گام نخست شورایی با حضور کشورهای جنوب خلیج فارس، ایران، ترکیه، چین و هند شکل بگیرد و سپس دیگر بازیگران، از آمریکا و اتحادیه اروپا تا کشورهای منطقه، در شبکه مشارکت داده شوند.
مبنای استدلال او تغییر زمین بازی از «ژئوپلیتیک» به «ژئواکونومیک» است:
«اگر ژئوپلیتیک منجر به رفاه و آسایش مردم ایران و منطقه نشود چه سودی دارد؟ کل ژئوپلیتیک برای رفاه است.»
آخوندی در عین حال افزایش هزینه‌های تسلیحاتی جهان را جدی می‌داند، اما سه عامل را مانع از نتیجه‌گیری شتاب‌زده درباره جنگ جهانی سوم می‌شمارد:
▪️ امکان مدیریت تنش میان چین و غرب؛

▪️ حرکت جهان در ۱۰ تا ۲۰ سال آینده به سمت تعادل بیشتر قدرت اقتصادی؛

▪️ احتمال عقب‌نشینی جریان نومرکانتالیستی در آمریکا و بازگشت نیروهای سیاسی متمایل به کنترل تنش.
می‌توان درباره میزان خوش‌بینی آخوندی به هر سه فرض مناقشه کرد؛ به‌خصوص اینکه تعادل قدرت اقتصادی الزاماً به کاهش منازعه نمی‌انجامد و دوره‌های گذار قدرت خود می‌توانند منشأ تنش باشند.
اما پرسش مرکزی او ارزش تأمل دارد: آیا قدرت منطقه‌ای باید با میزان نفوذ نظامی سنجیده شود یا با توانایی تبدیل موقعیت ژئوپلیتیک به امنیت، تجارت و رفاه شهروندان؟
🔗 متن کامل گفت‌وگوی عباس آخوندی با روزنامه «شرق» به نقل از اقتصادنیوز

#عباس_آخوندی #ژئوپلیتیک #خلیج_فارس #امنیت_منطقه‌ای #جنگ_جهانی_سوم

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

پریـا قــلاوند
پرند تهران. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

🔴 جامعه مدنی؛ زنده و امیدوار
✍️ سعید مدنی

«تو باید جرأت ادامه‌دادن داشته باشی، نه امیدِ رسیدن» | بخش هشتم

آیا جامعه ایران، پس از سال‌ها بحران اقتصادی، فشار معیشتی، اعتراض، سرکوب، بازداشت و خشونت، به نقطه «استیصال و ناامیدی» رسیده است؟
سعید مدنی با اصل این صورت‌بندی مخالف است. به اعتقاد او، مفهومی مانند «ناامیدی» که برای توضیح وضعیت روانی افراد کاربرد دارد، الزاماً قابل تعمیم به یک گروه یا جامعه نیست؛ زیرا جامعه در برابر شکست و ناکامی، الزاماً امیدش را از دست نمی‌دهد، بلکه ممکن است «سویه امید» خود را تغییر دهد.
او امید را چنین صورت‌بندی می‌کند: تصور وضعیتی مطلوب‌تر از اکنون، همراه با شناخت راهی برای رسیدن به آن و تلاش برای تحققش.
بر این اساس، شکست یک جنبش یا سرکوب یک اعتراض به‌خودی‌خود پایان امید اجتماعی نیست. گروه‌های اجتماعی می‌توانند پس از ناکامی، هدف‌ها، شیوه‌ها و مسیرهای خود را بازتعریف کنند و شکل دیگری از کنش جمعی را پدید آورند.
مدنی برای توضیح این وضعیت به رفتار خانواده‌های جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه اشاره می‌کند؛ از تلاش برای برگزاری جمعی مراسم چهلم و انتشار تصاویر جان‌باختگان تا سخن‌گفتن خانواده‌ها از آرمان فرزندانشان و تبدیل برخی آیین‌های سوگواری به اشکالی از کنش عمومی.
از نگاه او، همین تغییر در شکل سوگواری و حضور اجتماعی می‌تواند نشانه‌ای از بازتولید امید پس از فاجعه باشد.
اما استدلال مدنی فقط به اعتراضات خیابانی محدود نیست.
او مجموعه گسترده‌ای از سازمان‌های مردم‌نهاد و خیریه‌ها، شبکه‌های داوطلبانه، رسانه‌های مستقل، تشکل‌های صنفی معلمان، کارگران و بازنشستگان، فعالان اجتماعی، سیاسی، محیط‌زیستی و حقوق بشری و جنبش‌های زنان، جوانان، مادران و اقوام را اجزای سرمایه اجتماعی جامعه ایران می‌داند.
از همین رو نتیجه می‌گیرد جامعه‌ای که از میانه دهه ۱۳۷۰ تاکنون بارها اشکال متفاوت کنش جمعی و جنبشی را تجربه کرده، به‌سادگی قابل توصیف با واژه «ناامید» نیست.
«بازهم باید بر جنبشی‌بودن جامعه‌ی ایران تأکید کرد، به جامعه‌ی مدنی مقاوم ایران بالید، و با امیدواری آینده‌ی ایران را از دریچه تحولات در حوزه‌ی عمومی مورد بررسی قرار داد.»
در این نگاه، امید نه انتظار منفعلانه برای رسیدن به آینده‌ای بهتر، بلکه توانایی جامعه برای تغییر مسیر و ادامه‌دادن پس از هر شکست است.

متن کامل یادداشت سعید مدنی

جامعه‌ی مدنی؛ زنده و امیدوار

 تو باید جرأت ادامه‌دادن داشته باشی، نه امیدِ رسیدن- بخش هشتم
 
▪️مردم ایران سال‌هاست شرایط دشوار اقتصادی و معیشتی را تحمل می‌کنند و در هر کنش جمعی ازجمله اعتراضات دی‌ماه تلاش کرده‌اند صدای خود را به گوش زمامداران برسانند و در مقابل با سرکوب و قتل و اعدام و بازداشت‌های وسیع به آنها پاسخ داده شده است. تصور برخی آن است که این جامعه پس از تلاش‌های مستمر اکنون به استیصال و ناامیدی رسیده و تاب و توان تلاش برای ساخت زندگی بهتر را از دست داده است. پیش از این نیز بارها نوشته‌ام که کاربرد مفهوم ناامیدی (متأثر از دیدگاه‌های روان‌شناختی) را برای گروه‌ها و جوامع و نادرست می‌دانم. افراد در برابر مصایب و سختی‌های زندگی ممکن است افسرده و ناامید شوند؛ اما دینامیسم گروهی و اجتماعی به جامعه اجازه نمی‌دهد به نقطه‌ی ناامیدی برسد. واکنش جامعه در برابر ناامیدی عبارت است از تغییر سویه‌ی امید.
 
🔸و امید عبارت است از تصور ذهنی از شرایطی مطلوب نسبت به وضعیت موجود که فرد یا گروه یا جامعه‌ی امیدوار راه رسیدن به آن وضعیت مطلوب را می‌داند و برای تحقق آن تلاش می‌کند. گروه‌های اجتماعی و جوامع پس از مواجهه با شکست یا عدم‌موفقیت بلافاصله بر اساس خرد جمعی سویه‌ی امیدشان را تغییر می‌دهند؛ یعنی تصور جدیدی از وضعیت مطلوب و راه‌های رسیدن به آن را به دست می‌آورند. از‌این‌رو جامعه‌ی ایران را نمی‌توان ناامید دانست. برای مثال در چهلم جان‌باختگان دی‌ماه، خانواده‌های داغدار در سراسر ایران سعی کردند از مراسم یادبود سنتی فراتر روند و با برگزاری چهلم‌های دسته‌جمعی مشترک (در نجف‌آباد برای حدود ۷۰ خانواده) در بسیاری شهرها، چاپ بنرهای متعدد با عکس همه‌ی جان باختگان و فیلم‌برداری و عکس‌برداری از این مراسم بدون نگرانی از عواقب آن، اجرای رقص و موسیقی بر مزار عزیزان به‌جای نمایش سوگواری، سخنرانی مادران و پدران درباره‌ی آرمان‌های فرزندان از‌دست‌رفته‌شان همه شواهد جدی از امکان باز‌تولید امید در جامعه‌ی ایران پس از فاجعه‌ی دی ماه است.
 
▪️اساساً جامعه ای که در دوره‌ای طولانی از اواسط دهه‌ی ۱۳۷۰ تا امروز درگیر کنش‌های جمعی اعتراضی و جنبش‌ها بوده را نمی‌توان ناامید محسوب کرد. بازهم باید بر جنبشی‌بودن جامعه‌ی ایران تأکید کرد، به جامعه‌ی مدنی مقاوم ایران بالید، و با امیدواری آینده‌ی ایران را از دریچه تحولات در حوزه‌ی عمومی مورد بررسی قرار داد.

هزاران سازمان مردم‌نهاد و خیریه‌ که ده‌ها هزار داوطلب در آنها به گروه‌های محروم خدمت می‌کنند، رسانه‌های غیررسمی و بعضاً رسمی متعدد مستقل، احزاب و گروه‌های رسمی و غیررسمی، ده‌ها هزار شبکه‌ی اجتماعی خانوادگی، دوستان، همکاران، همسایگان، سازمان‌های صنفی فعال معلمان، کارگران، بازنشستگان، فعالان کثیر اجتماعی، سیاسی، زیست‌محیطی، حقوق بشری، و بالاخره جنبش‌های اجتماعی زنان، جوانان، مادران، اقوام در سطح ملی و محلی سرمایه‌ی بزرگی است که طی دهه‌های اخیر رو به رشد و بالندگی بوده؛ این‌ها منشأ امید بسیار به تحولات دموکراتیک در آینده است.
ادامه دارد...

🔗 منبع: ایران فردا

#سعید_مدنی #جامعه_مدنی #امید #جنبش_اجتماعی #ایران_فردا

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 شفیعی کدکنی از محمدرضا حکیمی: «واقعاً نظیر نداشت...»

استاد محمدرضا شفیعی کدکنی در توصیف دوست قدیمی خود، علامه محمدرضا حکیمی، می‌گوید:
«آقای حکیمی خیلی آدم بزرگ، شریف، انسان و دانشمند بود؛ واقعاً نظیر نداشت...»

محمدرضا حکیمی، متفکر، نویسنده و اسلام‌شناس عدالت‌خواه، از چهره‌های شاخص جریان فکری معاصر ایران و مؤلف آثاری چون «الحیاة»، «خورشید مغرب»، «عقل سرخ» و «مکتب تفکیک» بود.

شفیعی کدکنی و حکیمی دوستی و آشنایی دیرینه‌ای داشتند که سابقه آن به سال‌های حضورشان در فضای علمی و فرهنگی مشهد بازمی‌گشت.
حکیمی در ۳۱ مرداد ۱۴۰۰ در ۸۶سالگی درگذشت.

#محمدرضا_حکیمی #شفیعی_کدکنی #اندیشه_ایرانی

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «اپوزیسیون خوش‌خیم»؛ وقتی حکومت می‌خواهد مخالف مطلوب خود را تعریف کند
✍️ علیرضا معینی
«ایران» کجاست و «نظام» کجاست؟
علیرضا معینی در یادداشتی با عنوان «اپوزیسیون خوش‌خیم؛ فریب تازه استبداد دینی» از همین پرسش آغاز می‌کند و معتقد است یکی از ابزارهای سیاست اقتدارگرا، نه فقط تصرف قدرت، بلکه تصرف معنای کلمات است:
وقتی «ایران» با «نظام» یکی گرفته شود، «میهن‌دوستی» مترادف وفاداری به حکومت شود و مخالفت با جنگ به حمایت از حاکمیت ترجمه شود، مرز میان کشور، ملت و قدرت سیاسی از میان می‌رود.
معینی در چنین بستری از پدیده‌ای با عنوان «اپوزیسیون خوش‌خیم» سخن می‌گوید؛ مخالفی که تا زمانی تحمل و حتی تحسین می‌شود که مخالفتش برای نظام «قابل‌هضم» باشد.
به تعبیر او:
«قدرت، مخالف نمی‌خواهد؛ مخالفِ قابل‌کنترل می‌خواهد.»
در این منطق، مخالفان به «خوب» و «بد»، «دلسوز وطن» و «همکار دشمن»، «قابل بازگشت» و «غیرقابل اعتماد» تقسیم می‌شوند؛ اما مسئله اصلی این است که چه کسی حق دارد این مرزبندی را انجام دهد؟
معینی می‌نویسد اگر خودِ قدرت سیاسی، هم موضوع نقد باشد و هم تعیین کند کدام منتقد مشروع است، در واقع:
«قدرت، هم موضوع داوری است و هم داورِ داوری‌کنندگان.»
ایران، حکومت نیست
بخش مهم یادداشت به جدایی مفهومی میان ایران، ملت و نظام سیاسی اختصاص دارد.
حکومت‌ها تغییر می‌کنند، قانون‌های اساسی نوشته و بازنویسی می‌شوند و حاکمان می‌آیند و می‌روند؛ اما ایران و ملت با عمر هیچ نظام سیاسی آغاز و پایان نمی‌یابند.
بنابراین، مخالفت با یک حکومت را نمی‌توان به‌خودی‌خود مخالفت با ایران دانست.
و چه‌بسا، به تعبیر نویسنده:
«کسی با حکومتی مخالف باشد، دقیقاً از آن رو که ایران را دوست دارد.»
همین تفکیک درباره جنگ نیز صادق است.
مخالف جمهوری اسلامی می‌تواند هم‌زمان با حمله نظامی به ایران نیز مخالف باشد؛ نه از سر حمایت از حکومت، بلکه به دلیل نگرانی برای جان غیرنظامیان، تمامیت کشور، حاکمیت ملی یا پیامدهای ویرانگر جنگ و فروپاشی.
دو گزاره
«من با حمله به ایران مخالفم»
و
«من از حکومت ایران حمایت می‌کنم»
یکی نیستند.
معینی این موضع را در جمله‌ای خلاصه می‌کند:
«نه با شما هستم و نه با دشمن؛ با ایرانم.»
حق بازگشت؛ حق شهروند یا لطف حکومت؟
نویسنده سپس همین استدلال را به مسئله بازگشت مخالفان خارج از کشور می‌کشاند.
اگر بازگشت به وطن حق شهروند باشد، حکومت نمی‌تواند آن را به پسند سیاسی خود مشروط کند.
در منطق سلطانی، حاکم می‌گوید:
«اجازه می‌دهم بازگردی.»
اما در منطق شهروندی، فرد می‌گوید:
«من حق دارم به وطن خود بازگردم.»
معینی تفاوت این دو را تفاوت میان دو جهان سیاسی می‌داند: در یکی، کشور ملک حکومت است و شهروند میهمان؛ در دیگری، کشور متعلق به شهروندان است و حکومت امانتدار آن.
و با عبارتی روشن می‌نویسد:
«کسی برای ورود به خانهٔ خویش، از صاحبخانهٔ موقت اجازه نمی‌گیرد.»
از این منظر، حتی ستایش ناگهانی برخی مخالفان نیز الزاماً نشانه پذیرش آزادی مخالفت نیست. پرسش این است که آیا حکومت حق مخالفت را به رسمیت شناخته یا فقط مخالفانی را پذیرفته که در لحظه‌ای خاص سخنشان با منافع و روایت رسمی همسو شده است؟
معینی در پایان پیشنهاد می‌کند معنای چند واژه را دوباره از یکدیگر تفکیک کنیم:
وطن از حکومت؛

ملت از قدرت؛

شهروند از رعیت؛

مخالفت از خیانت؛

و دفاع از کشور از دفاع از حکومت.
زیرا به باور او:
«وطن، بزرگ‌تر از حکومت است؛ ملت، بزرگ‌تر از قدرت است؛ و انسان، بزرگ‌تر از هر دو.»
و شاید مهم‌ترین دیوار معنایی استبداد زمانی ترک بردارد که دوباره بتوان گفت:
می‌توان ایران را دوست داشت، بی‌آنکه حکومت را دوست داشت.

متن کامل یادداشت علیرضا معینی در مشاهده فوری

#علیرضا_معینی #اپوزیسیون #ایران #میهن_دوستی #حق_بازگشت #جامعه_مدنی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 از مسکو به واشینگتن؛ چرخش ژئوپلیتیک سوریه پسااسد
✍️ عدنان فلاحی

یکی از مهم‌ترین تغییرات سوریه پس از سقوط بشار اسد، تغییر تدریجی جهت‌گیری ژئوپلیتیک دمشق است؛ سوریه‌ای که در دوره خاندان اسد یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نفوذ روسیه در خاورمیانه بود، اکنون نشانه‌های آشکاری از نزدیک‌شدن به آمریکا و نظم اقتصادی غرب بروز می‌دهد.
برای فهم ابعاد این تغییر، چند تحول را باید کنار یکدیگر گذاشت.

🔹 ۱. روسیه دیگر ضامن بقای حکومت دمشق نیست
مداخله نظامی روسیه از سال ۲۰۱۵ نقش تعیین‌کننده‌ای در بقای حکومت بشار اسد داشت. پایگاه هوایی حمیمیم و حضور دریایی روسیه در طرطوس نیز سوریه را به مهم‌ترین سکوی نظامی مسکو در مدیترانه شرقی تبدیل کرده بود.
با سقوط اسد در دسامبر ۲۰۲۴ این معادله تغییر کرد. مسکو دیگر متحد استراتژیک پیشین خود را در دمشق ندارد و ناچار شده درباره آینده حضورش با حکومت جدید مذاکره کند.
در ژانویه ۲۰۲۵ نیز قرارداد اداره و توسعه بندر تجاری طرطوس با شرکت روسی لغو شد؛ هرچند این قرارداد را نباید با توافق جداگانه مربوط به پایگاه نظامی روسیه در طرطوس یکی دانست.

🔹 ۲. واشینگتن از دشمن دمشق به یکی از مهم‌ترین بازیگران آینده سوریه تبدیل شده است
تغییر فقط سیاسی و دیپلماتیک نیست.
وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۲۳ مه ۲۰۲۵ با صدور General License 25 بخش بزرگی از محدودیت‌های اقتصادی علیه سوریه را عملاً کنار گذاشت و در پایان ژوئن همان سال نیز فرمان اجرایی لغو برنامه جامع تحریم‌های سوریه صادر شد.
برای کشوری که سال‌ها زیر یکی از سنگین‌ترین رژیم‌های تحریمی آمریکا قرار داشت، دسترسی به سرمایه، بانک‌ها و اقتصاد جهانی اکنون بیش از هر زمان دیگری به رابطه با واشینگتن گره خورده است.

🔹 ۳. دیدار احمد الشرع و دونالد ترامپ؛ تصویر یک تغییر
دیدار احمد الشرع با دونالد ترامپ در مه ۲۰۲۵ را می‌توان یکی از تصاویر نمادین این تحول دانست.
در دوره اسد، روسیه مهم‌ترین تضمین‌کننده بقای حکومت بود؛ اما در سوریه جدید، آمریکا و متحدان منطقه‌ای‌اش ــ از ترکیه و عربستان تا قطر و امارات ــ ابزارهای مهمی برای بازسازی، سرمایه‌گذاری و ادغام بین‌المللی سوریه در اختیار دارند.

🔹 ۴. مظلوم عبدی وارد ساختار رسمی دمشق شد
تحولات امنیتی نیز معنادارند.
نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF)، که سال‌ها مهم‌ترین شریک محلی آمریکا در نبرد با داعش بودند، سرانجام انحلال خود را پس از ادغام در ساختار نظامی سوریه اعلام کردند.
چند روز بعد، احمد الشرع مظلوم عبدی، فرمانده پیشین SDF، را به‌عنوان مشاور ریاست‌جمهوری منصوب کرد.
این انتصاب از نظر نمادین مهم است: فرمانده نیرویی که سال‌ها مهم‌ترین شریک نظامی واشینگتن در شمال‌شرق سوریه بود، اکنون در ساختار رسمی حکومت دمشق حضور دارد.

🔹 ۵. شاید گویاترین تصویر: کارت بانکی رئیس‌جمهور سوریه
در ۲۴ اوت ۲۰۲۶، آمریکا سوریه را رسماً از فهرست «دولت‌های حامی تروریسم» خارج کرد؛ عنوانی که از سال ۱۹۷۹ بر این کشور سنگینی می‌کرد و یکی از موانع بزرگ حقوقی و مالی سرمایه‌گذاری بین‌المللی بود.
تنها چند روز بعد، Visa و Mastercard نخستین تراکنش‌های بین‌المللی خود را در سوریه انجام دادند.
و احمد الشرع برای نمایش نمادین این تحول، در دمشق با کارت Visa خرید کرد.
این تصویر شاید از صدها بیانیه سیاسی گویاتر باشد.

🔹 ۶. نفت؛ نشانه دیگری از فاصله گرفتن از مسکو
این تغییر جهت در سیاست انرژی نیز دیده می‌شود.
رویترز گزارش داده است که دمشق در جریان مذاکرات خود با واشینگتن اعلام کرده حاضر است واردات نفت روسیه را به‌شدت کاهش دهد.
اگرچه آمریکا کاهش نفت روسیه را رسماً شرط حذف نام سوریه از فهرست دولت‌های حامی تروریسم اعلام نکرد، اما به دمشق منتقل کرده بود که چنین اقدامی بر روند تصمیم‌گیری واشینگتن اثر مثبت خواهد داشت.
سوریه نیز هم‌زمان به جست‌وجوی تأمین‌کنندگان و شرکای جدید انرژی روی آورده است.

اگر در دمشق بشار اسد، پرچم روسیه بر فراز حمیمیم یکی از نمادهای نظم ژئوپلیتیک سوریه بود، در دمشق احمد الشرع، شاید کارت Visa رئیس‌جمهور سوریه نماد نظم تازه باشد.

دو تصویر؛

دو سوریه؛

و دو موقعیت ژئوپلیتیک متفاوت.

آمریکا، با همراهی متحدان منطقه‌ای خود، در حال تبدیل‌شدن به یکی از مهم‌ترین دروازه‌های بقای اقتصادی و ادغام بین‌المللی حکومت جدید دمشق است.
آنچه در سوریه رخ می‌دهد، بنابراین صرفاً تعویض یک متحد خارجی با متحدی دیگر نیست؛ نشانه تغییر جایگاه سوریه در نظم ژئوپلیتیک خاورمیانه است.

🔗 ارجاع نویسنده: گزارش رویترز درباره آمادگی سوریه برای کاهش شدید واردات نفت روسیه

#عدنان_فلاحی #سوریه #احمد_الشرع #روسیه #آمریکا #ژئوپلیتیک

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «سیره زریاب و تاریخ شهیدی»؛ آیا دو اثر مشهور درباره صدر اسلام واقعاً پژوهش تاریخی مدرن‌اند؟
✍️ امیر مازیار

بحث «دین و قدرت» بار دیگر مسئله‌ای بنیادی را به میان آورده است: ما تاریخ پیامبر و صدر اسلام را بر اساس چه منابع و با چه روشی می‌شناسیم؟
امیر مازیار معتقد است اسلام‌پژوهی ایرانی، چه در شکل سنتی و چه در جریان‌های نواندیشانه، به‌رغم اهمیت تعیین‌کننده تاریخ صدر اسلام، کمتر با روش‌های تاریخ‌نگاری جدید به سراغ این دوره رفته است.

او برای نشان‌دادن این مسئله دو اثر شناخته‌شده را بررسی می‌کند:
📕 «تاریخ تحلیلی اسلام» اثر سیدجعفر شهیدی
📕 «سیره رسول‌الله» اثر عباس زریاب خویی

مازیار تأکید می‌کند که زریاب و شهیدی از مفاخر فرهنگی معاصر ایران‌اند؛ اما همین جایگاه نباید مانع ارزیابی انتقادی آثارشان شود:
«حاصل تجلیل‌های غیرنقادانه هم بت‌سازی از افراد و آثار است که مانع تفکر و پژوهش جدی است.»
تاریخ شهیدی؛ روایتی مؤمنانه یا تاریخ‌نگاری انتقادی؟
نقد مازیار به «تاریخ تحلیلی اسلام» بنیادی است.

به اعتقاد او، شهیدی در بخش مربوط به ظهور اسلام و زندگی پیامبر عمدتاً گزارشی از منابع سنتی سیره ارائه می‌کند؛ بدون آنکه روش دقیق اعتبارسنجی منابع را توضیح دهد یا به‌طور جدی با تحقیقات جدید، اسناد غیراسلامی، شواهد باستان‌شناختی و شیوه‌های جدید نقد تاریخی وارد گفت‌وگو شود.

مازیار نمونه مهم بنی‌قریظه را پیش می‌کشد: شهیدی در این مورد به اعتبار روایت‌های سنتی تردید می‌کند و می‌گوید هر روایت باید با شواهد و قرائن خارجی سنجیده شود.
پرسش مازیار این است:
اگر چنین اصلی پذیرفته شده، چرا همین روش به‌صورت منظم درباره دیگر گزارش‌های سیره به کار گرفته نشده است؟

از این منظر، مشکل فقط پذیرش یا رد یک روایت تاریخی نیست؛ مسئله سازگاری روش تحقیق است.

زریاب؛ داستان متفاوت و پیچیده‌تر است
ارزیابی مازیار از عباس زریاب خویی متفاوت است.

او زریاب را مورخی برجسته، مسلط به چند زبان، آشنا با منابع دست‌اول و پژوهش‌های جدید و صاحب دانش عمیق تاریخی می‌داند.

اما نکته مهمی را مطرح می‌کند:
به اعتقاد مازیار، ساختار و بخش قابل‌توجهی از محتوای «سیره رسول‌الله» زریاب، نسبتی نزدیک با کتاب مشهور «محمد در مکه» مونتگمری وات دارد.

او با مقایسه دو اثر، نمونه‌های متعددی از شباهت در ترتیب مباحث، تحلیل وضعیت اجتماعی و دینی عربستان، مسلمانان نخستین، مخالفت قریش با پیامبر، هجرت حبشه و برخی روایت‌های دوره مکه ارائه می‌کند.
با این همه تأکید دارد که زریاب صرفاً ناقل وات نیست؛ دانش گسترده او از منابع کهن، اطلاعات و تحلیل‌های مستقل فراوانی به اثر افزوده است.
جمع‌بندی مازیار درباره این کتاب قابل‌توجه است:

«در کل کتاب زریاب را می‌توان تحریری عالمانه و "گاه" نقّادانه از "محمد در مکه" نوشته وات دانست.»
اما نقد اصلی دوباره به مسئله روش بازمی‌گردد.

مازیار معتقد است زریاب گاه با فاصله و نقادانه با منابع سنتی برخورد می‌کند و گاه همان گزارش‌ها را تقریباً بدون فاصله تاریخی می‌پذیرد.
او ماجرای غرانیق یا «آیات شیطانی» را یکی از نمونه‌های این دوگانگی می‌داند و استدلال زریاب در رد و تفسیر آن را بیشتر کلامی و تفسیری می‌بیند تا تاریخی.

مسئله‌ای بزرگ‌تر از دو کتاب
بنابراین مقاله امیر مازیار را نباید صرفاً تخطئه دو اثر یا دو شخصیت علمی خواند.

پرسش اصلی بسیار بنیادی‌تر است:
وقتی درباره زندگی پیامبر، پیدایش اسلام و حوادث صدر اسلام سخن می‌گوییم، مرز میان روایت دینی، داوری کلامی و پژوهش تاریخی کجاست؟
و آیا می‌توان بدون نقد منابع، مقایسه روایت‌های رقیب و استفاده از دستاوردهای تاریخ‌نگاری جدید، از یک «تاریخ تحلیلی» سخن گفت؟

مقاله‌ای برای بازکردن همین بحث؛ و البته دعوتی به این اصل ساده که احترام به یک متفکر، نباید آثار او را از نقد مصون کند.

🔗 متن کامل مقاله در «صدانت»

#امیر_مازیار #عباس_زریاب_خویی #جعفر_شهیدی #تاریخ_اسلام #سیره_پیامبر #اسلام_پژوهی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

💠 کتابدارِ کتاب‌رُبا؛ تاراج کتابخانه سلطنتی در عصر قاجار

میرزا علی‌خان لسان‌الدوله از بدنام‌ترین چهره‌ها در تاریخ کتاب و میراث مکتوب ایران دوره قاجار است؛ کتابداری که به ریاست کتابخانه سلطنتی رسید، اما نامش با ناپدیدشدن و فروش نسخه‌های نفیس همان کتابخانه گره خورد.
لسان‌الدوله در دوران ولیعهدی مظفرالدین‌شاه در تبریز، کتابدار و از نزدیکان او بود. پس از رسیدن مظفرالدین‌شاه به سلطنت، همراه او به تهران آمد، لقب «لسان‌الدوله» گرفت و به ریاست کتابخانه سلطنتی منصوب شد؛ سمتی که حدود یازده سال در اختیار داشت.
بر پایه اسناد و گزارش‌های تاریخی، در این دوران شماری از نسخه‌های خطی، قرآن‌ها، مرقعات و کتاب‌های نفیس از کتابخانه خارج و با کمک واسطه‌ها و همدستان فروخته شد.
ماجرا فقط به خارج‌کردن کتاب‌های کامل محدود نبود. در برخی گزارش‌ها آمده است که اوراق نفیس نسخه‌ها جدا می‌شد، صحافی یا ظاهر کتاب تغییر می‌کرد و حتی نشانه‌ها و مهر کتابخانه از روی برخی آثار برداشته می‌شد تا شناسایی منشأ سلطنتی آنها دشوار شود.
پس از مرگ مظفرالدین‌شاه و آغاز سلطنت محمدعلی‌شاه، لسان‌الدوله از ریاست کتابخانه کنار گذاشته شد. با بالاگرفتن سوءظن‌ها درباره آثار ناپدیدشده، خانه او نیز مورد تفتیش قرار گرفت.
نتیجه حیرت‌انگیز بود:
بیش از ۱۵۰ نسخه خطی متعلق به کتابخانه سلطنتی در خانه رئیس پیشین همان کتابخانه پیدا شد و به مجموعه بازگردانده شد.
لسان‌الدوله مدتی بازداشت شد و در جریان تحقیقات، نام افراد دیگری نیز به‌عنوان همکار، واسطه یا خریدار مطرح شد. اسناد باقی‌مانده حتی از شیوه‌های انتقال کتاب‌ها، از جمله خارج‌کردن آنها با کیف و صندوق، سخن می‌گویند.
با این همه، درباره تعداد واقعی آثاری که در دوره ریاست او از کتابخانه خارج شده‌اند، روایت‌های متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان با قطعیت تعیین کرد چه تعداد از آنها برای همیشه از دست رفتند یا سرانجام به مجموعه‌ها و موزه‌های خارج از ایران رسیدند.
ماجرای لسان‌الدوله یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های تعرض به میراث مکتوب ایران است؛ ماجرایی که اهمیتش فقط در یک سرقت تاریخی خلاصه نمی‌شود. پرسش آن همچنان باقی است: وقتی حفاظت، ثبت و نظارت بر میراث فرهنگی ضعیف باشد، چه چیزی مانع ظهور «لسان‌الدوله»های بعدی خواهد شد؟

📚 برای مطالعه بیشتر:

«اسنادی از تاراج کتابخانه سلطنتی»، تصحیح و پژوهش فاطمه قاضیها، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ۱۳۹۰.

🔹 عنوان «کتابدارِ کتاب‌رُبا» برگرفته از تعبیر زنده‌یاد ایرج افشار در مقدمه «خاطرات عارف قزوینی» است.

📷 تصویر تاریخی همراه پست

از روزگار قدیم با تلخیص و ویرایش

#لسان_الدوله #کتابخانه_سلطنتی #نسخه_خطی #قاجار #میراث_مکتوب

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 یک دین‌پژوه سوئدی از علی شریعتی می‌گوید
گفت‌وگو با دکتر کریستر هدین درباره شریعتی
کریستر هدین، دین‌پژوه و استاد تاریخ سوئدی، در گفت‌وگویی با تلویزیون سوئد به علی شریعتی و جایگاه او در اندیشه دینی معاصر ایران می‌پردازد.
هدین از چهره‌های دانشگاهی فعال در حوزه مطالعات ادیان است؛ نویسنده آثاری درباره ادیان و از مدیران پیشین بخش دین‌شناسی رادیو سوئد که در برنامه‌های متعددی درباره دین در رسانه‌های این کشور حضور داشته است.
این گفت‌وگو از این جهت نیز دیدنی است که شریعتی را این‌بار نه از خلال مناقشات رایج داخلی درباره روشنفکری دینی، بلکه از نگاه یک پژوهشگر اروپاییِ ادیان موضوع بحث قرار می‌دهد.

🎬 مصاحبه تلویزیون سوئد با دکتر کریستر هدین درباره دکتر علی شریعتی

#علی_شریعتی #کریستر_هدین #روشنفکری_دینی #دین_پژوهی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 این دیگر «خطا» نیست؛ زوال اخلاقی یک دولت است

دیشب نوبت سیریک بود؛ خانه‌ای که محل جشن و عروسی بود، زیر آتش جنگ آمریکا رفت و بار دیگر زنان و کودکان و مردمی که نه سرباز بودند و نه در میدان نبرد، قربانی شدند.
اما سیریک را نباید جداگانه دید.
میناب، لامرد و حالا سیریک.
یک‌بار مدرسه و دانش‌آموزان؛ یک‌بار سالن ورزشی زنان؛ و اکنون خانه‌ای که مردم برای عروسی در آن جمع شده بودند.
چند بار باید غیرنظامیان ایرانی کشته شوند تا دیگر نتوان همه این فجایع را پشت واژه‌هایی مانند «خطای عملیاتی»، «اشتباه اطلاعاتی» و «خسارت ناخواسته» پنهان کرد؟
مسئله فقط این نیست که آیا فرمانده‌ای مستقیماً دستور داده است یک عروسی را هدف بگیرند یا نه. بی‌اخلاقی جنگ فقط در کشتن عمدی غیرنظامیان خلاصه نمی‌شود. وقتی دولتی با آگاهی از تکرار فجایع، همان ماشین جنگی و همان منطق عملیات را ادامه می‌دهد، جان غیرنظامیان عملاً به متغیری کم‌اهمیت در محاسبات آن تبدیل شده است.
و اینجاست که باید از مسئولیت دونالد ترامپ و رهبران سیاسی و نظامی دولت او سخن گفت.
ترامپ سال‌هاست سیاست را با زبان تحقیر، تهدید، انتقام و نمایش قدرت صورت‌بندی می‌کند. وقتی چنین فرهنگی از رأس قدرت به سیاست خارجی و سپس به میدان جنگ سرریز می‌شود، نباید تعجب کرد که انسان‌های آن سوی موشک به‌تدریج از «انسان» به عدد، هدف و «خسارت جانبی» تقلیل پیدا کنند.
زوال اخلاقی دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: از جایی که قدرت نظامی، حساسیت صاحبان قدرت به جان انسان‌ها را می‌بلعد.
ممکن است هر بار برای یک فاجعه توضیحی فنی پیدا شود؛ اما مجموعه این فجایع دیگر صرفاً یک مسئله فنی نیست. تکرار کشتار غیرنظامیان، مسئولیت سیاسی و اخلاقی ایجاد می‌کند. رئیس‌جمهوری که فرمانده کل قواست و مقاماتی که این جنگ را طراحی و اداره می‌کنند، نمی‌توانند پیروزی‌های ادعایی آن را به نام خود بنویسند و جنازه غیرنظامیان را به حساب «اشتباه» بگذارند.
آنچه از میناب تا لامرد و سیریک می‌بینیم، تصویری هولناک از جنگی است که در آن حرمت جان غیرنظامی ایرانی به اندازه کافی بازدارنده نیست.
برای محکوم‌کردن این وضعیت حتی لازم نیست ثابت کنیم عروسی سیریک عامدانه هدف گرفته شده است. فاجعه بزرگ‌تر همین است: ماشین جنگی دولت ترامپ آن‌قدر غیرنظامی کشته است که دیگر نمی‌تواند هر جنازه تازه را با کلمه «اشتباه» از مسئولیت اخلاقی خود جدا کند.
قدرت نظامی شاید بتواند ساختمان‌ها را ویران کند و آدم‌ها را بکشد؛ اما هیچ بمبی قادر نیست بی‌اخلاقیِ کشتن مکرر مردم بی‌دفاع را به «پیروزی» تبدیل کند.
میناب، لامرد، سیریک؛ این نام‌ها فقط جغرافیای جنگ نیستند، سندی علیه اخلاق جنگِ دولت ترامپ‌اند.

#سیریک #میناب #لامرد #ترامپ #غیرنظامیان #جنگ

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🟢 سروش در قاب قوچانی؛ وقتی نقد اندیشه به داوری درباره صاحب اندیشه تبدیل می‌شود
✍️ بهروز ملکی

نقد محمد قوچانی به عبدالکریم سروش، در جاهایی پرسش‌های جدی و قابل اعتنایی طرح می‌کند؛ از مواضع سروش درباره تکنولوژی و قناعت تا انقلاب فرهنگی. اما مسئله اصلی از جایی آغاز می‌شود که فاصله میان شواهد و نتیجه‌گیری‌ها بیش از حد زیاد می‌شود.
از نقد مصرف‌گرایی نمی‌توان بی‌واسطه به «نئومارکسیسم» رسید؛ از بدبینی به برخی وجوه تکنولوژی نمی‌توان یک نظریه کامل «ضدتوسعه» استخراج کرد؛ و از چند موضع سیاسی یا تاریخی نیز نمی‌توان به‌سادگی حکم داد که یک متفکر «توتالیتر پنهان» یا «کالونِ اسلام» است.
نکته مهم‌تر این است که قوچانی گاه از نقد گزاره و نظریه عبور می‌کند و به داوری درباره شخصیت سروش می‌رسد؛ جایی که جارو دستی، خشک‌کردن لباس در آفتاب، علاقه به زندگی ساده یا اقامت میان آمیش‌ها، به شواهدی برای ترسیم یک هویت فکری و سیاسی تبدیل می‌شوند.
اینجا دقیقاً همان مرزی است که نقد می‌تواند از استدلال فاصله بگیرد و به ساختن یک «روایت» از متفکر تبدیل شود.
بهروز ملکی در این نوشته یک معیار ساده اما مهم پیشنهاد می‌کند:

نقد منصفانه یعنی اندیشه طرف مقابل را در قوی‌ترین صورت ممکن بازسازی کنیم و بعد آن را نقد کنیم؛ نه اینکه از میان چند دهه سخن و رفتار، شواهدی را انتخاب کنیم که از ابتدا نتیجه مطلوب ما را بسازند.
از این منظر، مسئله اصلی مقاله ملکی بیش از آنکه «دفاع از سروش» باشد، دفاع از انصاف در نقد روشنفکری است.
🔗 متن کامل در Instant View:


#عبدالکریم_سروش #محمد_قوچانی #بهروز_ملکی #روشنفکری_دینی #نقد_اندیشه

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 دار و ندار رسانه جبلی یک مرشایمر است!
✍️ مجید مرادی
مجید مرادی در این یادداشت، دو هدف را هم‌زمان نشانه می‌گیرد: نخست، آنچه «ساده‌لوحی» بخشی از جریان رسانه‌ای و سیاسی داخل کشور می‌خواند و دوم، اتکای پررنگ این جریان به تحلیل‌های جان مرشایمر درباره جنگ ایران و آمریکا.
او ابتدا ماجرای کاترین شکدم را یادآوری می‌کند؛ زنی که سال‌ها پیش توانست به برخی رسانه‌ها و محافل سیاسی نزدیک به جریان اصولگرا راه پیدا کند و بعدتر حضور و ارتباطاتش به موضوع بحث و اتهام‌های گسترده درباره ماهیت فعالیت‌هایش تبدیل شد.
مرادی از این ماجرا به‌عنوان نمونه‌ای از اعتماد به چهره‌هایی استفاده می‌کند که سخنانشان با چهارچوب مطلوب یک جریان سیاسی سازگار است.
اما هدف اصلی نوشته او جان مرشایمر است.
مرشایمر در ماه‌های گذشته بارها استدلال کرده که آمریکا قادر به شکست ایران نیست، تشدید جنگ موقعیت واشینگتن را بهتر نخواهد کرد و ترامپ سرانجام ناچار خواهد شد از مسیر نظامی عقب بنشیند و به توافق بازگردد.
مرادی می‌پرسد هزینه اشتباه احتمالی چنین تحلیلی را چه کسی می‌پردازد؟
اگر پیش‌بینی مرشایمر درست از آب درآید، نظریه‌پردازی او اعتباری تازه پیدا می‌کند؛ اما اگر اشتباه کند، آنچه برای یک استاد روابط بین‌الملل شکست یک تحلیل یا نظریه است، برای ایرانیان می‌تواند به معنای ویرانی زیرساخت، تلفات انسانی و خسارت‌های جبران‌ناپذیر ملی باشد.
و همین عدم تقارن، هسته اصلی نقد مرادی است:
«آقای مرشایمر! تو با شکست خوردن ایران نهایتاً تنها یک نظریه را خواهی باخت؛ اما ما ایران را خواهیم باخت!»
این پرسش، فارغ از موافقت یا مخالفت با تحلیل مرشایمر، ارزش تأمل دارد:
آیا یک کشور می‌تواند تصمیم‌های حیاتی خود را بر پیش‌بینی یک نظریه‌پرداز خارجی بنا کند، وقتی هزینه خطای آن پیش‌بینی را نه نظریه‌پرداز، بلکه یک ملت خواهد پرداخت؟

متن کامل یاداشت مجید مرادی:

ساده لوحی در ایران مرزی ندارد! کاترین شکدم تا زیر پوستشان نفوذ می‌کند. بعد هم که گندش در می‌آید و همه می‌فهمند او جاسوس بی بی (نتانیاهو) بوده و عکس او با رئیس موساد هم منتشر می‌شود باز لاپوشی می‌کنند و به حرف خود او در تلویزیون بی بی سی استناد می‌کنند که دیدید! خودش گفت جاسوس نبوده‌ام! ابلهان از خود نمی پرسند که کجا جاسوسی تازه از ماموریت برگشته به این سرعت و داغ داغ اعتراف می‌کند که چنین ماموریت سنگینی را انجام داده است؟! قطعا فیلم سینمایی کاترین هم دیر یا زود ساخته خواهد شد.
کاترین چند سال، شده بود نظریه پرداز خالص سازان وطنی‌ای که اگر خودشان هم جاسوس نباشند حداقل ساده‌لوح و فریب خورده هستند.

اما مرشایمر که از بام تا شام چهره ثابت رسانه جبلی‌ست یک نظریه فرعی در باب واقع گرایی در روابط بین‌الملل دارد که ایران را به عنوان موش آزمایشگاهی خود برگزیده است. این استاد پرچانه و خیال‌باف به شیفتگان جنگ‌طلب خود در ایران مرتب اعتماد به نفس می‌دهد که مقاومت کنید و تا شکست ترامپ کوتاه نیایید! چون ترامپ چاره‌ای جز عقب‌نشینی ندارد! حال اگر ترامپ کوتاه آمد، او به عنوان برنده تئوریک واقع گرایی تهاجمی (با تاکید بر نمونه ایران) قد علم خواهد کرد. اما اگر ایران کوتاه بیاید مرشایمر باز هم چیز مهمی از دست نداده است. تنها نظریه او که یکی از شاخه های فرعی نظریه واقع گرایی است کمی تا قسمتی نقض خواهد شد و اساسا اگر ارزش این نظریه را هم کمّی کنیم شاید پنج هزار دلار نیارزد اما آنچه که ایران از دست داده است بیش از سی صد میلیارد دلار زیرساخت‌های نابودشده است به اضافه هزاران شهید که اساسا هیچ قیمتی رویشان نمی‌شود گذاشت.
آقای مرشایمر! تو با شکست خوردن ایران نهایتا تنها یک نظریه را خواهی باخت! اما ما ایران را خواهیم باخت!

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔵 شریعتی، متفکر آزادی
✍️ سامان رنجبر

سال‌هاست علی شریعتی، به‌ویژه از سوی برخی مدافعان آزادی و لیبرالیسم، بیشتر موضوع حمله بوده تا بازخوانی. اما پرسش مهم این است که اگر از برچسب‌های سیاسی فاصله بگیریم و مستقیماً به آثار او بازگردیم، محور مرکزی اندیشه شریعتی چه بود؟
پاسخ این نوشته روشن است: آزادی.
شریعتی بی‌تردید از سنت چپ و سوسیالیستی تأثیر پذیرفته بود، اما فروکاستن او به مارکسیسم، بخش مهمی از دستگاه فکری‌اش را نادیده می‌گیرد. او هم‌زمان مارکسیسم دولتی، سرمایه‌داری، اقتدار سیاسی و سلطه دینی و ایدئولوژیک را نقد می‌کرد؛ زیرا مسئله اصلی‌اش نه صرفاً «دولت» یا «مالکیت»، بلکه تمرکز قدرت و سلب آزادی انسان بود.
در دستگاه مشهور «زر، زور و تزویر»، هر سه ضلع یک مسئله را می‌سازند: بندگی انسان.
شریعتی می‌گفت لیبرال‌ها و دموکرات‌ها عمدتاً بر مقابله با «زور» تمرکز کرده‌اند و مارکسیست‌ها بر «زر»؛ اما حذف یکی از این اضلاع، لزوماً دیگری را از میان نمی‌برد:
«مارکسیست‌ها خیال می‌کنند که اگر زر را بگیرند، دیگر زور و تزویر وجود ندارد؛ در صورتی‌که زر را از مردم گرفته‌اند، ولی خودشان هم تیغ دارند، هم طلا دارند و هم تسبیح دستشان است.»
از همین منظر، نقد او به نظام‌های کمونیستی نیز صریح است. شریعتی «کمیسیون جهت‌یابی ایدئولوژیک» و تحمیل یک شیوه واحدِ اندیشیدن، نوشتن و خلق‌کردن را صورت دیگری از همان سلطه می‌داند.
در مقابل، درباره آزادی سیاسی می‌نویسد:
«قدرت حکومت و قدرت حاکمیت، آزادی مرا برای انتخاب فکرم، انتخاب زندگیم، ابتکارم و تجلی وجودم بند نکند.»
و مبارزه با چنین قدرتی را صریحاً در حوزه لیبرالیسم، دموکراسی و آزادی قرار می‌دهد؛ یعنی جایگزین‌کردن قدرت حاکم با قدرت مردم و حق آنان برای حکومت بر خود.
اما آزادی در اندیشه شریعتی به سیاست محدود نمی‌شود.
او از یک‌سو «بردگی اقتصادی» را نقد می‌کند؛ وضعیتی که انسان ناچار است نیروی کار و بخش مهمی از وجود خود را برای بقا بفروشد. از سوی دیگر، با «استحمار» می‌ستیزد: هر دستگاه دینی، فرهنگی، سیاسی یا رسانه‌ای که انسان را از آزاداندیشی و آگاهی بازدارد.
در اینجا حتی نام‌ها نیز برایش اهمیت ثانوی دارند:
«دیروز ملا بود، امروز ایدئولوگ است، نویسنده است، هنرمند است، هنرپیشه است و فیلم است ـ اسم‌هایش فرق می‌کند.»
بنابراین «تزویر» در نگاه شریعتی فقط روحانیت یا دین رسمی نیست؛ هر دستگاهی است که انسان را از اندیشیدن مستقل بازدارد و برای او بت بسازد.
از همین‌جا می‌توان فهمید چرا او هم به سرمایه‌داری انتقاد می‌کند، هم به استالینیسم و مائوئیسم و هم به سوسیالیسم دولتی. مشکل در همه این موارد، از نگاه او، جایی آغاز می‌شود که قدرت در دست گروهی متمرکز شود و انسان در برابر آن به موجودی تابع بدل گردد.
در یکی از آخرین نوشته‌هایش نیز آشکارا از «نارسایی‌ها و کژی‌های سوسیالیسم مارکسیستی و سوسیال‌دموکراسی غربی» سخن می‌گوید و استالینیسم و مائوئیسم را از نتایج شکست آن آرمان‌ها می‌شمارد.
شریعتی حتی درباره نسبت ایمان و آزادی نیز تقدم آزادی را جدی می‌گیرد:
«اگر آزادی نباشد، ایمان هم چیز دروغینی است به نفع قدرت‌های ضد آزادی.»
این جمله شاید یکی از روشن‌ترین کلیدها برای خواندن دستگاه فکری او باشد.
از این منظر، شریعتی را نمی‌توان به‌سادگی در یکی از قالب‌های رایج امروز جای داد. او نه لیبرال اقتصادی به معنای متعارف بود، نه مارکسیست دولتی و نه مدافع سرمایه‌داری؛ بلکه می‌کوشید صورت‌های متفاوت سلطه را ذیل یک مسئله واحد ببیند: محدودشدن امکان آزاد زیستن، آزاد اندیشیدن و آزاد انتخاب‌کردن انسان.
می‌توان درباره بسیاری از تحلیل‌های اقتصادی یا سیاسی او مناقشه کرد و حتی بخش‌هایی از آنها را نادرست یا متأثر از زمانه دانست؛ اما این پرسش مستقل باقی می‌ماند که شریعتی چه مسئله‌ای را مسئله اصلی خود می‌دانست؟
در این خوانش، پاسخ سامان رنجبر چنین است:
شریعتی را باید پیش از هر چیز متفکر «رهایی» دید؛ متفکری که می‌خواست انسان را هم‌زمان از سلطه زر، زور و تزویر آزاد کند.

📎 نسخه کامل مقاله در قالب Word ضمیمه است

#علی_شریعتی #سامان_رنجبر #آزادی #روشنفکری_دینی #زر_زور_تزویر

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 ناصرالملک؛ دولتمردی میان مشروطه، مصلحت و قدرت‌های بزرگ
🎙 مجید تفرشی

ابوالقاسم‌خان ناصرالملک از آن چهره‌های تاریخ مشروطه است که به‌سختی می‌توان با یک صفت درباره‌اش داوری کرد؛ دولتمردی تحصیل‌کرده در آکسفورد که هم در شکل‌گیری و تثبیت نظام جدید نقش داشت و هم در یکی از حساس‌ترین لحظات مشروطه، تصمیمی گرفت که به تعطیلی مجلس انجامید.

مجید تفرشی در نشستی درباره زندگی و کارنامه ناصرالملک، بر همین پیچیدگی دست می‌گذارد.
ناصرالملک از نخستین ایرانیانی بود که تجربه مستقیم تحصیل در دانشگاه آکسفورد را داشت. هم‌دوره‌شدن او با چهره‌هایی چون ادوارد گری و آشنایی عمیق با ساختار سیاسی بریتانیا، بعدها در نگاه او به سیاست و مشروطه ایران اثر گذاشت.
اما شاید مهم‌ترین تناقض کارنامه‌اش نیز از همین‌جا آغاز شود:
ناصرالملک، با وجود آنکه خود پرورده نظام پارلمانی بریتانیا بود، معتقد بود ایران هنوز زیرساخت‌های فرهنگی و آموزشی لازم برای استقرار کامل مشروطه را ندارد. نگاه او به سیاست بیش از آنکه انقلابی باشد، بر مصلحت‌اندیشی، سازش و پرهیز از رویارویی با قدرت‌های بزرگ استوار بود.
این رویکرد در بحران سال ۱۹۱۱ به یکی از مناقشه‌برانگیزترین تصمیم‌های زندگی او انجامید.
در کشاکش بر سر مورگان شوستر و اولتیماتوم روسیه، ناصرالملک از بیم اشغال نظامی ایران، در نهایت در مسیری قرار گرفت که به پذیرش خواسته روسیه و انحلال مجلس دوم انجامید؛ تصمیمی که یکی از نقاط تاریک و همچنان محل اختلاف در ارزیابی کارنامه اوست.

تفرشی همچنین به سندی از «لژ بیداری ایران» اشاره می‌کند که در آن شماری از اعضای لژ در حمایت از تصمیم ناصرالملک تعهدنامه‌ای امضا کرده‌اند؛ سندی که از نظر او یکی از نمونه‌های کم‌شمارِ قابل مشاهده از نقش سازمان‌یافته فراماسونری در تحولات سیاسی آن دوره ایران است.
ناصرالملک را بنابراین نمی‌توان فقط «مشروطه‌خواه»، «محافظه‌کار»، «غرب‌گرا» یا «میانجی» نامید. کارنامه او درست در نقطه برخورد چند مسئله اساسی تاریخ معاصر ایران قرار دارد:
اصلاح یا انقلاب؟

مقاومت یا مصلحت؟

حفظ نهاد مشروطه یا جلوگیری از خطر مداخله خارجی؟
همین تعارض‌هاست که بازخوانی ناصرالملک را، بیش از یک قرن بعد، همچنان معنادار می‌کند.

🔻 توضیح مجید تفرشی درباره گزارش منتشرشده:
«نوع انتخاب فرازهای صحبت و چینش و گزینش مطلب و همچنین عنوان انتخابی نشست و عنوان گزارش خبرگزاری ایبنا، مورد تأیید و توافق من نیست.»

🔗 گزارش نشست علمی درباره زندگی و کارنامه ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، برگزارشده در ۹ شهریور ۱۴۰۵، با حضور داریوش رحمانیان، علیرضا ملایی‌توانی و مجید تفرشی، در خبرگزاری کتاب ایران.

#مجید_تفرشی #ناصرالملک #مشروطه #تاریخ_معاصر #تاریخ_ایران

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🌎 در ساختار تباهی؛ پذیرش مسئولیت، شراکت در جرم است!
✍️ جعفر بخشی بی‌نیاز | نویسنده و روزنامه‌نگار

گاهی یک تشکیلات به نقطه‌ای از اضمحلال ساختاری می‌رسد که دیگر نه مجالی برای اصلاح باقی می‌ماند و نه امکانی واقعی برای خدمت.
در چنین فضایی، نشستن بر کرسی مسئولیت لزوماً شجاعت نیست؛ گاه قماری است با سرمایه‌ای که یک انسان طی سال‌ها با کار، اعتبار و شرافت حرفه‌ای اندوخته است.
وقتی دروغ نهادینه شده، رانت و فساد در تار و پود مناسبات تنیده و ناکارآمدی به بخشی از سازوکار سیستم تبدیل شده است، گرفتن پست و عنوان دیگر الزاماً ابزار تغییر نیست؛ ممکن است به قراردادی نانوشته برای هم‌رنگ‌شدن با همان ساختار تبدیل شود.
فرد در چنین موقعیتی با دو راه دشوار روبه‌روست:
یا باید استحاله شود؛ چشم بر واقعیت‌ها و زدوبندها ببندد و برای ماندن، بخشی از قواعد بازی را بپذیرد؛
یا شرافتمند بماند، اعتراض کند و در برابر شبکه‌های رانت و فساد بایستد؛ که در این صورت، همان ساختار دیر یا زود او را به‌عنوان عنصری «نامطلوب»، «غیرخودی» و «مزاحم» پس خواهد زد.
از این منظر، تصور اینکه می‌توان تنها با سلامت نفس فردی وارد یک ساختار عمیقاً آلوده شد و آن را از درون نجات داد، می‌تواند توهمی پرهزینه باشد.
ساختاری که شالوده‌اش بر حذف شایستگان و بالا کشیدن بله‌قربان‌گوها بنا شده، چه‌بسا افراد خوشنام را نه برای حل بحران، بلکه به‌عنوان ویترین پاک‌نمایی و سپر خطاهای خود بخواهد.
و نتیجه؟
اعتباری که فرد طی چند دهه ساخته است، ممکن است ظرف چند ماه خرج تصمیم‌ها و بحران‌هایی شود که اساساً اختیار اصلاح آنها را نداشته است.
از همین رو، گاهی «نه» گفتن به مسئولیت، انفعال نیست؛ خود نوعی کنش سیاسی و اخلاقی است.
حفظ فاصله با چرخه‌ای که فرد توان تغییر قواعد بنیادی آن را ندارد، می‌تواند مهم‌تر از داشتن عنوان و منصب باشد.
چراکه هنوز کسانی هستند که آبروی خود را از سر راه نیاورده‌اند تا آن را وثیقه ماندگاری شبکه‌ای از تباهی و بی‌کفایتی کنند.

#جعفر_بخشی_بی_نیاز #مسئولیت #فساد #حکمرانی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

محـمدرضا قـاسم‌زاده
کرج. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران