🔴 تصرف دولت در اقتصاد سیاسی ایران؛ از کنترل منابع تا شکل‌دهی به قواعد اقتصاد – فصل چهاردهم

♦️ تصرف دولت چیست؟ بررسی تفاوت آن با فساد اداری، نقش حقوق مالکیت، کنترل منابع
▫️ شرکت هند شرقی؛ از تجارت تا قانون‌گذاری؛ روایتی تاریخی برای فهم مفهوم «تصرف دولت»
در سال ۱۶۰۰ میلادی، «کمپانی هند شرقی» با فرمان ملکه الیزابت اول تأسیس شد. در آغاز، این شرکت تنها یک بنگاه بازرگانی بود که امتیاز تجارت با شرق را در اختیار داشت. اما طی دو قرن بعد، نفوذ آن چنان گسترش یافت که دیگر صرفاً یک تاجر نبود؛ این شرکت در بخش‌هایی از شبه‌قاره هند مالیات جمع‌آوری می‌کرد، ارتش خصوصی در اختیار داشت، قراردادهای سیاسی منعقد می‌کرد و حتی در تدوین قواعد اداره سرزمین‌های تحت نفوذ خود نقش ایفا می‌کرد؛ تحولی که امروزه از آن به‌عنوان یکی از نمونه‌های تاریخی شکل‌گیری پدیده «تصرف دولت» یاد می‌شود.

مورخان اقتصاد این تجربه را یکی از نخستین نمونه‌های مستند درهم‌آمیختگی قدرت اقتصادی و قدرت سیاسی می‌دانند. در اینجا مسئله تنها کسب سود بیشتر نبود؛ بلکه توانایی اثرگذاری بر خودِ قواعد بازی بود. هنگامی که یک بازیگر اقتصادی بتواند قانون، مقررات یا سازوکار تصمیم‌گیری را در جهت منافع خود تغییر دهد، دیگر با یک فعالیت اقتصادی معمولی روبه‌رو نیستیم، بلکه وارد قلمرو اقتصاد سیاسی می‌شویم.

مثال دیگر شوروی سابق است. پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، روسیه با خصوصی‌سازی گسترده و گذار به اقتصاد بازار روبه‌رو شد. انتظار می‌رفت این تحول، رقابت و سرمایه‌گذاری را افزایش دهد؛ اما در بسیاری از بخش‌ها، نتیجه متفاوت بود. گروه کوچکی از صاحبان سرمایه و نفوذ، کنترل بخش بزرگی از صنایع، بانک‌ها و منابع طبیعی را در اختیار گرفتند و به تدریج نفوذ آنان از بازار فراتر رفت. پژوهش‌های بانک جهانی در اواخر دهه ۱۹۹۰ نشان داد که مسئله تنها فساد اداری یا پرداخت رشوه نبود. برخی گروه‌های ذی‌نفوذ می‌توانستند بر فرآیند تدوین قوانین، مقررات و تصمیم‌های اقتصادی نیز اثر بگذارند.

امروزه این پدیده در ادبیات اقتصاد سیاسی با عنوان «تصرف دولت» (State Capture) شناخته می‌شود.


▫️ تصرف دولت چیست؟
مفهوم «تصرف دولت» نخستین بار در پژوهش‌های بانک جهانی و اقتصاددانانی مانند جوئل هلمن و دانیل کافمن در اواخر دهه ۱۹۹۰ به‌صورت نظام‌مند مطرح شد.

در این چارچوب، تصرف دولت به وضعیتی گفته می‌شود که گروه‌های ذی‌نفوذ بتوانند بر فرآیند قانون‌گذاری، مقررات‌گذاری، سیاست‌گذاری یا تخصیص امتیازهای کلان اثر بگذارند تا منافع اقتصادی پایدار برای خود ایجاد یا حفظ کنند.

بنابراین، موضوع صرفاً نقض قانون نیست؛ بلکه شکل‌دادن به قانونی است که از ابتدا منافع گروهی خاص را تأمین کند.

به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران، تصرف دولت را یکی از پیچیده‌ترین و عمیق‌ترین اشکال ناکارآمدی نهادی می‌دانند.


▫️ تفاوت تصرف دولت با فساد اداری
در گفت‌وگوهای عمومی، این دو مفهوم گاه به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما از نظر اقتصاد سیاسی تفاوت مهمی میان آن‌ها وجود دارد.

در فساد اداری، قانون موجود نقض می‌شود. برای مثال، یک مقام اداری در برابر دریافت رشوه، از اجرای مقررات چشم‌پوشی می‌کند.

اما در تصرف دولت، تلاش بر آن است که خودِ قانون، آیین‌نامه یا سیاست عمومی به گونه‌ای تدوین شود که امتیازهای پایدار برای گروه‌های خاص ایجاد کند.

👈 اینجا بخوانید

🔴 این هفته در خیابان‌های ایران چه گذشت؟

♦️ چرا خیابان‌های ایران صحنه همآوردی ستمگران و ستمکشان شده است؟
گاهی برای شناخت حال یک جامعه، لازم نیست آمارهای اقتصادی را بخوانید؛ کافی است به شعارهای خیابان گوش بدهید. این هفته، خیابان روایت مشترکی داشت؛ از نان، از آزادی و از جان. روایت مردمی که هر کدام با مطالبه‌ای متفاوت آمدند، اما همه در یک نقطه به هم رسیدند؛ خیابان.

بازنشستگان این هفته نیز در شهرهای مختلف به خیابان آمدند. خواسته‌هایشان روشن بود؛ اجرای همسان‌سازی، درمان رایگان، پرداخت مطالبات معوق و افزایش مستمری متناسب با تورم. اما این هفته، شعارهای آنان فقط درباره حقوق بازنشستگی نبود. صدای اعتراض، از سفره‌های خالی فراتر رفت و تصویری از نگرانی عمیق‌تر نسبت به وضعیت زندگی مردم را نشان داد.

وقتی بازنشسته‌ای می‌گوید «سفره ما خالیه»، فقط درباره حقوق خودش حرف نمی‌زند؛ او از زندگی روزمره میلیون‌ها نفری می‌گوید که هر روز با تورم، گرانی و هزینه‌های درمان دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

اما این هفته، خیابان فقط از معیشت نگفت؛ صدای دیگری هم در میان تجمع‌ها شنیده شد.

👈 اینجا بخوانید

🔴 صف‌های طولانی کامیون‌ها در مرز در گرمای طاقت‌فرسای تابستان

♦️ صف‌های طولانی کامیون‌ها در مرزهای ایران؛ چرا این بحران ادامه دارد؟
این روزها صف‌های طولانی کامیون‌ها در بیشتر مرزهای زمینی ایران به یک چالش روزمره تبدیل شده است. رانندگان می‌گویند گاهی تا ۱۰ روز منتظر می‌مانند. این معطلی در گرمای طاقت‌فرسای تابستان و بدون امکانات مناسب برای اقامت رخ می‌دهد. برای بسیاری از رانندگان، هر روز معطلی یعنی از دست رفتن درآمد و افزایش هزینه سفر. این معطلی طولانی فقط توقف چند کامیون در جاده نیست؛ هزینه نهایی کالاها را نیز به‌طور محسوسی افزایش می‌دهد و مستقیماً بر زندگی روزمره مردم اثر می‌گذارد.

▫️ صف‌های طولانی کامیون‌ها در مرزهای شرقی و غربی
تغییر مسیر بخش قابل‌توجهی از تجارت خارجی ایران از دریا به مسیرهای زمینی، عامل اصلی این بحران است. همین تغییر مسیر، صف‌های طولانی کامیون‌ها را در مرزهای شرقی و غربی کشور شکل داده است. در مرز میرجاوه، پاکستان روزانه تنها حدود ۲۵۰ کامیون ایرانی را می‌پذیرد. همین سقف، ترافیک سنگینی در پشت مرز ایجاد کرده است. وضعیت در دوغارون وخیم‌تر است. افغانستان بسیاری از کامیون‌های ایرانی را ملزم می‌کند بار خود را همان‌جا تخلیه کنند و به کامیون‌های افغانستانی تحویل دهند. در محور اسلام‌قلعه و هرات نیز بیش از ۱۵۰۰ کامیون در صف انتظارند.

در مرز بازرگان، مهم‌ترین گذرگاه زمینی ایران و ترکیه، وضعیت مشابهی برقرار است. پذیرش کامیون‌ها از سمت ترکیه به حدود ۲۸۰ دستگاه در روز محدود شده است. همین محدودیت، صف طولانی در خروجی این مرز پدید آورده است. در مرز تفتان و مسیرهای منتهی به بندر گوادر نیز کامیون‌ها میان ۱۰ تا ۱۵ روز معطل می‌مانند؛ این تأخیر برای بارگیری یا تخلیه کالا رخ می‌دهد. در مرزهای شمالی، به‌ویژه مرزهای مشترک با ترکمنستان و جمهوری آذربایجان، فرایند ترخیص کالا هم دشواری‌های خاص خود را دارد.

با این حال، تردد در سرخس، آستارا و اینچه‌برون نسبت به مرزهای شرقی و غربی روان‌تر است. گره‌های متعدد در زنجیره تجارت زمینی، ترافیک سنگین و کلافه‌کننده‌ای از کامیون‌ها را در بیشتر گذرگاه‌های مرزی کشور شکل داده‌اند؛ وضعیتی که روز به روز پیچیده‌تر می‌شود.

👈 اینجا بخوانید

🔴 تداوم اعتراضات صنفی؛ تجمع بازنشستگان مخابرات در بیجار و کارگران اخراج‌شده ماهشهر

♦️ کارگران و بازنشستگان دیگر توان خانه ماندن هم ندارند!
همزمان با ادامه اعتراضات صنفی در نقاط مختلف ایران، روز دوشنبه ۱۲ مرداد، بازنشستگان مخابرات در شهرستان بیجار و کارگران اخراج‌شده واحد تعمیر و نگهداری پتروشیمی سلمان فارسی در ماهشهر با برگزاری تجمع‌های اعتراضی، خواستار رسیدگی به مطالبات خود شدند.

در بیجار، جمعی از بازنشستگان مخابرات با برگزاری تجمع اعتراضی، نسبت به وضعیت معیشتی، نحوه مدیریت شرکت مخابرات ایران و عملکرد سهامداران عمده این شرکت اعتراض کردند. معترضان از ستاد اجرایی، تعاون سپاه و شرکت اعتماد مبین به عنوان سهامداران اصلی مخابرات نام برده و خواستار رسیدگی به مطالبات معیشتی و صنفی بازنشستگان شدند.

همزمان در ماهشهر، ۵۲ نفر از کارگران اخراج‌شده واحد تعمیر و نگهداری پتروشیمی سلمان فارسی با تجمع مقابل فرمانداری و دفتر نماینده مجلس، خواستار بازگشت به کار و پایان بلاتکلیفی شغلی خود شدند.

👈 اینجا بخوانید

🔴 ترامپ: هیچ چیز بدون موافقت آمریکا به ایران نخواهد رسید!
 
ترامپ رژیم ایران را به دوگانه‌گویی متهم کرد
به نوشته خبرگزاری‌ها دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، عصر دوشنبه ۱۲ مرداد با انتقاد از مواضع مقام‌های رژیم ایران، آنها را به اتخاذ رویکردی «دوگانه» در قبال مذاکرات متهم کرد و گفت: «هیچ چیز به ایران نمی‌رسد، مگر این‌که ما بخواهیم.»
ترامپ در پیامی که در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» منتشر کرد، نوشت رهبران رژیم ایران از یک سو خواستار دیدار و ادامه گفت‌وگوها هستند و از سوی دیگر، هرگونه مذاکره با آمریکا را به‌طور علنی رد می‌کنند و تنها از تماس با عمان سخن می‌گویند.
او همچنین با اشاره به تنگه هرمز مدعی شد این آبراه «به طور کامل تحت کنترل نیروی دریایی ایالات متحده» قرار دارد و افزود ادعاهای مقام‌های رژیم ایران درباره تسلط بر این تنگه، با واقعیت همخوانی ندارد....



👈 بیشتر بخوانید

🔴 مادر لیلا هرگز اعدام پسرش را باور نکرده بود! (داستان کوتاه)
۱۲ مرداد, ۱۴۰۵
یک داستان واقعی از قتل‌عام ۶۷
اتوبوس تهران -سمنان نسبتا خلوت بود. مسافران اغلب در خواب بودند. مردی میانسال در ردیف سوم پشت سر راننده نشسته بود. بر خلاف دیگران او محو تماشای منظره بیرون بود. راننده چرت آلود اما مسلط دنده عوض کرد.اتوبوس از پیچ تند بعد از ورامین که گذشت، هرم گرمای کویری از شیشه نیمه باز به داخل هجوم آورد. مرد میانسال پنجره را بست. صورتش را به شیشه چسباند و با دقت بیشتر به بیابان‌های نرسیده به گرمسار چشم دوخت. یاد یاران سر به دار شده درقتل‌عام ۶۷ افتاد
کودکی ته اتوبوس با مادرش حرف می زد و خود شیرینی می کرد.
راننده نگاهی در آئینه انداخت و بعد از مکثی کوتاه ضبط صوتش را روشن کرد:
یاری اندر کس نمی بینم یاران را چه شد
دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد

در همین زمینه

اجرای حکم غیرانسانی اعدام، زندانی سیاسی مهدی خانکی در کرج

مرد میانسال در آینه به چهره راننده ذل می‌زند. کودک ساکت می‌شود…
شهریاران بود و خاک مهربانان این دیار    مهربانی را چه پیش آمد شهریاران را چه شد
نوای حزن انگیز شجریان برخی مسافران را بیدار می‌کند، اما کسی غر نمی‌زند…
اتوبوس، گذشته از ورودی گرمسار جلوی یک تابلو ناگهان ترمز می‌کند. برخی مسافران سربلند می‌کنند. پیرزنی پشت خمیده و چارقد به کمر، به سمت اتوبوس می‌آید. شاگرد شوفر با اشاره راننده در را به روی پیرزن باز می‌کند.
پیرزن با زنبیلی سنگین سوار اتوبوس می‌شود. راننده می‌گوید:
سلام ننه لیلا! امروز دوشنبه است، منتظرت بودم!....


👈 بیشتر بخوانید

🔴ایران در پنج دقیقه

مروری بر آخرین تحولات ایران و منطقه در ۲۴ ساعت گذشته در برنامه «ایران در پنج دقیقه».
همراه با یاسر مفیدی

▫️▫️▫️