🔴 رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران؛ وقتی فقر، بدن انسان را به کالا تبدیل می‌کند

♦️ گسترش بازارهای مناقشه‌برانگیز زیر سایه استبداد
سعدی در گلستان روایت می‌کند که در روزگار قحطی، بسیاری از قواعد معمول زندگی رنگ می‌بازد و انسان‌ها ناچار به انتخاب‌هایی می‌شوند که در شرایط عادی هرگز به آن تن نمی‌دهند. این روایت تاریخی، تنها یک حکایت اخلاقی نیست، بلکه تصویری از لحظه‌ای است که اقتصاد و اخلاق در نقطه‌ای بحرانی به هم می‌رسند. در چنین وضعیتی، آنچه تغییر می‌کند فقط قیمت کالاها نیست، بلکه ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی نیز دگرگون می‌شوند.

رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران نیز امروز در همین چارچوب قابل فهم است. گسترش بازارهای غیرمتعارف، فروش اعضای بدن، افزایش اشکال مختلف مبادله بر پایه اضطرار اقتصادی و کاهش سرمایه اجتماعی، نشان می‌دهد که بحران اقتصادی صرفاً یک مسئله مالی نیست، بلکه بنیان‌های اخلاقی جامعه را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

اقتصاددانانی مانند الوین راث در سال‌های اخیر کوشیده‌اند مفهوم «مبادلات منزجرکننده» را توضیح دهند؛ مبادلاتی که دو طرف معامله از آن رضایت دارند، اما جامعه نسبت به آن احساس انزجار یا نگرانی اخلاقی دارد. بازار اعضای بدن، تن‌فروشی یا برخی اشکال مرگ خودخواسته در این دسته قرار می‌گیرند. تجربه ایران در این میان، به یکی از نمونه‌های مورد بحث در ادبیات جهانی اقتصاد اخلاقی تبدیل شده است.


▫️ اقتصاد سیاسی بحران اخلاقی در ایران
رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران را نمی‌توان جدا از ساختار سیاسی حاکم تحلیل کرد. فقر گسترده، تورم مزمن و کاهش فرصت‌های اقتصادی، محصول تصمیم‌های مقطعی نیستند. این وضعیت نتیجه دهه‌ها تمرکز قدرت، فقدان پاسخ‌گویی و اولویت یافتن منافع سیاسی بر رفاه عمومی است.

در نظام‌های دموکراتیک، نهادهای مدنی و رسانه‌های مستقل می‌توانند درباره مرزهای اخلاقی بازارها گفت‌وگو کنند و برای آن‌ها قواعد مشترک بسازند. اما در ساختارهای اقتدارگرا، تصمیم‌گیری درباره اخلاق عمومی نیز به ابزاری سیاسی تبدیل می‌شود. نتیجه آن است که حکومت از یک سو مدعی دفاع از ارزش‌های اخلاقی است و از سوی دیگر، زمینه‌های اقتصادی فروپاشی همان ارزش‌ها را ایجاد می‌کند.

👈 اینجا بخوانید