مرور آثار عباس کیارستمی را ادامه می‌دهیم با فیلم «زنگ تفریح»

#فیلم دوم: زنگ تفریح _ سال ۱۳۵۱

کیارستمی فیلم دومش، «زنگ تفریح»، را در سال ۱۳۵۱ و باز در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ساخت. فیلم کوتاهی که به‌نوعی با فیلم اولش (نان و کوچه) هم‌راستاست. آشکار است که او در فاصله‌ی دوساله‌ی مابین فیلم اول و فیلم دوم، کوشیده تا پاره‌ای از ضعف‌های تکنیکی و کاستی‌های کار خود را برطرف سازد و بیان بصری جدیدتری را تجربه کند.
زنگ تفریح ماجرای پسربچه‌ای را روایت می‌کند که به‌خاطر شکستن پنجره در مدرسه تنبیه می‌شود و در مسیر بازگشت به خانه با بچه‌هایی که در کوچه فوتبال بازی می‌کنند، درگیر می‌شود و چون سنش کم‌تر از آن‌هاست، فرار را بر قرار ترجیح می‌دهد و همین موضوع باعث می‌شود تا از مسیر همیشگی‌اش خارج شود و مسیری جدید را تجربه کند.
اَلن برگالا، منتقد و کارگردان فرانسوی معتقد است که اساسا دو فیلم اول کیارستمی دارای ساختار یک‌سانی هستند؛ کودکی از طریق مسیری آشنا از جایی به جای دیگر می‌رود، در مسیر، مانعی (یک سگ، یک مسابقه‌ی فوتبال) او را متوقف می‌کند، اما او در نهایت می‌تواند آن مانع را پشت سر بگذارد.
بر خلاف فیلم نخست، از #زنگ_تفریح استقبال چندانی نشد. کیارستمی در این باره می‌گوید: «اگر تماشاچی از فیلم زنگ تفریح استقبال نکرد، به این دلیل بود که فیلم قصه‌ای نداشت. بعضی‌ها می‌گفتند فیلم هدف ندارد، در صورتی‌که به‌نظر من فقط می‌توانیم بگوییم که فیلم نتیجه‌گیری ندارد و تماشاچی که عادت کرده همواره با پایان فیلم به نتیجه برسد، نرسید و خوشش نیامد. فکر کرد کلاه سرش گذاشته‌اند. پانزده دقیقه فیلم به او نمایش داده بودند، بدون این‌که پایانی داشته باشد.»
کیارستمی درباره‌ی پایان فیلم توضیح می‌دهد که داستان اصلی فیلم حکایت پسربچه‌ای بود که می‌خواهد یک توپِ بازی داشته باشد و به محله‌ای در بالای شهر می‌رود و از پشت نرده‌های یک خانه‌ی اعیانی با یک پسرک آمریکایی، که مشغول بازی‌ست، آشنا می‌شود و آن‌قدر منتظر می‌ماند تا توپ او به این سوی نرده‌ها می‌افتد و با برداشتن توپ پا به فرار می‌گذارد. کیارستمی مقدمات فیلم‌برداری این فصل را مهیا می‌کند، اما سر بزنگاه درمی‌یابد که این نوع نگاه «قلابی» است و کاری نیست که از پسرک فیلم او سر بزند. «این از اشتباه‌آمیز‌ترین فیلم‌نامه‌هایی است که تا به حال کار کرده‌ام. بنابراین فیلم را نصفه‌کاره قطع کردم و این پایانی را که حالا هست گذاشتم. در حقیقت فیلم به پایانش نمی‌رسد.» کیارستمی توضیح می‌دهد که «در اواخر دهه‌ی چهل و اوایل دهه‌ی پنجاه، به‌طور معمول، می‌بایستی فیلم پیام سیاسی می‌داشت و این اصلا در فطرت من نبود.» بنابراین از «سیاسی کردن» موضوع زنگ تفریح پرهیز می‌کند. به همین دلیل زنگ تفریح، ناخواسته، به فیلمی «ضد قصه» تبدیل می‌شود که مورد نکوهش منتقدان قرار می‌گیرد.
زنگ تفریح در کارنامه‌ی کیارستمی فیلم مهمی ا‌ست و از نظر او «راه بسیار خوبی در سینماست» که به‌تدریج در فیلم‌های بعدی‌اش با افت‌وخیز ادامه پیدا می‌کند.

فیلم کوتاه «زنگ تفریح»،
ساخته‌ی عباس کیارستمی، محصول ۱۳۵۱

«زنگ تفریح» فیلم مهم و موثری در کارنامه‌ی کیارستمی‌ و برای درک سینما و روحیات اوست. تصویر پسربچه‌ای که در یک دست توپش را گرفته و در دست دیگر دفتر مشقش را، خیلی تیپیک‌تر از تصویر پسربچه‌ی فیلم «نان و کوچه» است. حضور مدرسه در این فیلم مهم است. پسرک باز تنهاست و از خانواده‌اش خبری نیست. کوچه‌ها و محله همان حال و هوای فیلم قبلی را دارند. در این‌جا هرچند تلاش و زیرکی پسربچه‌ی فیلم مشهود است، اما موفقیت و پیروزی در اندازه‌های نان و کوچه وجود ندارد. فیلم تلخ‌تر و خشن‌تر است. پسربچه در سکوت ضربات چوب را تحمل می‌کند و لحظاتی بعد توپ به دست در کوچه و خیابان ول می‌گردد. موقعیت او و مشکل او تنها مدرسه نیست، کما این‌که از دست هم‌سن‌وسال‌های خود نیز آزار می‌بیند. گویی که موقعیت اگزیستانسیالیستی از آن دست که آن سال‌ها مرسوم بود، یک موقعیت اضطراب‌آلود که ناشی از وضعیت وجودی آدمی‌ست، مسئول حال بد و تنهایی پسربچه است. در این فیلم آشکارا موقعیتی که بتوان از آن نکته‌ای آموزشی استخراج کرد، وجود ندارد.

از کتاب «سینمای عباس کیارستمی»، نوشته‌ی روبرت صافاریان، انتشارات روزنه، ۱۳۹۴

در این پلان از فیلم «زنگ تفریح»، دارا، پسربچه‌ی فیلم، در کوچه‌ای باریک، بی‌اعتنا از کنار سگی می‌گذرد، هیچ‌کدام عکس‌العمل چندانی نسبت به دیگری نشان نمی‌دهند. پیداست که دارا هم مانند پسربچه‌ی فیلم «نان و کوچه»، تجربه‌ی مقابله و مواجهه با سگ را پشت سر گذاشته و حالا باید یکه و تنها در اجتماع شلوغ، ماجراها و تجربه‌های دیگری را از سر بگذراند که شناختی از آن‌ها ندارد.

مقاله‌ای درباره‌ی فیلم «زنگ تفریح»، از کتاب «عباس کیارستمی؛ فیلمساز رئالیست»، نوشته‌ی ایرج کریمی

فیلم «در ستایش زندگی»،
ساخته‌ی امیر اثباتی و مهدی دوایی و به تهیه‌کنند‌گی امراله فرهادی

(جلسه‌ی پرسش و پاسخ در مدرسه‌ی ویژه، خرداد ۹۲)
@KiarostamiAbbas
‌

فیلم #در_ستایش_زندگی،
ساخته‌ی امیر اثباتی و مهدی دوایی
تهیه‌کننده: امراله فرهادی

گفت‌وگو با عباس کیارستمی با محوریت «گرافیک»، مدرسه‌ی ویژه، خرداد ۹۲

‌

فیلم «در ستایش زندگی»،
ساخته‌ی امیر اثباتی و مهدی دوایی
تهیه‌کننده: امراله فرهادی

فیلم در ستایش زندگی، دربرگیرنده‌ی صحبت‌های عباس کیارستمی‌ست با محوریت #گرافیک، شامل نظرات کارشناسی‌ او در این حوزه. کیارستمی که خود یکی از بنیان‌گذاران گرافیک نوین ایران است، در این فیلم از دورانی که به‌عنوان یک گرافیست فعالیت می‌کرد، می‌گوید و از تاثیر و نقش این دوران بر روی زندگی شخصی و سایر کارهایش.

مرور آثار عباس کیارستمی را ادامه می‌دهیم با فیلم «تجربه»

#فیلم سوم: تجربه _ سال ۱۳۵۲

کیارستمی در سال ۱۳۵۲ در حالی‌که دو فیلم کوتاه ساخته بود و هم‌چنان در کانون پرورش فکری کودکان و نوچوانان کار می‌کرد، فیلم نیمه‌بلند «تجربه» را ساخت. در این‌جا باید در نظر داشت که «زنگ تفریح» (فیلم دوم کیارستمی) به‌خاطر قالب جسورانه‌اش، به‌شدت مورد انتقاد منتقدان قرار گرفته و این امر خود به تنهایی می‌تواند اعتمادبه‌نفس کیارستمی تازه‌کار را تضعیف کند. خودش وضعیت را این‌گونه توضیح می‌دهد: شاید باور نکنید، اما فیلم ایده‌آل من، فیلم دومم، زنگ تفریح است. این فیلم مانند «طعم گیلاس» است از لحاظ فرم، جسارت، اجتناب از داستان‌گویی و پایان نامتعارف. اما واکنش منتقدان در آن زمان چنان شدید و تلخ بود که مرا به‌سوی بازنویسی یک داستان و ساخت فیلم تجربه، که یک ملودرام عشقی بود هدایت کرد. منتقدان نوشته بودند که من بودجه‌ی دولتی را هدر می‌دهم و لذا خواستار قطع هم‌کاری کانون با من شده بودند.
#تجربه حکایت نوجوان فقیر و یتیمی‌ست که در یک استودیوی عکاسی کار می‌کند و زندگی ملالت‌باری را می‌گذراند. او که دوره‌ی بحران بلوغ را تجربه می‌کند، عاشق دختری بزرگ‌تر و از طبقه‌ی بالاتر از خود می‌شود. تجربه بر اساس داستان کوتاهی از امیر نادری ساخته شده، نادری که از دوستان نزدیک کیارستمی بود، داستان تجربه را بر اساس تجربیات واقعی زندگی خودش نوشت و به کیارستمی داد و درست در همان زمان برای ساخت فیلم دیگری که به او پیشنهاد شده بود (تنگسیر، ۱۳۵۲) راهی بوشهر شد. به همین خاطر کیارستمی، در غیاب نادری، تجربه را با آزادی کامل و با معیارهای خودش ساخت، هرچند که نهایت تلاشش را کرده تا به رئالیسم مورد نظر نادری دست یابد. تجربه در دنیایی دور از ملودرام و با استفاده از یک سلسله زمان‌های‌ مرده ساخته شده، که همانند ابزارهایی به فیلم معنا می‌دهند. تجربه نخستین فیلم کیارستمی‌ست که آدم‌ها در آن به حرف می‌آیند، البته به‌اختصار و به‌ضرورت. تجربه از مولفه‌ی روایت‌گرایانه‌ی قوی‌تری نسبت به دو فیلم قبلی کیارستمی برخوردار است. فیلم اما از نظر سبکی شباهت چندانی به کارهای دیگر کیارستمی ندارد. در تجربه بیش‌تر با سینمایی از نوع سینمای اجتماعی یا خیابانی اواخر دهه‌ی چهل و اوایل دهه‌ی پنجاه روبه‌رو هستیم. به‌خصوص صحنه‌های ول‌گردی‌ نوجوان فیلم در خیابان‌ و جلوی سینماها به فضای سینمای خیابانی آن دوره و قهرمانان ناکامش شباهت دارد‌. ناکامی جنسی قهرمان فیلم که بی‌ارتباط به موقعیت طبقاتی او نیست، نیز از تم‌های رایج آن سینماست که نمونه‌ی شاخص آن فیلم «زیر پوست شب» (فریدون گُله، ۱۳۵۳) است. از نظر تصویری نیز فیلم‌برداری علیرضا زرین‌دست با سایه‌روشن‌‌های تند در فضاهای داخلی و حرکات دوربین دشوار و فراوان، فیلم را از سادگی و واقعیت‌نمایی تصاویر فیلم‌های کیارستمی دور می‌کند. وقتی در مجموعه‌ی کارهای کیارستمی به فیلم تجربه نگاه می‌کنیم بیش‌تر از این نظر جالب است که نشان‌دهنده‌ی شکل‌نگرفتگی سبک کیارستمی و دغدغه‌های ذهنی اوست. او را بیش‌تر آدمی متاثر از و همراه جو اجتماعی غالب می‌بینیم، تا هنرمندی با دیدگاه منحصربه‌فرد و با سبک قابل شناسایی.

فیلم «تجربه»،
ساخته‌ی عباس کیارستمی، محصول ۱۳۵۲

‌فیلم «تجربه»، با کیفیت بهتر و حجم بیشتر