چگونه به چنین موجوداتی تبدیل شدیم؟

راه‌رفتن با قامت راست

بدن جنوبی‌کپی‌آسا طوری تحول یافت که برای پرتاب اجسام مناسب باشد و این محصول جانبی دوپابودن یا راه‌رفتن با قامت راست بود. در ابتدا اصلاً چرا لوسی تصمیم گرفت که راست راه برود؟ اگر دوپا نشده بودیم، تقریباً شکی نیست که هرگز یاد نمی‌گرفتیم که اجسام را آن‌قدر خوب پرتاب کنیم و در این‌صورت انقلاب اجتماعی-شناختی‌ای که ما را انسان کرد هم شاید رخ نمی‌داد. اما راه‌رفتن با قامت راست چه دلیلی دارد؟ چه بهره‌ای نصیب اجدادمان شد وقتی که دیگر از سرِ مشت‌هایشان مانند یک جفت پای جلویی استفاده نکردند؟

برای این پرسش دو پاسخ هست. نخست این‌که نمی‌دانیم. دوم این‌که نظرات بسیاری وجود دارد. بعضی از این نظرات ارتباط اندکی با روان‌شناسی دارند یا اصلاً رابطه‌ای با آن ندارند. مثلاً به‌نظر می‌آید در طول مسافت‌های طولانی راه‌رفتن ما روی دو پا بهینه‌تر از راه‌رفتن کپی‌ها روی چهار دست‌وپا باشد و ازمیان‌رفتن جنگل‌ها احتمالاً توانایی ما طی مسافت‌های طولانی را ارزشمندتر کرده است. یکی از دلایل این‌که اجدادمان شروع کرده‌اند به راست راه‌رفتن شاید صرفاً همین باشد که برای رفتن از نقطۀ (آ) به نقطۀ (ب) ناچار نباشند این اندازه انرژی مصرف کنند. اما پاره‌ای نظراتمان در این‌باره روان‌شناسانه‌ترند، از این جهت که می‌پردازند به تصمیم‌ها دربارۀ این‌که چه کاری با دست‌ها انجام شود. شاید اجدادمان دوپا شدند تا دست‌هایشان برای حمل غذا یا ابزار یا سلاح آزاد شود. این دیدگاه از مدت‌ها پیش مطرح بوده است و قطعاً در اختیارداشتن غذا یا ابزار یا سلاح اضافی برای اجدادمان مزیت بزرگی به‌شمار می‌آمده است.

مشکل این فرضیه آن است که پیش از انسان راست‌قامت هیچ‌گونه شواهدی وجود ندارد که نشان دهد اجدادمان ابزارهایشان را در طول مسافت‌های طولانی با خود حمل می‌کردند، با این‌که چندمیلیون سالی می‌شد که روی دو پا راه می‌رفتند. بعید است که اجداد پیشاانسان‌مان غذا را هم تا مسافت‌های طولانی با خود حمل کرده باشند، به‌همان دلیل که ابزارهایشان را با خود حمل نمی‌کردند. آن‌ها نمی‌توانستند نیازهای احساس‌نشدۀ خود را پیش بینی‌کنند. اگر در همین لحظه گرسنه بودند، غذای خود را می‌خوردند و آن را با خود جایی نمی‌بردند. اگر در همین لحظه گرسنه نبودند، غذایشان را جا می‌گذاشتند یا دور می‌ریختند، به‌جای این‌که با خود ببرند (چون تشخیص نمی‌دادند که بعداً باز هم گرسنه می‌شوند). پس اصلاً چه انگیزه‌ای می‌توانست سبب شود که اجداد جنوبی‌کپی‌آسایمان چیزی با خود حمل کنند؟ اصلاً چرا باید حیوانی که نمی‌تواند برای نیازهای احساس‌نشده‌اش برنامه‌ریزی کند، تصمیم بگیرد که چیزی را در یک روز بسیار گرم از این‌سو به آن‌سوی علفزار با خودش خرکش کند؟

برای پاسخ به این پرسش فقط کافی است توجه کنیم که لوسی و اجدادش هر بار که می‌خواستند از میان علفزار بگذرند چه احساسی داشته‌اند. شما اگر می‌خواستید با پای پیاده از علفزار بگذرید چه احساسی داشتید؟ به‌نظرم پاسخ احساس ترس است. هربار که لوسی و اجدادش می‌خواستند از دشت‌های باز عبور کنند، از آسیب‌پذیری خود کاملاً آگاه بودند و از حملات احتمالی گربه‌سانان یا سگ‌سانان بزرگ هراس داشتند. این ترس احتمالاً انگیزه‌ای بوده است برای این‌که هر چیزی را که برای دفاع از خودشان مفید باشد با خود حمل کنند. محتمل‌تر از همه تکه‌ای چوب که می‌تواند به‌عنوان چماق یا نیزه عمل کند.

حمل چماق یا نیزه در صورتی که دستانتان هنگام راه‌رفتن آزاد باشد بسیار راحت‌تر است و همین احتمالاً انگیزه‌ای برای لوسی و اجدادش بوده است که راست راه بروند. اگرچه لوسی قادر به برنامه‌ریزی برای نیازهای آینده نبود اما می‌توانست برای نیازهای جاری‌اش چاره‌جویی کند و هربار که از میان علفزار می‌گذشت نیاز به سلاح را احساس می‌کرد. البته نمی‌دانیم که آیا میل همیشگی به داشتن سلاح در گذار ما به‌سوی راست راه‌رفتن نقشی داشته است یا خیر. اما به‌هرحال این امر با توانایی‌های شناختی‌مان در آن زمان سازگار است و می‌توانسته است مزیتی مشابه با افزایش بازدهی انرژی حاصل از راه‌رفتن بر دوپا نصیب اجدادمان کند.

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

چگونه به چنین موجوداتی تبدیل شدیم؟

از انسان راست‌قامت تا انسان خردمند

تقسیم کار عصری طلایی برای اجدادمان آفرید و این امکان را پدید آورد که نتیجۀ فعالیت‌های گروهیمان بسیار بیش از مجموع کوشش‌های فردی‌مان باشد. با تقسیم کار، گروه‌ها ویژگی‌های نوخاسته‌ای یافتند که آن‌ها را کاراتر و مهلک‌تر از هر گروهی می‌کرد که پیش‌تر وجود داشت. انسان راست‌قامت بیش از چهارمیلیون سال پس از این‌که اجدادمان جنگل بارانی را ترک کردند چیزی بسیار مهم‌تر از امنیت درختان به ما داد و این‌چنین ما را به مسیر صعود به‌سوی بالاترین مرتبه در زنجیرۀ غذایی بازگرداند. با تقسیم کار حیواناتی که زمانی شکارگر ما بودند شکارمان شدند.

اما چنان‌که گویی تقسیم کار برای انسان راست‌قامت کافی نباشد، کار را با مهم‌ترین نوآوری کل تاریخ بشر به نحو احسن تمام کرد: مهار آتش. آتش از انسان در برابر عوامل طبیعی و حیوانات شکارگر محافظت می‌کرد و همچنین مواد مغذی و انرژی‌ای را از غذاها آزاد می‌کرد که در حالت خام به‌دست‌آوردنشان دشوار است. بو و مزۀ گوشت خام را با استیک پخته یا طعم سیب‌زمینی خام و پخته را با هم مقایسه کنید. در هردو مورد اصلاً قابل مقایسه نیستند. یکی را تقریباً نمی‌شود خورد؛ دیگری خوشمزه است. اجداد ما با مهار آتش زندگی خود را برای همیشه دگرگون کردند: دیگر لازم نبود در پایان روز به غار سرد و نمور بازگردند، دیگر لازم نبود در طول شب نابینا باشند، دیگر لازم نبود هنگام خواب نگران شکارگران شبگرد باشند و دیگر لازم نبود زندگی را با منابع غذایی کم‌مایه و ناچیز بگذرانند.

ریچارد رنگم در کتاب عالی خود آتش گرفتن، این نظر را مطرح می‌کند که غذا پختن در ایجاد امکان برخورداری از مغزهایی این اندازه بزرگ در انسان راست‌قامت و بعدها انسان خردمند نقشی اساسی داشته است. کپی‌های بزرگ هم‌ردۀ ما با این‌که روده‌هایی بزرگ‌تر از روده‌های ما دارند نمی‌توانند از غذای خام خود به اندازۀ لازم برای تغذیۀ مغزی به بزرگی مغز ما کالری و مواد مغذی به‌دست آورند. نه‌تنها نسبت اندازۀ مغز به روده برای ما بسیار بزرگ‌تر از این نسبت در کپی‌های دیگر است، بلکه سریع‌تر از آن‌ها کالری می‌سوزانیم پختن غذایمان این امکان را فراهم آورد که فرایند سوخت‌وساز سریع‌تری در ما تکامل یابد تا بتوانیم نیازهای چنین مغز بزرگی را تأمین کنیم... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

چگونه به چنین موجوداتی تبدیل شدیم؟

روابط اجتماعی پیچیده، مغز بزرگ می‌طلبد

وقتی که حجم وسیع دانش لازم برای بقا در هر آب و هوایی در زمین را در نظر می‌گیرید، شاید به‌نظر آید که چالش‌های اجتماعی پیش روی اجدادمان به‌نسبت پیش‌پاافتاده بودند. اسکیموها باید می‌آموختند که حیوانات غول‌پیکر را در دریاهای خطرناک شکار کنند و برای زنده‌ماندن در سفرهای طولانی در دشتی وسیع و کاملاً هموار خانه‌های یخی بسازند. ساکنان ناحیۀ پایین‌تر از صحرا در افریقا باید یاد می‌گرفتند که میمون‌ها را با تیرهایی شکار کنند که به زهرهایی آغشته باشد از نوع زهر گرفته‌شده از دانۀ استروفانتوس کومبه. و بومیان استرالیا باید می‌آموختند که از مارها و عنکبوت‌های کشنده دوری کنند و درعین‌حال در یکی از گرم‌ترین و خشک‌ترین مناطق زمین به‌طریقی آب و غذا بیابند.

وقتی که انسان نخستین‌بار پا به این محیط‌ها گذاشت، مقابله با این چالش‌ها فوق‌العاده دشوار بود اما پیش از عصر حمل‌ونقل مدرن انسان‌ها آهسته حرکت می‌کردند. حتی آن‌دسته از اجدادمان که خیلی اهل کوچ‌نشینی و بیابانگردی بودند نیز بیشتر عمر خود را در محیط‌های آشنا می‌گذراندند. قواعدِ ثابت مواجهه با بخشی از جهان که در آن زندگی می‌کردند در کنار آتش به‌راحتی قابل انتقال به نسل بعدی بود، در نتیجه فرهنگ انباشتی و یادگیری اجتماعی تضمین می‌کرد که مشکلاتِ مادی مربوط به شکارگر و شکار و سرپناه به لحاظ شناختی چندان چالش‌برانگیز نخواهند بود.

اما برخلاف جهان مادی، دنیای اجتماعی دنیای برهم‌کنش‌ها و روابط متقابل پویا است؛ راهبردهای اجتماعی من بر افراد دیگری اثرگذار است و آن‌ها نیز اغلب در مقابل، رفتارشان را تغییر می‌دهند. دیگران هم به‌دنبال برنامه‌های خودشان هستند و وقتی که پس از یک شکار طولانی به خانه بازمی‌گردم و می‌بینم همه دور آتش نشسته‌اند و پچ‌پچ می‌کنند و کرکر می‌خندند باید سر دربیاورم که چه خبر است. آیا پشم ماموت به دندانم چسبیده؟ آیا وقتی که در یخ و سرما بیرون رفته بودم کسی سراغ زنم رفته؟ آیا آن کرکر خنده اصلاً به من مربوط است؟ با وجود این‌گونه پیچیدگی‌ها تردیدی نیست که نمی‌توانید طرز رفتار با دیگران را صرفاً با پیروی از مجموعه‌ای ثابت از قواعد که در جهان طبیعی خوب کار می‌کنند یاد بگیرید، مانند این‌که «از عنکبوتی که نوار قرمز بر پشتش دارد دوری کن» یا «در آبکندهای عمیق دنبال آب بگرد». مرزهای متغیر دنیای اجتماعی پیوسته چالش‌های تازه‌ای پیش روی انسان قرار می‌دهد، چون انسان‌های دیگر هروقت دلشان بخواهد رفتار خود را تغییر می‌دهند، به‌ویژه اگر خیال کنند که دیگران در حال سوء استفاده از آن‌ها هستند... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

چگونه به چنین موجوداتی تبدیل شدیم؟

نظریۀ ذهن

اجداد ما در تلاش برای ایجاد و حفظ اتحادها و آغاز فعالیت‌های جمعی و صرفاً گذراندن روز بدون مواجهه با حملۀ دیگران آموختند که رفتار یکدیگر را پیش‌بینی کنند. بهترین راه برای پیش‌بینی رفتار دیگران آگاهی از سیر استدلال و اهداف آن‌ها است. از همین‌رو «نظریۀ ذهن» در ما تکامل یافت؛ یعنی درک این نکته که ذهن دیگران متفاوت از ذهن ما است. کودکان خردسال این قابلیت را ندارند و این یکی از دلایلی است که فهم داستان‌ها و چیزهایی که ناگهان بر زبان می‌آورند گاهی ممکن است بسیار دشوار باشد ۱آن‌ها متوجه نمی‌شوند که شنوندگانشان اغلب مانند خودشان نمی‌اندیشند. اما می‌توانید ببینید که وقتی کودکان درمی‌یابند ترجیحات و دانش افراد مختلف می‌تواند متفاوت باشد، مطلب دستگیرشان می‌شود. وقتی می‌فهمند جهان امکانات متعددی عرضه می‌کند که دوطرف می‌توانند متقابلاً از آن منتفع شوند، زندگی ناگهان غنی‌تر و آسان‌تر می‌شود: من پاستیل قرمز دوست دارم اما تو پاستیل سیاه؛ من باهات قایم‌موشک بازی می‌کنم اگر تو هم گرگم به هوا بازی کنی.

وقتی که اجدادمان دریافتند که دیگران اندیشه‌ها و احساساتی متفاوت از اندیشه‌ها و احساسات ما دارند، شروع کردند به حدس‌زدن این اندیشه‌ها و احساسات. رفتار دیگران روشن‌ترین سرنخ‌ها را از این‌که اندیشه و احساسشان چیست به‌دست می‌دهد، اما رفتار وقتی بیشترین فایده را دارد که بتوانید انگیزه‌های نهفته در پس آن را تشخیص دهید. آیا این کار را تصادفی انجام داد یا از قصد یا چون چارۀ دیگری نداشت؟ این شکل ابتدایی از ذهن‌خوانی در فهم ائتلاف‌های رقیب نقشی حیاتی و حساس دارد، به‌ویژه اگر اعضا یا اهداف این ائتلاف‌ها در طول زمان تغییر کند. بدیهی به‌نظر می‌آید که وقتی کسی سکندری می‌خورد و انگشت پایتان را لگد می‌کند کارش تصادفی بوده اما وقتی روی پایتان پا می‌گذارد و فشار می‌دهد کارش از روی قصد و نیت بوده است اما شما این مطلب را می‌دانید، چون پردازشگر اطلاعات اجتماعی‌تان خیلی خوب کار می‌کند. اگر حیوان خانگی دارید، دفعۀ بعد که تصادفاً آزاری به او رساندید یا ترساندیدش خوب دقت کنید. سگ‌های من وقتی اتفاقی پایشان را لگد می‌کنم همان‌قدر مطبع و پشیمان می‌شوند که وقتی دعوایشان می‌کنم، چون قابلیت تشخیص رفتارهای عامدانه و غیرعامدانه را ندارند. بنابراین توانایی‌شان در درک من و پیش‌بینی رفتارهای آینده‌ام به‌شدت محدود است... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

چگونه به چنین موجوداتی تبدیل شدیم؟

نظریۀ ذهن برای آموزش و یادگیری

نظریۀ ذهن در فرایند تکامل شکل گرفت تا کمک‌مان کند دنیای اجتماعی خود را هدایت کنیم و مسیرمان را در آن بیابیم اما مزایای دیگری نیز داشت. شاید چشمگیرترین مزیتش این بود که توانایی ما برای آموزش‌دادن دیگران (و همین‌طور یادگیری از آن‌ها) را به‌شدت افزایش داد. اگر اصلاً ندانم که به چه چیز فکر می‌کنید یا ندانم که دانش شما متفاوت از دانش من است، آموزش‌دادن به شما برایم دشوار خواهد بود. از کجا باید شروع کنم؟ چه چیزهایی را از قبل می‌دانید، چه چیزهایی را باید بدانید و بهترین راه برای این‌که آن‌ها را به شما نشان دهم چیست؟ اما اگر بتوانم پاسخ این پرسش‌ها را تشخیص دهم، آن‌گاه می‌توانم آگاهانه از دانسته‌های شما به‌عنوان نقطۀ شروع برای به‌اشتراک‌گذاشتن اطلاعات تازه استفاده کنم. نتیجه این‌که انسان‌ها آموزگارهای بسیار کارآمدی هستند.

مثال مورد علاقۀ من برای نشان‌دادن این‌که انسان‌ها در نقش معلم چقدر می‌توانند کارآمد باشند، شامپانزه‌هایی هستند که می‌خواهند یاد بگیرند با سنگ گردو بشکنند. شامپانزه‌ها از ابزارهای ساده استفاده می‌کنند و در بسیاری از نقاط افریقا برای بازکردن گردو با استفاده از سنگ به‌عنوان چکش و سندان راهکارهایی یافته‌اند. وقتی گردوها می‌رسند شامپانزه‌های مادر اغلب چند گردو را روی سنگی بزرگ می‌گذارند و با استفاده از سنگ‌های کوچک‌تر آن‌هارا می‌شکنند. بچه‌هایشان در طول این کار معمولاً همان نزدیکی می‌نشینند و اگر بخشی از ثمرۀ کار را (که در این مورد مغز گردو است) بردارند مادر اعتراضی نمی‌کند. پرسش حیاتی برای مقصود ما این است که چقدر طول می‌کشد که بچه‌ها این مهارت گردوشکنی را یاد بگیرند.

وقتی که اولین‌بار شنیدم دربارۀ گردوشکستن تحقیق می‌کنند، حدس زدم که بچه‌شامپانزه احتمالاً یک سال زمان لازم داشته باشد تا این مهارت را یاد بگیرد. بالاخره کارکردن با سنگ‌هایی که اَشکال نامنظم دارند و گردوهای کوچک سفت راحت نیست و یکی‌دو بار برخورد ناخواستۀ سنگ روی انگشت هم می‌تواند هر شاگردی را دلسرد کند. به‌علاوه شامپانزه این فرصت را در اختیار ندارد که زیاد تمرین کند، چون گردوشکنی برای او موقعیتی به‌نسبت نادر است. پس این چیزی نیست که بتوانند یک‌شبه فرابگیرند. می‌توانید تصور کنید که چقدر شگفت‌زده شدم وقتی که بعداً فهمیدم برای شامپانزه‌های جنگل تقریباً ده سال طول می‌کشد تا یاد بگیرند پوستۀ دانه‌های مختلفی را که می‌خورند بشکنند!... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

چگونه به چنین موجوداتی تبدیل شدیم؟

نظریۀ ذهن و فریب اجتماعی

از شکل‌گیری نظریۀ ذهن تا روزی که اولین دروغ گفته شد نباید زیاد طول کشیده باشد. در توضیح این جمله باید بگویم که فریبکاری بسیار پیش از دروغگویی وجود داشته است. فریبکاری در بسیاری گیاهان و حیوانات دیده می‌شود که وانمود می‌کنند چیزی هستند که درواقع نیستند. مانند حشراتی که شبیه شاخۀ درخت هستند و آفتاب‌پرستی که رنگ خود را برای انطباق با محیط تغییر می‌دهد. این موجودات برای موفقیت در فریبکاری خود به فهم حالات ذهنی دیگران نیاز ندارند. حتی رفتارهای پیچیدۀ فریبکارانۀ حیوانات، بازنمایی ذهن دیگران را لازم ندارد. مثلاً میمون‌های کاپوچین گاه‌گاهی بدون این‌که حیوان شکارگری وجود داشته باشد، صدای مخصوص هشدار را از خود درمی‌آورند و وقتی که میمون‌های دیگر به‌سوی درختان پا به فرار می‌گذارند، غذاهای باقی‌مانده را می‌خورند. استفاده از این راهبرد وقتی محتمل‌تر است که مقدار قابل‌توجهی غذا در نزدیکیشان باشد و بنابراین هنگام گریز دیگران سریع‌تر بتوان آن را خورد. اما حتی این راهبرد به‌نسبت پیچیده را می‌توان در طول زمان آموخت، بدون این‌که توانایی دانستن این‌که میمون‌های دیگر چه فکری می‌کنند اصلاً لازم باشد.

برخلاف این نوع فریبکاری‌ها، دروغگویی شکلی از فریبکاری اجتماعی و آلت دست قراردادن دیگران است که به انسان منحصر می‌شود و به قابلیت شناختی به‌مراتب پیچیده‌تری نیاز دارد. دروغ‌گفتن یعنی کاشتن عامدانۀ باوری کاذب در ذهن دیگری که مستلزم این آگاهی است که محتوای ذهن دیگران متفاوت از محتوای ذهن خود شخص دروغگو است. وقتی چیزی را که شما می‌فهمید بفهمم، در موقعیتی قرار می‌گیرم که می‌توانم آگاهانه فهم شما را طوری دستکاری کنم که شامل باورهای کاذبی که به‌نفع من است نیز باشد. از همین‌جا است که دروغ پا به جهان می‌گذارد.

محققان دریافته‌اند که فقط با آموزش نظریۀ ذهن به کودکان خردسال می‌توان به آن‌ها یاد داد که دروغ بگویند. شیائوپندینگ از دانشگاه ججیانگ نرمال و همکارانش در نخستین آزمایش برای بررسی این امکان، بچه‌های سه‌ساله‌ای را به آزمایشگاه آوردند که هنوز نظریۀ ذهن را نمی‌فهمیدند و سپس به آن‌ها یا نظریۀ ذهن یا مهارتی نامرتبط را آموزش دادند. دینگ و همکارانش برای آموزش نظریۀ ذهن جعبه‌هایی مانند جعبۀ مداد را به بچه‌ها نشان می‌دادند و سپس آن را باز می‌کردند تا بچه‌ها ببینند که اشیای غیرمنتظره‌ای درونشان است. بعد از آن‌ها می‌پرسیدند که دیگران در مورد محتوای جعبه ممکن است چه فکر کنند. در طول زمان رفته‌رفته این فکر در ذهن بچه‌ها شکل می‌گیرد که دیگران دربارۀ چیزهای درون جعبه، احتمالاً همان تصوری را دارند که خودشان پیش از دیدن چیزهای نامنتظر درون جعبه در ذهن داشتند. بچه‌ها در طول شش روز مختلف چنین آموزش‌هایی را می‌دیدند و هدف این بود که یاد بگیرند دیگران لزوماً همان اطلاعاتی را که خودشان به‌تازگی دریافته‌اند در اختیار ندارند... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

چگونه کشاورزی آخرین تغییرات ظریف و جزئی را در ویژگی‌های روانی ما پدید آورد؟

کشاورزی تقریباً دوازده‌هزار سال پیش در خاورمیانه و به‌فاصلۀ کوتاهی پس از آن در چین و آمریکا و در طی چندهزار سال پس از آن، در بسیاری نقاط دیگر پدید آمد. پیش از ابداع کشاورزی، به‌مدت حدوداً ده تا بیست هزار سال مردم در اروپا و خاورمیانه و چین، غلات وحشی را جمع‌آوری و آسیا می‌کردند تا آرد به‌دست آورند. اجداد شکارگر-خوراکجوی ما هماهنگ با وابستگی فزایندهشان به غذاهای گیاهی و ابزارهای کشاورزی به‌تدریج از سبک زندگی کوچ‌نشینانۀ خود فاصله گرفتند. این تحول، تغییرات پرشماری در شیوۀ زندگی آن‌ها به‌دنبال داشت: به‌جای چادر در خانه ساکن شدند، به‌جای پوست کدو از ظروف سفالی استفاده کردند و ابزارهای سنگی مانند هاون و دسته‌هاون به‌کار گرفتند که برای آردکردن گندم کارا است اما مایۀ زحمت و دردسر کوچ‌نشین‌ها است.

وقتی که اجدادمان کشاورزی را آغاز کردند، نیزه و کمان خود را بلافاصله کنار نگذاشتند؛ شکار هم در کنار کشت زمین ادامه داشت و البته همین‌طور جمع‌آوری خوراک (و امروز هم در بسیاری از جوامع کشاورزی همین وضع برقرار است). از نگاه ما ابداع کشاورزی نقطۀ عطف به‌شمار می‌آید اما برای مادرِ مادرِ... مادربزرگمان، کاشتن چند دانه از بذری که گردآوری کرده بود احتمالاً تصمیم خیلی مهمی نبود. به‌عبارت دقیق‌تر احتمالاً به فکرش رسید که بد نیست اگر بداند در فصل آینده گیاه مورد علاقه‌اش کجا درخواهد آمد و به‌نظرش آمد ارزشش را دارد که امتحان کند. اصلاً من گمان می‌کنم خودش نمی‌دانسته چه بذری را کاشته است. اگرچه کشاورزی توان پیش‌بینی و ثبات در زمینۀ غذا را برای اجدادمان افزایش داد اما گذار از سبک زندگی کوچ‌نشینی شکارگر-خوراکجویان به زندگی یک‌جانشینی کشاورزان هزینه‌های متعددی نیز در بر داشت. از مشکلی شروع کنیم که بیش از همه آزارم می‌دهد: فقدان سیستم لوله‌کشی مناسب. دوازده‌هزار سال پیش، همه در فضای باز اجابت مزاج می‌کردند اما شکارگر-خوراکجویان از این مزیت برخوردار بودند که پیش از این‌که عواقب این کار دامنشان را بگیرد از آن نقطه دور می‌شدند. اما کشاورزها جایی نمی‌رفتند، بنابراین به‌مرور آب آشامیدنی خود را با فضولاتشان کاملاً آلوده می‌کردند. این فرایند مسمومیت ناشی از فضولات برای سلامتشان فاجعه‌بار بود.

مشابه امروزی این وضع ناشی از اجابت مزاج پرشمار در فضای باز را در برخی نقاط هند می‌بینیم که علت عمدۀ بیماری‌های معده و روده و سوءتغذیه کودکان است. وضع کشاورزان نخستین نیز همین اندازه وخیم بود، چون زندگی یکجانشینی آن‌ها را در معرض این عامل جدید بیماری قرار می‌داد. علاوه‌بر امراض ناشی از آلودگی فضولات، معلوم شد حیواناتی که کشاورزان نگهداری می‌کنند نیز عامل عمدۀ بیماری هستند، چون منشأ بیماری‌های همه‌گیر در انسان، اغلب از حیوانات اهلی است (مانند آنفولانزای خوکی و آنفولانزای مرغی)... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

خصوصیات روانی کشاورز

کشاورزی نیازمند قابلیت‌های ذهنی‌ای است که نخستین‌بار در انسان راست‌قامت پدید آمد: تقسیم کار، آماده‌سازی پرزحمتِ ابزارها و برنامه‌ریزی برای آینده. اما این قابلیت‌ها از هزاران سال پیش از ابداع کشاورزی در انسان وجود داشت و تحولات روانی لازم برای تبدیل شکارگر-خوراکجو به کشاورز چیزی بیش از فقط این قابلیت‌ها می‌خواست. کشاورزی همچنین می‌طلبید که نگرش‌ها و ارزش‌ها متحول شوند تا با نیازها و فرصت‌های تازه انطباق پیدا کنند. سبک زندگی شکارگر-خوراکجوی ناحیۀ استوایی را با سبک زندگی کشاورز مقایسه کنید. شکارگر-خوراکجویان مناطق استوایی معمولاً در جوامع زودبازده زندگی می‌کنند. چون نگهداری و ذخیرۀ گوشت در نواحی استوایی تقریباً ناممکن است و چون حتی بهترین شکارچیان هم اغلب دست‌خالی به خانه بازمی‌گردند، شکارگر-خوراکجویان جوامع زودبازده هر چیزی را که بگیرند با سایر اعضای گروهشان تقسیم می‌کنند. این رسم تقسیم میان همۀ اعضا، مانند نوعی بیمه عمل می‌کند که با تسهیل شرایط در دوره‌های سخت که بدون یاری دیگران ممکن است با گرسنگی یا مرگ همراه شود، به‌نفع همه است.

شکارگر-خوراکجویان مناطق استوایی برای جمع‌آوری غذاهای گیاهی، از فرصت‌هایی که محیط در اختیارشان می‌گذارد (مثلاً میوه‌های در حال رسیدن) بهره می‌برند، بنابراین چیزی بیش از آنچه می‌توانند با خود حمل کنند صاحب نیستند. جوامع شکارگر-خوراکجو به‌واسطۀ سبک زندگی کوچ‌نشینی خود، از چندین گروه به‌هم‌پیوسته تشکیل شده است که هرگاه افراد بخواهند از دسته جدا شوند و شانس خود را جایی دیگر امتحان کنند، از هم می‌گسلند و آرایش تازه‌ای به‌خود می‌گیرند. اگر از کسی در گروه خوشتان نمی‌آید هیچ مشکلی نیست، هرگاه آن شخص و خانواده‌اش خواستند به‌سوی شرق حرکت کنند، شما و خانواده‌تان به‌سوی غرب بروید. وقتی که افراد در دسته‌های تازه قرار می‌گیرند، هرکس با اعضای گروه بزرگ خود در ارتباط است و بنابراین در طول زندگی، همیشه افرادی دوروبرش هستند که خوب می‌شناسدشان اما زیرگروه‌هایی که هر دسته را می‌سازند حالت شناور دارند.

برخلاف شکارگر-خوراکجویان که در لحظۀ حال زندگی می‌کنند و می‌گویند هرچه پیش آید خوش آید، نگاه کشاورزان معطوف به فردا است. کار و کوشش آن‌ها عمدتاً بر محور آماده‌شدن برای فصل برداشت است که رویدادی فوق‌العاده مهم و پرزحمت است. کشاورزان اغلب صاحب تعداد بسیار زیادی ابزار کشاورزی هستند، چون کشاورزی با وسایلی که به کشاورزان امکان می‌دهد زمین را آماده کنند و محصول را پرورش دهند و آن را به فراوردهای خوردنی تبدیل کنند بسیار ساده‌تر می‌شود (مانند سنگ چاقوتیزکنی که خیلی پیش از خود کشاورزی ابداع شد). کشاورزان یکجانشین هستند، به‌این دلیل بدیهی که نمی‌توان زمین را با خود جایی برد و وقتی صاحب ابزار شدید و زمین را آماده کردید و محصول خود را کاشتید، رهاکردنش و رفتن به جایی دیگر هزینۀ بسیار دارد. اگر در جامعۀ کشاورزی خود از کسی خوشتان نمی‌آید، به‌احتمال فراوان هیچ‌کدام از شما جای دیگری نمی‌روید.

اگرچه کشاورزان در نقاط مختلف جهان برای تقسیم ثمرۀ کارشان قوانین و قواعد متفاوتی دارند اما خیلی به‌ندرت پیش می‌آید که به‌جز اعضای خانواده و کسانی که در برداشت نقش داشته‌اند، کس دیگری از محصول سهم ببرد. کارل مارکس این نظر را مطرح کرد که افراد باید متناسب با توانایی‌هایشان تولید کنند اما بر اساس نیازهایشان سهم ببرند و این اصل توصیف نسبتاً قابل‌قبولی از وضع حاکم در میان شکارگر-خوراکجویان است. اما تاریخ کمونیسم نشان می‌دهد که اقوام کشاورز بیرون از مرزهای خانوادۀ خود، به اشتراک روی خوش نشان نمی‌دهند... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

از روستا به شهر

انسان راست‌قامت مبدع تقسیم کار بود و نفع بسیار هم از آن برد اما امکانات بالقوۀ تقسیم کار فقط در صورتی به فعلیت درمی‌آید که افراد متخصص شوند و در کل عمر خود یک علاقه یا استعداد را دنبال کنند‌. این‌طور متخصص‌شدن ممکن نبود مگر آن‌که گروه‌هایی چنان بزرگ در مکان‌هایی چنان کوچک تجمع می‌کردند که افراد بتوانند بدون نگرانی دربارۀ رسیدن محصول یا شسته‌شدن رخت‌ها، روی علایق خود تمرکز کنند. شهر این امکان را فراهم آورد. اگر در روستایی کوچک زندگی کنید شاید هیچ‌کس در آن روستا به آهنگری علاقه نداشته باشد یا شاید تنها آهنگر ده عاشق دختری از روستای دیگر شود و از آن‌جا برود، پس بهتر است خودتان بلد باشید اسبتان را نعل کنید. اما اگر در شهر زندگی کنید، صرف شمار فراوان جمعیت این اطمینان را به شما می‌دهد که همیشه کسی هست که کالاها و خدماتی را عرضه کند که نیاز دارید اما خودتان نمی‌توانید تولید کنید.

در جهان روستاهای کوچک، هرگز میکل آنژ نمی‌توانست وجود داشته باشد؛ نیوتن یا شکسپیر هم همین‌طور. با این‌که شاگرد قهوه‌چی مورد علاقۀ من خودش را هنرمند نمی‌داند و در این مورد من با نظر او مخالفم اما قهوۀ اسپرسوی بسیار عالی او هم در جهان روستاها هرگز نمی‌توانست وجود داشته باشد. خلاصه بگویم بدون شهر مردم امکان آن را نداشتند که نیرو و توان خود را فقط صرف یک مهارت کنند و به‌هیچ کار دیگری نپردازند، بنابراین تقریباً هیچ‌کس نمی‌توانست صاحب تخصص برای ساخت چیزی جدید و عالی بشود.

با ظهور شهرها و تخصص واقعی، وضع جهان که همیشه بازی کم‌بازده یا حتی بازی مجموع صفر بود که در آن منفعت هرکس فقط به بهای زیان دیگران حاصل می‌شد، تغییر کرد. تخصص این امکان را به‌وجود آورد که اندازۀ کل کیک بزرگ‌تر شود، چون چیزهای تازه‌ای می‌شد ساخت که به همه نفع برساند. اوروک در شرق عراق ممکن است همان نقطه‌ای باشد که شش‌هزار سال پیش، کیک شروع کرد به بزرگ‌شدن. رم را یک‌روزه نساختند، اوروک را هم همین‌طور اما پنج‌هزار سال پیش ده‌ها هزار نفر را در خود جا می‌داد و خط و سفالگری و مصنوعات و کالاهای تجاری از اوروک قدیم در سرتاسر خاورمیانه گسترش یافت. وقتی اوروک و به‌دنبال آن سایر شهرها پدید آمدند جهان به‌تدریج مکان بسیار غنی‌تر و بهتری شد... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

چطور اینترنت ما را به نقطۀ شروع بازگرداند

شاید سنگین‌ترین هزینه‌ای که حرکتمان به‌سوی شهرها روی دستمان گذاشته است، امکان وسیع‌تری است که شهر برای غلبۀ نیمۀ پنهان و منفی طبیعتِ بشر فراهم آورده است. در جوامع کوچک، غریبه‌ای وجود ندارد، بنابراین دروغ و تقلب و دزدی یا سوءاستفاده از دیگران به‌صورت‌های دیگر دشوار است. وقتی که رفتار نامناسبی از اجداد شکارگر-خوراکجوی ما سر می‌زد، واقعاً هیچ راهی برای فرار از تبعات آن نبود. حرافی دربارۀ خصوصیات شخصی افراد تضمینی بود بر این‌که شهرتشان از صفات و اعمال واقعیشان دور نباشد. اما برعکس، در شهر به‌سادگی می‌توانید از افراد صمیمی و زودباور سوءاستفاده کنید و بعد پیش از روشدن دغلکاریتان بزنید به چاک. قابلیت جابه‌جایی محل زندگی و محل کار در سطوح امروزی، به جامعه‌ستیزان امکان می‌دهد که در تمام زندگیشان از حرف‌هایی که پشت‌سرشان است جلوتر باشند.

اما اکنون رسانه‌های اجتماعی راه‌حلی مستقیم برای این چالش یافته‌اند؛ راه‌حلشان این است که ما را به‌وضع زندگی درهم بافته و به‌هم پیوستۀ اجدادمان بازمی‌گردانند. بسیاری از وبسایت‌ها آشکارا با همین هدف انتقال و ردوبدل شهرت طراحی شده‌اند. وبسایت TripAdvisor نه‌تنها به شما امکان می‌دهد بدانید که آیا فلان هتلدار مکان تمیز و مرتبی را اداره می‌کند یا خیر، بلکه این فرصت را هم در اختیارتان می‌گذارد که پس از اقامتتان در آن‌جا شکایت یا رضایت خودتان را به همه اطلاع دهید. این‌گونه وبسایت‌ها مهمات قابل‌توجهی در اختیار مصرف‌کننده‌ای که هیچ سلاح دیگری ندارد قرار می‌دهند تا با آن به جنگ شرکت‌های جالوت‌مانند بروند.

وبسایت‌های فراوان دیگری ایجاد شده است که برای افراد دسترسی به شهرت و سابقۀ غریبه‌ها را امکان‌پذیر می‌کند. امکان جست‌وجو در سوابق کیفری افراد نمونه‌ای آشکار از این مورد است اما وبسایت‌های Uber و Airbnb و eBay همگی مدل کسب‌وکارشان مبتنی بر ردوبدل‌کردن شهرت است. اگر من شما را نشناسم شاید این‌که بخواهم اجازه دهم سوار ماشینم شوید یا در خانه‌ام اقامت کنید برایم نگران‌کننده باشد اما اگر بدانم تعداد زیادی از افرادی که اجازه داده‌اند سوار ماشینشان بشوید و در خانه‌شان بمانید چه امتیازی به شما داده‌اند، آن‌گاه تصور خوبی خواهم داشت از این‌که شما چطور آدمی هستید... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

انتخاب جنسی و مقایسۀ اجتماعی

جهانی را تصور کنید که در آن اگر کسی بخواهد برای دوران بازنشستگی پس‌انداز کند ناچار باشد کسی از جنس مخالف را بیابد که قبول کند با او شریک شود تا با هم حساب مشترکی باز کنند. همچنین تصور کنید در دورۀ بازنشستگی هر دو طرف می‌توانند به‌اندازۀ برابر از سپردۀ بهره‌ای خود برداشت کنند اما طبق مقررات، به ازای هر یک دلار که مرد به‌حساب بریزد زن ملزم باشد یک میلیون دلار سپرده‌گذاری کند. نهایتاً فرض کنید هرکس اجازه داشته باشد هر تعداد حساب مشترک باز کند، فقط به این شرط که شریکی از جنس مخالف بیابد که حاضر به افتتاح حساب با او باشد. مجموعه‌قواعد عجیب‌وغریبی است اما اگر چنین جهانی واقعاً وجود داشت شما چه می‌کردید؟

به‌احتمال فراوان پاسختان بستگی دارد به این‌که مرد هستید یا زن. اگر مرد باشید، احتمالاً به افتتاح حساب بازنشستگی با هر زن زنده‌ای راضی می‌بودید. با این نرخ بازدهی سرمایه‌گذاری چطور ممکن است ضرر کنید؟ هرقدر هم آن زن زشت و نفرت‌انگیز باشد، معاملۀ بسیار شیرینی خواهد بود. در مقابل، اگر زن باشید، موقعیت دشواری خواهید داشت. از یک‌سو باید حسابی مشترک داشته باشید تا هنگام بازنشستگی پس‌اندازی در اختیارتان باشد، از سوی دیگر قواعد حساب پس‌انداز چنان بر علیه شما است که احتمالاً در انتخاب شریک، بسیار مشکل‌پسند خواهید شد. این مرد گاه‌گاهی بدعنقی می‌کند؟ پس فراموشش کنید، دلیلی ندارد شریکی ترش‌رو انتخاب کنید. وقتی این‌همه آدم خوش‌اخلاق دیگر وجود دارد، این‌یکی خارج از نُت می‌خواند؟ به دردسرش نمی‌ارزد. حتماً آدم خوش‌صداتر و آرام‌تری پیدا خواهد شد که بخواهد با شما شریک شود. و این فهرست همین‌طور ادامه می‌یابد...

همان‌طور که این مثال به‌روشنی نشان می‌دهد، وقتی که پای انتخاب شریک به‌میان می‌آید، آن کسی که برای دستیابی به محصول مشترک منابع بیشتری صرف می‌کند ابتکار عمل را در دست خواهد داشت. آن جنسی که مشارکت کمتری دارد، برای دستیابی به سرمایه‌گذاری جنسی که مشارکت بیشتر دارد رقابت خواهد کرد و نتیجه این خواهد بود که جنسی که سرمایه‌گذاری بیشتری می‌کند به‌مراتب سخت‌گیرتر و مشکل‌پسندتر از جنسی خواهد بود که سرمایه‌گذاری کمتری می‌کند. رابرت تریورز این نکته را در مقالۀ مشهور خود دربارۀ «سرمایه‌گذاری والدینی» مطرح کرد و معلوم شد که بر پایۀ آن می‌توان تفاوت دو جنس در راهبردهایشان در جفت‌گیری و رقابت برای جفت‌یابی را در کل قلمرو حیوانات توضیح داد.

در زیست‌شناسی، حیوانی که گامت بزرگ‌تر، یعنی سلول جنسی (یا در این مورد تخمک) را تولید می‌کند جنس ماده است و حیوانی که گامت کوچک‌تر (در این مورد اسپرم) را تولید می‌کند جنس نر است. در بسیاری از حیوانات تولید گامت تمام کاری است که جانور در نقش والد انجام می‌دهد. قورباغۀ ماده تخم می‌گذارد و بعد قورباغۀ نر روی آن‌ها اسپرم می‌ریزد و سپس معمولاً هردو می‌جهند و در افق محو می‌شوند و صدها یا هزاران تخم بارور خود را رها می‌کنند تا بشکنند و کفچِلیز شوند و سرانجام بزرگ و قوی شوند یا شاید اولین ماهی‌ای که از راه رسید بخوردشان. در این نوع گونه‌های جانوری، والدین فراتر از کار تولید تخمک و اسپرم هیچ تلاشی نمی‌کنند اما همین اندازه پدری و مادری کردن هم سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی است... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

انتخاب جنسی

تولیدمثل سکۀ رایج تکامل است. اگر تعداد فرزندان تک‌تک حیوانات با هم برابر بود، آن‌گاه تکاملی در کار نمی‌بود. بقا و زنده‌ماندن مهم است اما فقط از این حیث که جانور به اندازه‌ای زنده بماند که تولیدمثل کند و ژن‌هایش را به نسل بعد انتقال دهد. موجودات زنده‌ای که فرزندان پرشماری پرورش می‌دهند و تولیدمثل بستگان نزدیک خود را تسیهل می‌کنند، ویژگی‌ها و صفات خود را به نسل بعد انتقال می‌دهند. موجودات زنده‌ای که نمی‌توانند این کارها را بکنند خط پایان زنجیرۀ ژن‌های خود خواهند بود و صفات خاص آن‌ها از خزانۀ ژن‌ها ناپدید می‌شود. به‌این‌ترتیب، خصوصیات و رفتارهایی که با موفقیت در تولیدمثل رابطۀ نزدیک دارند، رایج‌تر از خصوصیات و رفتارهایی می‌شوند که چنین نیستند.

بر اثر این فرایند گزینش، ما طوری تکامل یافته‌ایم که از فعالیت‌هایی که بختمان را برای موفقیت در تولیدمثل بالا می‌برند لذت می‌بریم و از فعالیت‌هایی که این‌طور نیستند بیزاریم. مثلاً تقریباً تمام انسان‌های بالغ از برقراری رابطۀ جنسی لذت می‌برند و تقریباً همۀ انسان‌ها مدفوع را چندش‌آور می‌دانند. عجیب نیست که داشتن رابطۀ جنسی احتمال انتقال ژن‌هایمان به نسل بعد را افزایش می‌دهد و همین‌طور عجیب نیست که مدفوع‌خوردن این احتمال را کم می‌کند اما مهم است توجه داشته باشیم که برقراری رابطۀ جنسی و مدفوع‌خوردن از لحاظ موفقیت در تولیدمثل واقعاً باهم متناظر نیستند. برقراری رابطۀ جنسی ربط چندانی به بقا ندارد اما با فرزندآوری مستقیماً در ارتباط است اما مدفوع‌خوردن احتمال زنده‌ماندنمان را کم می‌کند و بنابراین بختمان را برای تولیدمثل کاهش می‌دهد.

از نظر چارلز داروین، پدر نظریۀ تکامل، این تمایز میان عواملی که مستقیم بر بقا اثرگذارند و عواملی که مستقیم بر تولیدمثل اثر می‌گذارند، اهمیت اساسی داشت. اگر من هزار سال زندگی کنم اما فرزند نداشته باشم، طول عمر شگفت‌انگیزم به‌لحاظ تکاملی هیچ اهمیتی نخواهد داشت. اما اگر به‌اندازه‌ای عمر کنم که فرزندانم به سن بلوغ برسند، زنده‌ماندنم موفقیت در تولیدمثل را تسهیل کرده است. عاملی که تأثیر مستقیم‌تر دارد این است که آیا می‌توانم یک جفت را به خود جذب کنم و تولیدمثل موفقی داشته باشم یا نه. از همین رو در نظریۀ تکامل قابلیت جذب و حفظ جفت اهمیت محوری دارد. داروین برای توصیف تکامل، فرایندهایی که دسترسی ما به اعضای جنس مخالف را بهبود می‌دهند از اصطلاح انتخاب جنسی استفاده می‌کند... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

سکسی‌بودن یعنی چه؟

هر موجود زنده‌ای برای بقا حداکثر کوشش خود را می‌کند و به هر وسیله‌ای متوسل می‌شود و همین موجب می‌شود که فریبکاری میان موجودات زنده بسیار شایع باشد. اگر رفتار فریبکارانه به حیوانی کمک کند از شر شکارگرها در امان باشد یا بتواند جفت بیابد، می‌توانید مطمئن باشید آن جانور فریبکار خواهد بود. نمونۀ مورد علاقۀ خودم در روش‌های فریبکارانۀ جفت‌یابی، راهبردی است که برخی گونه‌های پرندگان و ماهی‌ها دارند و در آن، بعضی نرها وانمود می‌کنند که ماده‌اند. در این گونه‌ها نرهایی که آن اندازه بزرگ نیستند که با نرهای دیگر مبارزه کنند، در فرایند تکامل به راهبرد تظاهر به ماده‌بودن رسیده‌اند که به آن‌ها اجازه می‌دهد همراه ماده‌ها باشند، بدون این‌که با چالشی از جانب نرهای دیگر مواجه شوند. سپس این نرهای کوچک مترصد می‌مانند تا در فرصتی مناسب، پنهانی جفت‌گیری کنند و به‌این‌ترتیب ژن خود را به نسل بعد انتقال می‌دهند، درحالی‌که در مبارزه با نرهای بزرگ‌ترِ علاقه‌مند به همان ماده‌ها هرگز نمی‌توانستند موفق باشند.

شاید خارق‌العاده‌ترین نمونۀ این راهکار موردی باشد که کولوم بران و همکارانش در دانشگاه مَکواری، در میان ماهی‌های مرکب مشاهده کردند. ماهی‌های مرکب می‌توانند رنگ خود را به‌دلخواه تغییر دهند و وقتی برای استتار به رنگ محیط درنمی‌آیند، ماده‌ها اغلب یک الگوی رنگی خاص و نرها الگوی دیگری نشان می‌دهند. یک روز که بران ماهی‌های مرکب را در آکواریومشان مشاهده می‌کرد، متوجه شد یکی از نرها روی نیمی از بدنش که به طرف نرها است، الگوی رنگی نرها و روی نیم دیگری که به‌سوی ماده‌ها است، الگوی رنگی ماده‌ها را نشان می‌دهد. این کلک به این نر دورو اجازه می‌داد که با ماده‌ها درآمیزد و درعین‌حال از حملۀ نرهای دیگر در امان باشد... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

کشاورزی، شهر، شاه

نظریۀ جایگاه نسبی (به‌لحاظ اجتماعی)

انتخاب جنسی و رقابت برای جفت‌یابی نیروهای نهفته در پسِ قدرتِ نسبیت هستند، یعنی اهمیت جایگاه نسبی ما در مقایسه با دیگران. مثلاً زنان طوری تکامل یافته‌اند که مردان مهربان و بخشنده و بامزه و خوش‌تیپ و باهوش را ترجیح بدهند؛ اما حتی اگر من هیچ‌یک از این ویژگی‌ها را هم نداشته باشم، مرا انتخاب خواهند کرد به‌شرطی‌که در میان گزینه‌هایشان کمتر از همه نامطلوب باشم. مادام که من از سایر مردان در دسترس، باهوش‌تر و جذاب‌تر باشم، اهمیتی ندارد که واقعاً چقدر باهوش یا جذاب هستم. به‌همین سان اگر به‌اندازۀ هنری کویل خوش‌قیافه و به‌اندازۀ آلبرت اینشتین باهوش باشم، باز هم فایده‌ای به حالم نخواهد داشت، اگر تک‌تک اعضای گروه از من خوش‌قیافه‌تر و باهوش‌تر باشند. اگرچه احتمال چنین چیزی خیلی کم است اما نکتۀ اصلی این است که در مورد هر ویژگی مفروض، قدرمطلق میزان بهره‌مندی از آن ویژگی چندان مهم نیست؛ موضوع مهم رتبۀ ما در مقایسه با سایر اعضای مرتبط گروه است. به‌همین علت است که مردم دائم درگیر مقایسۀ اجتماعی هستند.

ما ابتدا این فرایند مقایسۀ اجتماعی را آغاز می‌کنیم تا دربارۀ خودمان و جایگاه اجتماعیمان آگاهی پیدا کنیم. آیا قوی‌ام یا ضعیف؟ سریع یا کُند؟ پولدار یا فقیر؟ به خلاف چیزی که شاید تصور می‌کنیم، این پرسش‌ها پاسخ مطلقی ندارند. همه‌چیز بسته است به این‌که در مقایسه با دیگران در چه رتبه‌ای قرار می‌گیریم. اگر من بتوانم وزنه‌هایی سنگین‌تر از وزنه‌هایی که اطرافیانم می‌زنند بلند کنم، آدم قوی‌ای هستم، اگر نتوانم ضعیفم. نزدیک‌ترین همسایه‌های ما مهم‌ترین رقبایمان نیز هستند، پس برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها معمولاً باید به نزدیک‌ترین افراد به خودمان نگاه کنیم. مشکل تمایل به این نوع نگاه محلی این است که ممکن است به تصویر بسیار مخدوشی از واقعیت جهان منجر شود. یادم می‌آید که اواخر سال آخر دبیرستان با دوستانم نشسته بودیم و به فراز و نشیب‌های چهار سال گذشته فکر می‌کردیم. یکی از دوستانم گفت بزرگ‌ترین ناراحتی‌اش این است که موفقیت ورزشی چندانی به‌دست نیاورده است. این دختر دست‌کم در دو رشته قهرمان ایالت و در چندین رشتۀ دیگر عضو تیم مدرسه بود و اگر نشان‌هایش را به سینه می‌زد ژنرال‌های روسی را شرمنده می‌کرد. از او پرسیدم آخر چطور ممکن است چنین احساسی داشته باشد، درحالی‌که یکی از بهترین ورزشکارانی است که من می‌شناسم. در جواب گفت به آرزویش که راهیابی به تیم المپیک بوده نرسیده است. شاید چنین آرزویی ابلهانه به‌نظر بیاید اما دو نفر از خواهر و برادرهایش عضو تیم المپیک بودند، بنابراین معیار او هم برای موفقیت همین بود... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

بهره‌گیری از گذشته برای فهم حال

انسان اجتماعی

چند دهۀ پیش در دورۀ یک ترم روی دریا تدریس می‌کردم. دوره‌ای آموزشی که هنگام سفر با یک کشتی اقیانوس‌پیما به‌دور دنیا برگذار می‌شد. شبی تاریک و بی‌مهتاب در اقیانوس هند ناخدا چراغ‌های بیرونی را خاموش کرد تا راحت‌تر بتوانیم ستاره‌ها را ببینیم. کنجکاو بودم ببینم کهکشان راه شیری بدون حضور هیچ‌گونه آلودگی نوری چه شکلی است. از همین‌رو پیش از خواب روی عرشه پرسه می‌زدم. آسمان شب آکنده بود از ستاره و پنج دقیقه‌ای می‌شد که غرق تحسین آن بودم که ناگهان شهابی فوق‌العاده نورانی پدیدار و سپس درست در مقابل چشمانم خاموش شد.

یکی از شگفت‌انگیزترین منظره‌ها در تمام عمرم بود و از واکنش خودم حیرت‌زده شدم. به‌جای لذت‌بردن از آن لحظه و فکرکردن به خوش‌اقبالی‌ام، بلافاصله دور و برم را نگاه کردم ببینم کس دیگری هم روی عرشه پیش من هست یا نه. تنها چیزی که می‌خواستم این بود که به کسی، هر کسی که بود رو کنم و بگویم «وای دیدی؟» و در پاسخ حتی از آدمی کاملاً غریبه بشنوم که «بله شگفت‌آور بود!» در بچگی همیشه به ببر داستانِ پو خرسه حسودی‌ام می‌شد، چون یکه و تنها بود. اما این تجربه به من آموخت که تمایلاتم را درست نشناخته‌ام. به‌جای این‌که احساس ویژه‌تربودن داشته باشم چون هیچ بعید نبود من تنها انسانی در زمین باشم که آن منظره را دیده است، دریافتم احساس واقعی‌بودن آن شهاب و اهمیت و معنای این تجربه در نظرم رنگ می‌بازد، چون نتوانستم در آن با کسی شریک شوم.

به گمان من، از میان تمام تمایلاتی که تکامل به ما داده است، میل به‌اشتراک‌گذاشتن محتوای ذهنمان با یکدیگر، بی‌تردید مهم‌ترین نقش را در برکشیدن ما به بالای زنجیرۀ غذایی ایفا کرده است. ما به‌واسطۀ نیروی ذهنمان، درنده‌ترین شکارگر کل این سیاره‌ایم، اما حتی ذهن انسان هم به خودی خود چیز خیلی خاصی نیست. اگر یکی از ما را لخت و تنها میان جنگل رها کنند، درواقع لقمه‌ای حاضر و آماده برای جانوران آن منطقه فرستاده‌اند اما اگر صد نفر از ما را لخت و عور در جنگل رها کنند، شکارگر بسیار ماهر تازه‌ای سروقت موجودات بخت‌برگشتۀ آن جنگل فرستاده‌اند... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

بهره‌گیری از گذشته برای فهم حال

هوش اجتماعی

مهم‌ترین چالشی که انسان‌ها در طول زندگی با آن روبه‌رو هستند، درک و مدیریت دیگران است. اگر من اهداف انسان‌های دیگر را دریابم، می‌توانم خود را در موقعیتی قرار دهم که از رفتارهای محتمل آن‌ها سود ببرم. از این هم بهتر اگر بتوانم برنامه‌های دیگران را طوری مدیریت کنم که هدف‌های خودم را در ذهنشان بنشانم، آن‌گاه موفقیتم در زندگی تقریباً تضمین‌شده است. در مقابل اگر نتوانم دیگران را درک کنم، برنامه‌های به‌ظاهر تصادفی‌شان از چپ و راست به من ضربه می‌زند و اگر بتوانم دیگران را درک کنم اما از مهار و مدیریت‌شان ناتوان باشم، می‌بینم که خبرهای بدی در راه است اما برای بهبود وضع خود کار چندانی از دستم ساخته نیست. اگر چنگیزخان باشم و بتوانم برنامۀ خودم را با زور و خشونت عریان به دیگران تحمیل کنم، مهارت‌های مدیریتی اهمیت کمتری خواهند داشت اما در مورد بیشتر ما توانایی اقناعْ کلید موفقیت است.

علم به ما دربارۀ چگونگی دست‌یافتن به موفقیت اجتماعی چه می‌گوید؟ متأسفانه چیز زیادی نمی‌گوید. به‌دلیل چالش‌های اندازه‌گیری هوش اجتماعی که از هنگام ایجاد نخستین آزمون جامع در میانه‌های دهۀ ۱۹۲۰ تا کنون عمدتاً بدون تغییر باقی مانده‌اند. معلوم شده است که پاسخ این پرسش فوق‌العاده دشوار و دست‌نیافتنی است. این پرسش در آزمون اولیه را در نظر بگیرید که از افراد می‌پرسید به آشنایی که به‌تازگی یکی از بستگانش درگذشته است، چه می‌گویید. شرکت‌کننده در آزمون باید یکی از این دو گزینه را انتخاب می‌کرد: گفتن از خوبی‌های خویشاوند درگذشته یا صحبت‌کردن از رویدادهای جاری‌ای که معمولاً برای همه جذاب است. با یک لحظه تأمل آشکار می‌شود که ممکن است هر دو گزینه صحیح باشند.

شاید هم هیچ‌کدام صحیح نباشند. درواقع پاسخ «صحیح» به این پرسش بستگی دارد به میزان آشنایی‌تان با این شخص و فردِ درگذشته، و رابطۀ آن‌دو و بی‌شمار عامل دیگر. در نتیجه به‌سادگی ممکن است حرفی که شاید گفتنش از جانب یک نفر خطا باشد، از طرف یک نفر دیگر سخنانی آرامش‌بخش یا دلگرم‌کننده تلقی شود. اگرچه به‌طور کلی توصیه نمی‌شود در مراسم تدفین خویشاوندی عزیز، دربارۀ آن مرحوم شوخی کنید اما گمان می‌کنم درواقع بسیاری افراد، دوستان و اعضای خانواده‌شان را با چنین شوخی‌هایی آرام کرده باشند و به‌همان اندازه مطمئنم که بسیاری افراد دوستان و اعضای خانواده‌شان را با همان شوخی‌ها ناراحت کرده باشند. یک جملۀ واحد می‌تواند آرامش‌بخش یا ناراحت‌کننده باشد؛ بستگی دارد به این‌که چه کسی آن را می‌گوید، مخاطب چه کسی است، دقیقاً در چه زمانی بیان می‌شود، حالت و لحن بیان آن چگونه است و از این قبیل موارد... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

بهره‌گیری از گذشته برای فهم حال

تکامل خویشتن‌داری

یکی از شوخی‌های رایج میان روان‌شناسان دانشگاهی این است که ما وارد این رشته شدیم تا شاید بتوانیم ناکامی‌های خود را درک کنیم، یعنی بیش از این‌که مشغول تحقیق و کاوش باشیم مشغول «خودکاوی» هستیم. این اتهام به من هم به اندازۀ هر استاد دیگری در این رشته وارد است. آغازگر علاقۀ من به هوش اجتماعی، نوعی اشتیاق فکری سوزان به این مسأله نبود، بلکه عامل آن افتضاحی شرم‌آور بود که در دبیرستان به بار آوردم، وقتی که نخستین فکری را که از ذهنم گذشت با صدای بلند بر زبان آوردم.

در خیلی از موقعیت‌ها، حرف‌زدن، پیش از این‌که فکر کنم مرا به دردسر می‌اندازد اما نقطۀ ضعف اصلی‌ام فروشگاه مواد غذایی است، به‌خصوص وقتی که گوشت حالت جانور زنده را دارد. عذاب وجدان گوشتخوارانه‌ام از این واقعیت که شام پیش رویم یک وقتی روی زمین این‌سو و آن‌سو پرسه می‌زده، همراه با نازک‌دلی فوق‌العاده‌ام سبب می‌شود غذاهایی را ترجیح بدهم که به حیوانی که از آن تهیه شده‌اند شبیه نباشند. وقتی که بارهای تاپاس‌فروشی ران خوک را از تیر آویزان می‌کنند یا رستوران‌های چینی اردک‌ها را به ردیف از چنگک می‌آویزند یا وقتی که مغازۀ قصابی کل لاشه را به‌نمایش می‌گذارد، زهره‌تَرَک می‌شوم. حتی تحمل نگاه ماهی‌ها را هم ندارم. بارها شده پیش از آن‌که فیلتر درونی‌ام (که قطعاً ضعیف است) بتواند متوقفم کند، جلو مغازه‌دار نفرت و انزجارم را به‌شکلی نشان داده‌ام. دوستان و اعضای خانواده از این رفتارم دل خوشی ندارند، از همین رو تصمیم گرفتم ثابت کنم که این مسأله تقصیر من نیست و من بیشتر قربانی ساختارهای مغزی معیوبم هستم و به‌جای این‌که سرزنشم کنند باید دلشان برایم بسوزد.

یکی از راه‌های تجسم خویشتن‌داری این است که تصور کنید مغزتان مانند یک ارابه است. اسب‌ها امیال و انگیزه‌هایتان هستند و عمدتاً در مجموعۀ نواحی کوچکی زیر قشر مخ و نزدیک قاعدۀ مغز، مانند هستۀ آکومبانس و بادامه قرار دارند. اسب‌ها شما را به‌سوی ارضای امیالتان می‌کشند؛ این امیال می‌تواند میل به غذا باشد یا رابطۀ جنسی یا پرخاشگری یا هر چیز دیگر. بعضی‌ها نریان‌های سرکش به ارابۀ خود بسته‌اند و مقاومت در برابر وسوسۀ پرخوری یا پرنوشی یا وسوسۀ برقراری رابطۀ نامشروع یا وسوسۀ با مشت‌کوبیدن به‌صورت کسی که از او خوششان نمی‌آید، برایشان خیلی زحمت دارد. ارابۀ بعضی آدم‌های دیگر را اسبچه‌های رام و اهلی می‌کشند و مهار امیال برای آن‌ها به‌نسبت آسان‌تر است... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

بهره‌گیری از گذشته برای فهم حال

فراتر از خویشتن‌داری: مزایای اجتماعی مغز بزرگ

تقریباً پانزده سال پیش بود که با فرضیۀ مغز اجتماعی آشنا شدم، دیدگاهی که از دهۀ ۱۹۶۰ در زیست‌شناسی و انسان‌شناسی دربارۀ آن چیزهایی می‌گفتند اما در روان‌شناسی چندان به آن نپرداخته بودند. این فرضیه می‌گوید نخستی‌ها در فرایند تکامل صاحب مغزهای بزرگ شدند تا بتوانند از چالش‌های اجتماعی نهفته در مراوده با سایر اعضای گروه‌های همبسته‌شان برآیند. نهایتاً این فکر به ذهنم رسید که اگر مغزمان برای حل مشکلات اجتماعی و نه مشکلات مادی، این اندازه بزرگ شده باشد، پس بسیاری از توانایی‌هایی که آن‌ها را قوای شناختی محض می‌دانیم احتمالاً نقش اجتماعی مهمی دارند.

مثلاً شاید تکامل‌یافتن قابلیت اتخاذ رویکردهای غیرمتعارف به مسائل (که به آن تفکر واگرا می‌گویند) در ما نه جهت پیداکردن راهی برای گذر از رودی خروشان یا گریختن از دست کفتارهای گرسنه، بلکه برای تسهیل انعطاف‌پذیری در موقعیت‌های اجتماعی بوده باشد. تفکر واگرا به ما امکان می‌داد که اگر رویکرد نخستمان در برخورد با دوستان و دشمنان ناکام ماند، شیوۀ مؤثرتری در پیش بگیریم. این سخن برای من معنی خاصی دارد، چون با تجربۀ شخصی خودم در کودکی و نوجوانی همخوان است. من که بچه‌ای ریزمیزه با دهانی بسیار بی‌چفت‌وبست بودم، برای نجات‌دادن خودم از موقعیت‌های خطرناک در حیاط مدرسه به مهارت‌هایم در تفکر واگرا بسیار وابسته بودم.

دانشجوی دکتری‌ام آیزاک بیکر برای آزمون این فرضیه که تفکر واگرا در موفقیت اجتماعی مؤثر است، گروهی از دوستانش را به آزمایشگاه آورد و از آن‌ها خواست مجموعه‌ای از کارها انجام دهند. از آن‌ها آزمون IQ و آزمون شخصیت گرفت و همچنین پرسید برای یک آجر، بشقاب و اشیاء معمولی دیگر چند کاربرد مختلف می‌توانند تصور کنند. پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند تفکر واگرا است و پاسخ‌هایی که بعضی افراد می‌دهند خیلی شبیه به هم است (مثلاً استفاده از آجر برای بازکردن در یا برای بازکردن پنجره یا به‌عنوان پایه برای جلوگیری از افتادن قفسه) و بعضی دیگر پاسخ‌های متنوع‌تری می‌دهند (مثلاً استفاده از آجر برای محکم‌کردن گوشۀ چادر در پیک‌نیک، برای کوبیدن میخ، برای پرتاب به‌سوی آدم‌های مزاحم)... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

بهره‌گیری از گذشته برای فهم حال

مزایای اجتماعی اعتمادبه‌نفس کاذب

کلمۀ «فون» در نام خانوادگی من تبار آلمانی‌ام را آشکار می‌کند. اگر به عقب‌تر بازگردید درمی‌یابید که خانوادۀ پدرم در زمان حکومت شاهان پروس زمین‌دار بودند. این یعنی نشان خانوادگی (که از قضا شبیه یکی از تبلیغات آبجوی سنت‌پالی‌گرل است) و شعار خانوادگی داریم: Mehr sein al chinen. ترجمۀ تحت‌اللفظی آن می‌شود: «بودن بیشتر از نمودن» که من از آن این‌طور برداشت می‌کنم: «از آن‌چه می‌نمایی بیشتر باش». با جست‌وجو در گوگل معلوم می‌شود که شعار خانوادگی ما شعار بسیاری از همسایه‌های قدیممان نیز هست، چون فروتنی یکی از فضائل پروسی‌ها است. «از آن‌چه می‌نمایی بیشتر باش» برای یک جنگجوی نینجا یا یک ورق‌باز متقلب رویکردی عالی به زندگی است اما برای تقریباً همۀ افراد دیگر، شعار ما قضیه را دقیقاً برعکس بیان می‌کند. اگر بیش از آن‌چه هستیم بنماییم، در زندگی منافع بیشتری نصیبمان می‌شود. درواقع من گمان راسخ دارم که خودم را «بیل به‌علاوۀ ۲۰ درصد» تصور می‌کنم. بگذارید توضیح بدهم.

نیکلاس اپلی از دانشگاه شیکاگو و ارین ویتچرچ در یکی از پژوهش‌های موردعلاقۀ من افراد را به آزمایشگاه آوردند تا از آن‌ها عکس بگیرند. اپلی و ویتچرچ سپس این عکس را با عکس‌های افراد جذاب یا غیرجذاب همجنس با فرد شرکت‌کننده به درجات مختلف ترکیب کردند. چند هفتۀ بعد از شرکت‌کنندگان خواستند دوباره به آزمایشگاه بیایند و به آن‌ها در شرایط متفاوت یا عکس ترکیب‌شده یا عکس تغییرنیافته‌شان را نشان دادند. در یک آزمایش از شرکت‌کنندگان خواستند از میان مجموعۀ درهمریخته‌ای شامل عکس واقعی خودشان و عکس‌های ترکیب‌شدۀ مختلفشان عکس واقعی خود را بیابند. در این آزمایش بیشتر شرکت‌کنندگان عکسی را به‌عنوان عکس واقعی خود انتخاب می‌کردند که بین ۱۰ تا ۲۰ درصد با تصویر جذاب‌تر ترکیب شده بود.

در آزمایش دوم، به شرکت‌کننده‌ها مجموعه‌ای از عکس‌های دیگران نشان می‌دادند که در میانشان یک عکس از خود فرد هم بود که یا تغییرنیافته بود یا ۲۰ درصد با تصویر جذاب‌تر یا غیرجذاب‌تر ترکیب شده بود. اپلی و ویتچرچ در این آزمایش متوجه شدند که افراد عکس خود را سریع‌تر پیدا می‌کنند اگر با تصویر جذاب‌تر ترکیب شده باشد؛ با سرعتی متوسط پیدا می‌کنند اگر عکس تغییر نکرده باشد؛ و دیرتر از همه پیدا می‌کنند اگر با تصویری غیرجذاب ترکیب شده باشد. از این یافته‌ها برمی‌آید که عکس بهبودیافته بیش از همه با تصور ذهنی افراد از خودشان مطابقت دارد و این‌که ظاهراً ما خود را دربارۀ جذابیت‌مان فریب می‌دهیم... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha

بهره‌گیری از گذشته برای فهم حال

خودفریبی فقط منحصر به افراد دارای اعتمادبه‌نفس کاذب نیست

فکر تریورز که خودفریبی را سلاحی برای اثرگذاری اجتماعی می‌دانست و نه راهبردی برای رسیدن به احساس بهتر، برای درک اعتمادبه‌نفس کاذب کمکمان می‌کند اما خودفریبی بسیار فراتر از این است. اعتمادبه‌نفس ما یگانه عاملی نیست که دیگران خیلی سریع در ما شناسایی می‌کنند، بلکه تقریباً تمام عواطف ما نتایج اجتماعی دارند. بپردازیم به یکی از مهم‌ترین عواطفمان؛ یعنی احساس شادی یا شادکامی. به نکتۀ مهمی اشاره می‌کنم که با نتایج و آثار اجتماعی شادی در ارتباط است. با لحظه‌ای تأمل آشکار می‌شود که شادی تأثیر اجتماعی قابل‌توجهی دارد، عمدتاً به این سبب که ما از مصاحبت با آدم‌های شاد لذت می‌بریم. به‌قول معروف «وقتی بخندی، دنیا با تو می‌خندد؛ اما وقت گریه تنها خواهی بود».

پیامدهای اجتماعی شادبودن دلیل کافی است برای آن‌که همیشه ظاهری شاد به خود بگیریم و در بسیاری از تعاملات اجتماعی افراد در مورد شادی خود مبالغه می‌کنند. اگر در خیابان به شما بربخورم و ازتان بپرسم «چطوری؟» در حقیقت نمی‌خواهم از قوز شست پا یا بواسیرتان چیزی بشنوم، بلکه امیدوارم بگویید «خوبم، تو چطوری؟» حتی وقتی قوز شست پا یا بواسیر اذیتمان می‌کند، در تعامل‌های اجتماعی مختصر تقریباً همیشه به دیگران می‌گوییم که اوضاع خوب است. اما تأثیر این امر خیلی عمیق‌تر است از اثر این‌که به دیگران یک چیز بگوییم، در حالی‌که خودمان عقیدۀ دیگری داریم. اگر نظر تریورز درست باشد، ما درواقع می‌کوشیم درستی این ادعاها را به خودمان بقبولانیم تا بتوانیم دیگران را قانع کنیم. این قضیه را در پژوهش اپلی و ویتچرچ با چهره‌های ترکیب‌شده و مطالعۀ اندرسن با دانشجویان بسیار مطمئن به خود می‌توانیم ببینیم و همین‌طور در پژوهش‌های متعدد دیگری که در آن افراد خود را دست بالا می‌گیرند و بالقوه دیگران را نیز به‌سوی چنین باوری سوق می‌دهند. اما در مورد شادی چطور ممکن است چنین اثری بروز کند؟... بیشتر بخوانید

📓 جهش اجتماعی
✍🏿 ویلیام فون هیپل
🔛 میثم محمدامینی

@Chekide_ha