قدرت‌های ذهنی؛ واقعیت یا خیال؟

در سن دوازده سالگی مجذوب قدرت ذهن شده بودم. کیست که این حس را تجربه نکرده باشد؟ هر چیزی که در مورد دورجنبانی، بینش و آگاهی قبل از وقوع رویدادها به دستم می‌رسید می‌خواندم. طرفدار پروپا قرص کتاب‌های مصور بودم که قهرمانانش قدرت‌هایی ماورائی داشتند. می‌خواستم به دل این معما بروم و از اینکه چطور ممکن است چنین چیزی اتفاق بیفتد سر در بیاورم. قلباً دانشمند جوانی بودم که بالاخره تصمیم گرفت دست به کار شود.

ما در طبقۀ همکف منزل خود اتاق اضافه‌ای داشتیم. آن‌جا می‌رفتم و در را به روی خود می‌بستم. از چیزهای کوچکی مثل سکه و تاس شروع کردم و آن‌ها را روی سطح صاف میز قرار می‌دادم. بعد فقط به آن‌ها فکر می‌کردم. تا جایی که می‌توانستم بر آن متمرکز می‌شدم، سعی می‌کردم تنها با بهره‌گیری از نیروی ذهن خود خرت و پرت‌ها را به آن سوی میز روانه کنم. متأسفانه هیچ اتفاقی نمی‌افتاد. به سراغ چیزهای ساده‌تر رفتم: تکه‌های کوچک کاغذ که برای جابه‌جا کردنشان نیروی زیادی لازم نبود. اما در نهایت مجبور شدم این را بپذیرم که: شاید بعضی‌ها بتوانند اجسام را با نیروی ذهن خود جابه‌جا کنند، اما من نمی‌توانم.

برای اینکه احتمال وجود پدیده‌های ذهنی یا فراطبیعی را بسنجند، ارزیابی‌هایی تخصصی‌تر از کار من انجام شده. جِی.بی. راین، استاد دانشگاه دوک، تست‌های فراوانی انجام داد و به این نتیجه رسید که قدرت ذهن واقعی است. مطالعات او بسیار جنجالی بودند؛ تلاش‌های فراوانی برای تکرار این تست‌ها صورت گرفت که با شکست مواجه شد. انتقادی که به راین وارد می‌شد این بود که برای تست‌های خود پروتکل‌های سفت و سختی قائل نشده، در نتیجه امکان تقلب را برای شرکت‌کنندگان فراهم آورده است. جیمز رندی، شعبده‌باز شکاکی بود که برای کسی که بتواند در شرایط کنترل‌شده چنین قدرتی را نشان دهد، یک میلیون دلار جایزه در نظر گرفت؛ خیلی‌ها تلاش کردند تا این جایزه را به دست آورند، اما تا به امروز هیچ‌کس موفق نشده است.

قدرت‌های ذهنی - به معنی توانایی‌های ذهنی‌ای که به ما اجازۀ دیدن دنیا را از طریق چیزهایی به غیر از چیزهای فیزیکی معمول بدهند - وجود ندارند. این را می‌توانیم با اطمینان بگوییم، حتی بدون نیاز به ذره‌ای کندوکاو در مطالعات علمی. دلیل این مسئله هم مشخص است: به اندازه‌ای قوانین فیزیک می‌دانیم که بتوانیم احتمال وجود قدرت‌های ذهنی را رد کنیم.

ادعای بسیار قدرتمندی است. می‌گویم که بعضی چیزها را می‌دانیم و با دانستن آن می‌توانیم چیزهای دیگری را رد کنیم - چیزهایی مثل خم کردن قاشق با استفاده از قدرت ذهن. این‌که می‌توانیم در این‌باره قاطعانه صحبت کنیم، تا حد زیادی به خاطر شکل ویژۀ قوانین فیزیک است. فیزیک مدرن نه تنها صحت برخی مسائل را تأیید می‌کند؛ حد و مرزی هم برای دانش به دست آمده تعیین می‌کند - نقطه‌ای که از آن به بعد نظریات ما دیگر قابل اتکا نیستند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

استدلال بیزی و رد معجزات

دیوید هیوم، تحقیقی در مورد درک انسان انجام داده و به این پرسش پرداخته که چطور باید با ادعاهایی مبنی بر روی دادن اتفاقات معجزه‌آسا کنار بیاییم. هیوم این مبحث را تحت عنوان «نقض قوانین طبیعت» معرفی کرده و برای پرسش خود پاسخی با ذات بیزین ارائه کرده است: تنها زمانی باید چنین ادعایی را بپذیریم که قبول نکردن آن سخت‌تر از قبول کردنش باشد. در همین راستا شواهد باید چنان محکم باشند که زودباوری ما را بیشتر به سمت انکار آن ادعا ببرند نه به سوی نقض قوانینی که فکر می‌کردیم بر جهان حاکم بوده‌اند. همین مسئله در مورد پدیده‌های ذهنی هم صدق می‌کند: تا زمانی که شواهد موافق با آن از شواهد موافق با قوانین فیزیک ضعیف‌تر باشد، اعتباری که برای وجود پدیده‌های ذهنی قائل می‌شویم بسیار اندک خواهد بود.

در دنیای تجربی هیچ‌گاه نمی‌توانیم چیزی را کاملاً قطعی بدانیم. همیشه باید آماده باشیم تا در صورت مواجهه با اطلاعات جدید، نظریات خود را تغییر دهیم. ممکن است همین فردا ظهر، نیروی گرانش معکوس عمل کند، همۀ ما به بیرون از کرۀ زمین رانده و وارد فضا شویم. امکانش وجود دارد - نمی‌توانیم ثابت کنیم که چنین چیزی رخ نخواهد داد. اگر هم داده‌هایی تازه و شگفت‌آور یا بینش نظری غیرمنتظره‌ای ما را مجبور به این کرد که چنین احتمالی را جدی بگیریم، باید با آن همراه شویم. اما تا آن زمان لازم نیست نگران چنین مسائلی باشیم.

قدرت‌های ذهنی هم همین‌طور هستند. هیچ ضرری ندارد که تست‌های دقیق آزمایشگاهی انجام دهیم تا ببینیم آدم‌هایی با توانایی خواندن ذهن یا جابه‌جا کردن اجسام به وسیلۀ دورجنبانی وجود دارند یا نه. اما این کارها راه به جایی نمی‌برند چرا که می‌دانیم چنین توانایی‌هایی واقعی نیستند، همان‌طور که می‌دانیم قرار نیست فردا گرانش معکوس عمل کند.

هیچ یک از این ادعاها نمی‌گویند علم به انتهای خود رسیده یا هنوز چیزهای بیشتری برای کشف کردن وجود ندارند. تمام نظریه‌های علمی، راه‌هایی برای گفتگو در مورد دنیا به شمار می‌روند. نظریه خاصی از ذرات و نیروها را تحت عنوان نظریۀ کور در اختیار داریم که بی‌برو برگرد دامنۀ کاربرد بسیار گستردۀ‌ای دارد. این نظریه تمام اتفاقاتی که درون من و شما می‌افتد و تمام چیزهایی که همین الان اطراف خود می‌بینیم را دربرمی‌گیرد. طی هزار سال یا یک میلیون سال آینده، هر کشف شگفت‌انگیزی هم که در دایرۀ علم اتفاق بیفتد، باعث نمی‌شود نوادگانمان به ما بخندند و بگویند «آن دانشمندان نادان قرن بیست و یک به نوترون‌ها و الکترومغناطیس باور داشتند.»


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

قلمرو کوانتومی و واقعیت موج‌ها

اتم هیدروژنی را در نظر بگیرید. این اتم ساده‌ترین اتم ممکن است؛ هستۀ آن تنها از یک پروتون تشکیل شده و یک الکترون با خود به همراه دارد. زمانی که این تصویر را در ذهن خود مجسم می‌کنیم، الکترون را در حال گردش به دور پروتون می‌بینیم، بسیار شبیه به یکی از سیارات منظومۀ شمسی که به دور خورشید می‌گردد.

چنین تصوری غلط هم هست. الکترون‌ها دارای بار الکتریکی هستند، این بدین معناست که آن‌ها با میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی تعامل دارند. زمانی که در الکترونی ارتعاش ایجاد کنید، از خودش امواج الکترومغناطیسی گسیل می‌کند - این امواج، منشأ بخش زیادی از نور هر روز ماست. در اتم هیدروژن ما، آن الکترون در حال گردش، حامل انرژی است که میزان این انرژی به نزدیکی آن به پروتون بستگی دارد - هرچه به پروتون نزدیک‌تر باشد، انرژی کمتری دارد. بنابراین انتظار می‌رود که الکترون از خود نور گسیل کند و در همین حین انرژی از دست بدهد و با حرکت دورانی خود به پروتون نزدیک و نزدیک‌تر شود.

پس این روند کی متوقف می‌شود؟ در دنیای نیوتونی پاسخ ساده است: زمانی که الکترون درست بر روی پروتون قرار بگیرد. هر الکترونی که به دور هستۀ اتم می‌گردد، باید به سرعت و با حرکتی دورانی خود را به مرکز برساند. نباید هیچ مولکول، شیمی، میز، آدم یا سیاره‌ای وجود داشته باشد.

می‌توانیم با در نظر گرفتن مواقعی که الکترون موجود در اتم هیدروژن با آزاد کردن موج الکترومغناطیسی انرژی از دست می‌دهد، به این ایده برسیم که در واقعیت چه اتفاقی رخ می‌دهد. با جمع کردن نور گسیل شده، در لحظه متوجه موضوع بسیار بامزه‌ای می‌شوید: اینکه تا به حال تنها طول موج‌های خاص و مجزایی را دیده‌اید. مکانیک نیوتونی پیش‌بینی می‌کند که باید بتوانیم هر موجی را با هر طول موجی ببینیم. در عوض آنچه می‌بینیم، تنها طول موج‌های مجاز و بخصوصی‌اند که در هر انتقال گسیل می‌شوند.

این یعنی الکترونی که داخل اتم قرار گرفته، ممکن نیست در گردش‌های قبلی هم حضور داشته باشد. این الکترون تنها می‌تواند در بعضی گردش‌های خاص، با میزان مشخصی از انرژی شرکت داشته باشد. دلیل اینکه تنها طول موج‌های خاصی از آن نور گسیل شده را می‌بینیم، این است که الکترون‌ها به آرامی با حرکت دورانی خود به سمت درون اتم نمی‌روند، بلکه خودبه‌خود از مداری مجاز به مدار دیگر می‌جهند و برای جبران تفاوت انرژی میانشان، بسته نوری گسیل می‌کنند. این‌جا همان جایی است که «جهش کوانتومی» الکترون رخ می‌دهد.

در مکانیک کلاسیک اگر حالت سیستم را داشته باشیم، می‌توانیم نتیجۀ هر اندازه‌گیری را با قاطعیت پیش‌بینی کنیم. در مکانیک کوانتومی، حالت هر سیستم، حاصل برهم‌نهی نتایج تمام اندازه‌گیری‌هاست که به عنوان «تابع موج» سیستم شناخته می‌شود. تابع موج، ترکیبی از تمام نتایج ممکن یک مشاهده است. مثلاً حالت الکترون در اتم، در برهم‌نهی تمام مدارهای مجاز با انرژی مشخص تعریف می‌شود.

مکانیک کوانتومی نسبت به مکانیک کلاسیک بسیار تغییر کرده، به همین خاطر حتی اگر از حالت دقیق سیستم خبر داشته باشیم، باز هم نمی‌توانیم نتیجۀ آزمایش‌ها را به دقت پیش‌بینی کنیم. مکانیک کوانتومی از احتمالاتی سخن می‌گوید که طبق آن، مشاهدۀ سیستمی کوانتومی با تابع موجی خاص، هر نتیجۀ خاصی را میسر خواهد کرد. به خاطر کمبود اطلاعات در مورد سیستم نیست که در زمینۀ پیش‌بینی با مشکل مواجه می‌شویم؛ بهترین کاری که مکانیک کوانتومی به ما اجازۀ انجامش را می‌دهد همین است.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

چندجهانی و واقعیت‌های موازی

فیزیک‌دان جوانی به نام هیو اورت سوم در دهۀ ۱۹۵۰ راه‌حلی برای مسئلۀ اندازه‌گیری در مکانیک کوانتومی ارائه داد. او گفت تنها یک هستی‌شناسی کوانتومی وجود دارد - تابع موج - و تنها یک راه هم برای تکامل آن در دسترس است - از طریق معادلۀ شرودینگر. رمبشی در کار نیست، هیچ مرز اساسی میان سیستم و مشاهده‌گر آن وجود ندارد، اصلاً مشاهده در این میان نقشی ندارد.

اورت می‌گوید باید صورت‌گرایی مکانیک کوانتومی را همان‌طور که هست بپذیریم. تابع موج نه تنها سیستمی که قرار است مشاهده کنید را توضیح می‌دهد، بلکه خود شما را هم تعریف می‌کند. یعنی اینکه شما می‌توانید در برهم‌نهی جای داشته باشید. هرگاه گردش ذره‌ای را اندازه می‌گیرید تا ببینید حرکت آن ساعت‌گرد است یا پادساعت‌گرد، تابع موج به سوی احتمال خاصی نمی‌رمبد، بلکه به آرامی به سوی برهم‌نهی درهم‌تنیده‌ای پیش می‌رود، که بخشی از آن «حرکت ساعت‌گرد ذره» را روایت می‌کند و «شما هم حرکت ذره در جهت عقربۀ ساعت را دیده‌اید» در حالی که بخش دیگر روایت‌گر «حرکت پادساعت‌گرد ذره» است و «شما هم گردش ذره برخلاف عقربۀ ساعت را دیده‌اید.» هر دو بخش برهم‌نهی در واقعیت وجود دارند.

کلیت رویکرد اورت به مکانیک کوانتومی - تنها توابع موج و تکامل آرام و روان، بدون متغیرهای جدید و رمبش‌های غیرمنتظره یا انکار واقعیت عینی - به چندجهانی ترجمه شده است. هر دو قسمت تابع موج جهان هستی، که در یکی از آن‌ها حرکت ذره ساعت‌گرد و در دیگری پادساعت‌گرد است، کاملاً مستقل از یکدیگر به تکامل رسیده‌اند. در آینده هیچ‌گونه ارتباط یا مداخله‌ای با یکدیگر نخواهند داشت، چراکه شما و آن ذره طی پدیده‌ای به نام ناهمدوسی با بقیۀ جهان هستی درهم‌تنیده شده‌اید. قسمت‌های مختلف تابع موج، «شاخه‌های» مختلف آن را تشکیل می‌دهند، در نتیجه می‌توانیم بگوییم که این شاخه‌ها دنیاهای مختلفی را تعریف می‌کنند.

رویکرد چندجهانی اورت به مکانیک کوانتومی، نکات جالب زیادی دارد. این رویکرد به لحاظ هستی‌شناسی کارآمد و موفق است؛ در چنین رویکردی تنها وضعیت کوانتومی و معادلۀ مربوط به تکامل آن مطرح می‌شود. با اینکه ناظرین پیش از نگریستن به دنیای خود، نمی‌توانند تشخیص دهند که در کدام دنیا قرار گرفته‌اند، باز هم این قضیه کاملاً جبرگرایانه است. علاوه بر این برای توضیح چیزهایی مثل فرایند اندازه‌گیری مشکلی پیش نمی‌آید یا برای انجام این اندازه‌گیری‌ها نیازی به حضور ناظرین آگاه نیست. همۀ چیز تابع موج است و تمامی توابع موج از یک طریق به تکامل می‌رسند.

نظریۀ چندجهانی معترضان زیادی دارد که دوست ندارند جهان‌های مختلفی را تصور کنند. بخصوص جهان‌هایی را که قابل مشاهده نیستند - این نظریه وجود چنین جهان‌هایی را پیش‌بینی می‌کند، اما راهکاری عملی برای دیدن آن‌ها را ارائه نمی‌دهد. اگر بهترین نظریۀ موجود، صحت چیزی را پیش‌بینی کند، باید تا زمانی که نظریۀ بهتری پیدا نکرده‌ایم، اعتبار بیزین نسبتاً زیادی برای آن نظریه قائل باشیم. اگر از ته دل حس خوبی به وجود چندین جهان ندارید، باید با همۀ وجود برای دستیابی به فرمول بهتری از مکانیک کوانتومی تلاش کنید. اما حس بد شما، نباید موضع اصلی‌تان را تعیین کند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

دوگانه‌انگاری ذهن-بدن و چالش الیزابت

الیزابت پالاتینات، شاهزادۀ بوهم، ذهن پرسشگری داشت که دوگانه‌انگاری ذهن-بدن رنه دکارت را به چالش کشید: ایده‌ای که ذهن یا نفس را جوهری غیرمادی پنداشته و آن را از بدن جدا می‌داند. (شکل ۱)

دکارت در کتاب تأملات در فلسفۀ اولی، ایده‌ی مستقل بودن ذهن از بدن را مطرح نمود. اگر فکر کنیم، می‌بینیم که چیز عجیبی هم نیست. موجودات زنده و اجسام غیرزنده هر دو در خود ماده دارند، ولی مشخصاً موجود آگاه از جهات مهمی با تودۀ ناآگاه متفاوت است. اشکالی ندارد اگر به وجود بدن خود شک کنید. اما نباید به وجود ذهن خود شک کنید - شما می‌توانید فکر کنید، بنابراین ذهن شما حتماً باید وجود داشته باشد. اگر می‌توانید به وجود بدن خود شک کنید، ولی نمی‌توانید این شک را در مورد ذهن خود داشته باشید، پس ذهن و بدن باید دو چیز متفاوت باشند.

ذهن موجودیتی کاملاً جداست. نه تنها از چیزهای مادی ساخته نشده؛ بلکه در سطح مادی هم محل خاصی برای قرارگیری ندارد. از آنجایی که این دیدگاه، ذهن و جسم را دو جوهر کاملاً متفاوت می‌پندارد و نه دو جنبۀ مختلف از یک چیز اساسی، آن را دوگانه‌انگاری جوهری می‌خوانیم.

الیزابت پرسید: چگونه نفس انسان (که صرفاً جوهری اندیشنده است) می‌تواند به ارواح جسمانی او حکم کند، که اعمال ارادی به جای آورد؟ زیرا به نظر می‌رسد که عامل هر حرکتی هُل دادن شیء، یا کشیدن آن با شیئی متحرک، یا کیفیت یا شکل سطح شیئی به حرکت درآورنده باشد. در مورد تماس، تلقی شما از نفس به‌کلی کنار گذاشته شده است و تماس فیزیکی میان بدن و نفس غیرممکن به نظر می‌رسد.

دکارت در پاسخ گفت که ذهن به نوعی مثل سنگینی است. «سنگینی» ویژگی غیرمادی است و به خودی خود جسم فیزیکی به شمار نمی‌آید. با این حال باز هم طوری در این باره حرف می‌زنیم که انگار بر اتفاقاتی که برای اجسام فیزیکی می‌افتد تأثیرگذار است - «نتوانستم آن بسته را بلند کنم چون خیلی سنگین بود.» البته بلافاصله یادآور می‌شود که ذهن دقیقاً چنین نیست، چراکه ذهن در واقع جوهر دیگری است.

پاسخ او، الیزابت را تحت تأثیر قرار نداد. او گفت خوب می‌داند که سنگینی چیست، اما نمی‌داند این مفهوم چطور قرار است در درک تعامل بدن فیزیکی با ذهن غیرمادی به یاری او بیاید. چرا ذهنی کاملاً مستقل از جسم، می‌تواند تا این حد تحت تأثیر آن قرار بگیرد - مثلاً چرا ناهنجاری‌های روانی بر ظرفیت استدلال ما تأثیرگذار هستند.

دکارت بر این باور بود که این درهم‌آمیختگی در محل خاصی از کالبد انسان اتفاق افتاده: غدۀ پینه‌آل یا صنوبری، بخش کوچکی از مغز که تولید هورمون ملاتونین را بر عهده دارد. او گفت که غدۀ صنوبری، جسمی فیزیکی است که هم می‌تواند تحت تأثیر روحیات حیوانی بدن قرار بگیرد، هم تحت تأثیر نفس غیرمادی، وظیفه آن هم انتقال تأثیرات مختلف میان این دو قسمت است. (شکل ۲)

هیچ‌کس حتی متفکران همسو با دوگانه‌انگاری دکارتی، این ایده را ادامه نداد که غدۀ صنوبری مقر اصلی نفس است. علم مدرن چیزهای بسیار بیشتری در رابطه با رفتار ماده می‌داند. نظریۀ کور، اتم‌ها و نیروهای تشکیل‌دهندۀ مغز و بدن را با جزئیاتی بسیار دقیق تعریف می‌کند و هیچ جای خالی برای مداخلۀ تأثیرات غیرمادی باقی نمی‌گذارد.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

مرگ پایان راه است

پذیرش نظریۀ کور در دنیای روزمرۀ ما، پیامدی با ریشۀ بسیار عمیق دارد: زندگی پس از مرگ وجود ندارد. همۀ ما به عنوان موجودات زنده، زمان محدودی برای زیستن در اختیار داریم و هنگامی که این مدت سپری شود، دیگر همه‌چیز تمام است.

استدلال پشت این ادعا ساده است. اگر هر موجود زنده از ذرات و نیروهای نظریۀ کور تشکیل شده باشد و نفس غیرمادی در کار نباشد، پس اطلاعاتی که شما را می‌سازد در چیدمان اتم‌هایی قرار گرفته که بدنتان را ساخته است، بدنی که مغز در آن جای دارد. جایی خارج از بدن برای چنین اطلاعاتی وجود ندارد و راهی هم برای حفظ آن‌ها نیست. هیچ ذره یا میدانی نمی‌تواند این اطلاعات را ذخیره کند و با خود ببرد.

آن‌طور که از ظواهر امر پیداست، انرژی یا نیروی خاصی با زنده بودن عجین شده است. قطعاً به نظر می‌رسد که در زمان مرگ، چیزی از میان می‌رود. نکته این است که باید زندگی را جریان دانست نه جوهر. شعلۀ شمعی که در حال سوختن است، انرژی دارد. زمانی که شمع را خاموش می‌کنیم، آن انرژی جایی نمی‌رود. انرژی هنوز هم در اتم‌ها و مولکول‌های شمع جاری است. در عوض اتفاقی که می‌افتد این است که جریان سوختن متوقف می‌شود. زندگی هم همین‌طور است: چیزی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از اتفاقات در حال وقوع است. با پایان یافتن این جریان، زندگی به پایان می‌رسد.

زندگی راهی است برای حرف زدن دربارۀ توالی خاصی از اتفاقات، همان اتفاقاتی که در دل اتم‌ها و مولکول‌هایی رخ می‌دهند که به شکل صحیحی در کنار هم چیده شده‌اند. در قرن نوزدهم شاهد شکوفایی مکتب حیات‌گرایی بودیم که طبق آن، زندگی با جرقه یا انرژی خاصی همراه است. این ایده راه دیگر مکاتب قرن نوزدهم را در پیش گرفت و حرف از جوهرهای تازه‌ای زد، جوهرهایی که اکنون آن‌ها را به عنوان راهی برای گفتگو در مورد حرکت مادۀ معمولی می‌شناسیم.

انسان‌ها در تجربیات نزدیک به مرگ خود، یا حتی در مواردی از تناسخ، شواهد مستقیمی در رابطه با زندگی پس از مرگ ارائه داده‌اند. بررسی‌های دقیق‌تر نشان داد که تأثیرگذاری اکثر این شهادت‌ها کمتر از چیزی است که در اصل گفته شده. هیچ یک از تجربیات پس از مرگ، توسط پروتکل‌های دقیق علمی مورد بررسی قرار نگرفته‌اند. در بیمارستان‌ها، پژوهشگران محرکی بصری را جایی پنهان می‌کردند که بیمار برای دیدن آن باید از جسم خود جدا می‌شد. تا به امروز، هیچ مورد از بیماری ثبت نشده که محرک را به وضوح دیده باشد.

هنگام قضاوت در مورد صحت چنین ادعاهایی، باید آن را با دانش علمی‌ای بسنجیم که در شرایط بسیار کنترل‌شده‌تری به دست آورده‌ایم. ممکن است قوانین شناخته‌شدۀ فیزیک کاملاً اشتباه باشند به طوری‌که به بخش آگاه انسان این اجازۀ ادامه حیات را پس از مرگ فیزیکی بدن بدهند؛ گرچه ممکن است کسانی که در شرایط بغرنج پیش از مرگ قرار دارند، دچار توهم شوند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

نظریۀ کور و اساس واقعیت

تا آن‌جا که می‌دانیم، اساس کار جهان هستی، مکانیک کوانتومی است. اما مکانیک کوانتومی، نظریۀ خاصی در مورد دنیا نیست؛ بلکه چارچوبی است که نظریه‌های مختلف در آن شکل می‌گیرند. بهترین نظریۀ که از دنیا داریم - دست‌کم در دامنۀ کاربردی که با تجربیات روزمرۀ ما سروکار دارد - وحدت را یک قدم به جلو می‌برد تا بگوید هم ذرات و هم نیروها از میدان‌ها نشأت گرفته‌اند. میدان به نوعی مخالف ذره است؛ در حالی که ذره موقعیت مکانی مشخصی در فضا دارد، میدان در تمام فضا گسترده شده و مقدار آن در هر نقطۀ با نقطۀ دیگر متفاوت است. فیزیک مدرن بر این باور است که تمام ذرات و نیروهایی که اتم را تشکیل می‌دهند، از میدان‌ها نشأت گرفته‌اند. چنین دیدگاهی، نظریۀ میدان کوانتومی نام دارد.

میدان‌ها از چه ساخته شده‌اند؟ چنین چیزی نداریم. میدان‌ها همان چیزهایی هستند که بقیۀ چیزها را می‌سازند. همیشه امکان دارد که لایۀ عمیق‌تری هم وجود داشته باشد، ولی فعلاً از آن بی‌خبریم.

نظریۀ کور، اتم‌ها و نیروهای تشکیل‌دهندۀ مغز و بدن را با جزئیاتی بسیار دقیق تعریف می‌کند و آن‌ها را مجموعۀ سفت و سختی از معادلات رسمی می‌داند و در این مجموعه هیچ جای خالی برای مداخلۀ تأثیرات غیرمادی باقی نمی‌گذارد. بدن شما، از جمله مغز، تنها از تعدادی ذره ساخته شده (الکترون‌ها، کوارک‌های بالا و کوارک‌های پایین) که برهم‌کنش این ذرات از طریق چند نیرو اتفاق می‌افتد (گرانش، الکترومغناطیس و نیروهای قوی و ضعیف هسته‌ای). اگر دست‌تان را دراز نکنید و قاشق را با دست خود لمس نکنید، هر اثری که قرار باشد بر قاشق بگذارید باید از طریق یکی از این چهار نیرو منتقل شود. این اتفاق از طریق یکی از نیروهای هسته‌ای رخ نخواهد داد چراکه این‌گونه نیروها تنها در فواصل کوتاه میکروسکوپی قابل دسترس هستند. چنین چیزی از طریق گرانش هم ممکن نمی‌شود، چراکه گرانش بسیار ضعیف است.

تنها گزینه‌ای که باقی می‌ماند، الکترومغناطیس است. برخلاف گرانش، نیروی الکترومغناطیس بالقوۀ بدن شما به اندازه‌ای قوی است که می‌تواند قاشق را خم کند - در واقع، هنگام استفاده از دست‌تان نیز همین اتفاق می‌افتد. اساساً تمام شیمی بر پایۀ تأثیر نیروهای الکترومغناطیسی بر الکترون‌ها و یون‌ها شکل گرفته است. نظریۀ میدان کوانتومی به ما این اطمینان را می‌دهد که نمی‌توانیم با استفاده از قدرت ذهن خود قاشقی را خم کنیم.

این سفت و سختی، پرسشی را مطرح می‌کند. وضعیت فیزیکی خاصی چون چیدمان اتم‌ها و یون‌ها در یکی از نورون‌های مغز را در نظر می‌گیریم و این نظریه به‌طور بسیار دقیقی، تکامل آن وضعیت را پیش‌بینی می‌کند. هیچ جزء بیهوده یا نامشخصی وجود ندارد؛ این معادلات رفتار ماده و انرژی را در شرایط مختلف می‌سنجند، حال این شرایط چه به گردش زمین به دور خورشید مربوط شوند، چه به ردشدن تکانه‌های الکتروشیمیایی از سیستم عصبی مرکزی شما. نظریۀ کور به ما می‌گوید که همۀ چیزهایی که در زندگی روزمرۀ خود می‌بینیم، از جمله خود ما، از این میدان‌ها ساخته شده‌اند و همین برای فهم واقعیت کافی است.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ساعت‌ساز و تکامل بدون طراح

ویلیام پِیلی، کشیش انگلیسی، خواننده را به قدم زدن در بوته‌زارهای زیبای انگلستان دعوت می‌کند. تصور کنید که در حین قدم زدن، ناگهان انگشت پای‌تان به سنگی برخورد می‌کند. پِیلی می‌گوید این اتفاق وادارتان نمی‌کند که ببینید سروکله آن سنگ از کجا پیدا شده است. سنگ بر سر راه‌تان می‌آید و این امری کاملاً طبیعی است.

حال تصور کنید که به ساعت جیبی‌ای برمی‌خوردید که روی زمین افتاده. این‌جاست که معمایی در ذهن‌تان شکل می‌گیرد -این ساعت از کجا آمده؟ چیزی که پِیلی می‌گوید این است که شما به هیچ عنوان احتمال نمی‌دهید که این ساعت مدت‌ها همین‌طور آن‌جا افتاده باشد. سنگ یک تکه ماده ساده‌ است، اما ساعت مکانیسم پیچیده و هدفمندی دارد. واضح است که باید کسی آن را ساخته باشد؛ ساعت به وجود ساعت‌ساز اشاره دارد.

پِیلی ادعا کرده هر چیزی که در دنیای طبیعی به شکل موجود زنده مشاهده می‌کنیم، «تجلی واقعی طراحی» است -این مسئله نه تنها در مورد پیچیدگی‌ها، بلکه در رابطه با ساختارهایی که برای هدف خاصی طراحی شده‌اند نیز صادق است. او به این نتیجه رسید که طبیعت هم احتیاج به ساعت‌ساز دارد.

چنین استدلالی ارزش بررسی دارد. اگر ساعتی روی زمین پیدا کنید، در واقع گمان می‌کنید که کسی آن را طراحی کرده است. بدن انسان بسیار پیچیده‌تر از ساعت مکانیکی است. پس نتیجه می‌گیریم که طراحی اندام‌های بیولوژیکی شباهت چندانی به جهش ندارد.

دیوید هیوم مطرح کرد که تفاوت عمده‌ای میان «طراح» و تصور سنتی ما از خداوند وجود دارد. با همه این تفاسیر، استدلال پِیلی بسیار مجاب‌کننده بود و توانست شهرت خود را تا به امروز حفظ کند.

اندیشه امانوئل کانت چنین بود «هیچ‌گاه برای یک برگ علف، نیوتونی وجود نخواهد داشت.» حتماً می‌توان قوانین مکانیکی محکمی برای کنترل حرکت سیارات و آونگ‌ها ابداع کرد، اما برای توضیح دنیای موجودات زنده، باید از الگوهای احمقانه فراتر رویم. باید چیزی برای توضیح ماهیت هدفمند موجودات زنده وجود داشته باشد.

امروزه دیگر این چیزها را بهتر درک می‌کنیم. حتی می‌دانیم که چه کسی توانست نیوتونِ یک برگ علف باشد: چارلز داروین. او در کتاب خاستگاه گونه‌ها به وسیله انتخاب طبیعی به معرفی پایه و اساس نظریه تکامل مدرن پرداخت. موفقیت بزرگ نظریه داروین تنها به توضیح تاریخچه حیات از روی فسیل‌ها محدود نشد، او برای این کار، هدف یا راهنمای بیرونی نداشت -فرانسیسکو آیالا، زیست‌شناسی بود که از کار او به عنوان «طراحی بدون طراح» یاد کرد.

اصولاً تمام زیست‌شناسان حرفه‌ای، تعریف اساسی داروین در مورد وجود ساختارهای پیچیده در موجودات بیولوژیکی را پذیرفته‌اند. به گفته تئودوسیوس دوبژانسکی، «همه چیز در زیست‌شناسی بی‌معنی است، مگر در سایه تکامل.» داروین کار خود را از موجوداتی شروع می‌کند که قابلیت بقا، تکثیر و تکامل تصادفی دارند، سپس نشان می‌دهد که انتخاب طبیعی چطور بر این تغییرات تصادفی اثر گذاشته و توهم طراحی را در ذهن ما پدیدآورده است.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

پیچیدگی فنجان قهوه و جهان هستی

برای فهم پیچیدگی، به خامه و قهوه در یک ماگ شیشه‌ای نگاه کنید. خامه را به آرامی روی قهوه بریزید و بعد آن را با قاشق به هم بزنید. آنتروپی سیستم در ابتدا پایین است. برای بازچینی اتم‌های خامه و قهوه بدون آن‌که ظاهر ماکروسکوپی آن به هم بریزد چند راه وجود دارد؛ می‌توانیم جای هر یک از مولکول‌های خامه را با مولکول‌های دیگری از خامه یا با مولکول‌های قهوه عوض کنیم، ولی زمانی که جای خامه را با قهوه عوض کنیم، ظاهر ماگ شیشه‌ای تغییر خواهد کرد. در آخر، همه چیز با هم مخلوط می‌شود و آنتروپی نسبتاً بالا می‌رود. می‌توانیم هر ذره از ترکیب را با ذره دیگری از آن عوض کنیم و ظاهر سیستم همان‌طور باقی بماند. طبق قانون دوم ترمودینامیک، آنتروپی طی این فرآیند بالا رفته است.

اما این مسئله درست نیست که با بالا رفتن آنتروپی، پیچیدگی کم می‌شود. شکل اول که خامه و قهوه کاملاً از هم جدا هستند، آنتروپی پایین است اما همچنان به ظاهر ساده است. خامه در بالا و قهوه در پایین قرار گرفته، خبری هم از چیز دیگری نیست. شکل آخر که همه چیز با هم ترکیب شده، باز هم کاملاً ساده است. وقتی می‌گوییم «همه چیز با هم مخلوط شده» این جمله گویای همه چیز است. حالت وسط، بین آنتروپی بالا و پایین قرار گرفته، آن‌جاست که همه چیز پیچیده به نظر می‌رسد. رگه‌های خامه به روش‌هایی پیچیده و زیبا به قهوه نفوذ می‌کنند.

رفتار سیستم خامه و قهوه، با ارتباط ساده و تنگاتنگ میان «آنتروپی رو به افزایش» و «پیچیدگی رو به کاهش» بسیار متفاوت است. طبق قانون دوم ترمودینامیک، آنتروپی بالا می‌رود؛ اما پیچیدگی اول بالا می‌رود بعد پایین می‌آید.

ماجرای بالا رفتن پیچیدگی و رنگ باختن آن هم‌زمان با بالا رفتن آنتروپی، تنها به فنجان قهوه ختم نمی‌شود: جهان هستی هم به عنوان یک مجموعه دقیقاً به همین منوال عمل می‌کند. در زمان‌های دور، حوالی انفجار بزرگ، آنتروپی بسیار پایین بوده است. وضعیت هم بسیار ساده بوده: جهان هستی داغ، چگال، یکنواخت و به سرعت رو به انبساط بوده است. در آینده‌ای دور، آنتروپی بسیار بالا خواهد رفت، اما شرایط یک‌بار دیگر ساده خواهد شد. اگر به اندازه کافی صبر کنیم، جهان هستی سرد و خالی خواهد شد و یکنواختی خود را دوباره به دست خواهد آورد. هر ماده و تابشی که هم اکنون می‌بینیم، از افق قابل رؤیت ما محو می‌شود و با انبساط فضا رقیق خواهد شد.

زمان حال که میان گذشته و آینده‌ای دور قرار گرفته، زمانی است که در آن، جهان هستی آنتروپی متوسط، ولی پیچیدگی بالایی دارد. طی چند میلیارد سال گذشته که اختلالات کوچک چگالی ماده، منجر به شکل‌گیری سیارات، ستاره‌ها و کهکشان‌ها شد، پیکربندی یکنواخت اولیه هم حالتی تکه‌تکه پیدا کرد.

شباهتی که میان گسترش پیچیدگی در فنجان قهوه و جهان هستی وجود دارد، حتی با وجود افزایش دائمی آنتروپی نیز برانگیزنده است.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

حیات و نیروی خورشید

موجودات زنده از یک سو مدام در حال تغییر و حرکت هستند. چه چیتایی که غزالی را دنبال می‌کند، چه شیره درختی که به آرامی از شاخه درخت سرخ‌چوب می‌چکد، به هر حال مدام چیزی درون موجودات زنده رخ می‌دهد. از سوی دیگر، موجودات زنده ساختار خود را حفظ کرده؛ و با وجود تغییرات، یکپارچگی اصلی خود را ثابت نگه می‌دارند. کدام فرآیند فیزیکی می‌تواند مرز دائمی میان سکون و تغییر باشد؟

یک تکه ماده چه موقع زنده به شمار می‌رود؟ زمانی که آن ماده مشغول «انجام کاری» باشد، چیزی با محیط خود ردوبدل کند یا چیزهایی از این قبیل. همچنین در شرایط یکسان، ماده زنده می‌تواند مدت زمان بیشتری در مقایسه با ماده غیرزنده «به مسیر خود ادامه دهد».

موجودات زنده طور دیگری هم به نظر می‌رسند - اما در واقع - قانون دوم ترمودینامیک را نقض نمی‌کنند. این موجودات نه تنها به عنوان ساختارهای سازمان‌یافته به وجود می‌آیند؛ بلکه مدت زیادی هم می‌توانند ترتیب خود را حفظ کنند.

همه می‌دانیم که خورشید نقش مهمی در حیات روی کره زمین ایفا می‌کند: تولید انرژی به شکل فوتون‌های نور مرئی. اما چیز بسیار مهمی که از خورشید دریافت می‌کنیم، انرژی با آنتروپی بسیار پایین است -که انرژی آزاد خوانده می‌شود. این انرژی مورد استفاده موجودات زیستی قرار می‌گیرد، سپس با افت بسیار به جهان هستی بازمی‌گردد.

نوری که از خورشید دریافت می‌کنیم، آنتروپی پایین‌تری نسبت به محیط خود دارد، بنابراین حاوی انرژی آزاد است و برای انجام کار در دسترس قرار گرفته. محیط این نور، مابقی آسمانی است که ستارگان، نقاط نورانی آن هستند و در دمایی تنها چند درجه بالاتر از صفر مطلق، پر شده از تابش پس‌زمینه‌ای ریزموج‌های کیهانی. انرژی هر فوتون معمولی که از خورشید گسیل می‌شود، ۱۰,۰۰۰ بار بیشتر از انرژی فوتون معمولی‌ای است که در پس‌زمینه ریزموج‌ها وجود دارد.

مهم این است که محیط کره زمین بسیار با تعادل فاصله دارد و تا میلیاردها سال دیگر هم به همین صورت باقی خواهد ماند. خورشید نقطه‌ای داغ در آسمان سرد است. به همین خاطر هم تقریباً تمام انرژی‌ای که به شکل فوتون‌های خورشیدی دریافت می‌کنیم، انرژی آزاد است و آمادگی تبدیل شدن به کاری مفید را دارد.

دقیقاً همین کار را هم می‌کنیم. فوتون‌ها را عمدتاً به صورت نور مرئی از طیف الکترومغناطیسی خورشید دریافت می‌کنیم. انرژی دریافت شده را پردازش کرده و سپس آن را به صورت فوتون‌های مادون قرمز و با انرژی کمتر به جهان هستی بازمی‌گردانیم. آنتروپی یک مجموعه فوتون تقریباً برابر با تعداد کل فوتون‌هاست. به ازای هر فوتون مرئی دریافت شده از خورشید، زمین تقریباً بیست فوتون مادون قرمز با انرژی‌ای معادل یک بیستم انرژی اولیه به فضا برمی‌گرداند. زمین همان مقدار انرژی که دریافت می‌کند را برمی‌گرداند، اما پیش از آن‌که تابش خورشیدی را به جهان هستی بازگردانیم، آنتروپی آن را بیست برابر افزایش می‌دهیم.

سیستم‌های زیستی می‌توانند با بهره‌جویی از انرژی آزاد محیط، به حرکت خود ادامه داده و یکپارچگی اصلی‌شان را حفظ کنند. این سیستم‌ها انرژی آزاد را می‌گیرند، برای کار مورد نیاز خود استفاده می‌کنند، سپس آن را به شکلی نامنظم به دنیا برمی‌گردانند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

تکامل و خواسته‌های طبیعی

ایده‌ای که بگوییم یک چیز، چیز دیگری را می‌خواهد، راه مفیدی برای گفتگو به شمار می‌رود - ایده ساده‌ای که حجم زیادی از رفتارهای پیچیده را در روشی ساده خلاصه می‌کند. اگر میمونی را در حال بالا رفتن از درخت ببینیم، با تهیه فهرستی از حرکات میمون در هر لحظه می‌توانیم چیزی که در حال رخ دادن است را شرح دهیم یا به همین منوال می‌توانیم جهت و سرعت هر اتم میمون و محیط آن را در لحظه مشخص کنیم. اما این‌که بگوییم «میمون، موزهای بالای درخت را می‌خواهد» بسیار ساده‌تر و کارآمدتر است. این واقعیت که می‌توانیم چنین چیزی بگوییم، دانش مفیدی است که بالاتر از تمام جهت‌ها و سرعت‌ها قرار می‌گیرد.

در بین تمام ایده‌ها، هیچ ایده افلاطونی نیست که بگوید «خواسته» در بعضی موجودات وجود دارد و در بعضی دیگر نه. در عوض، بعضی مواقع چیزهای مختلف را طوری توصیف می‌کنیم که انگار کسی آن را می‌خواهد و در سایر مواقع این کار را خیلی مفید نمی‌پنداریم. چنین موقعیت‌هایی ممکن است در تکامل طبیعی و هدایت نشده ماده در جهان هستی ظاهر شوند. این خواسته‌ها بسیار واقعی هستند.

طبیعت‌گرایی، تفاوت چندانی میان ربات و انسان قائل نمی‌شود. در این باور، همۀ ما مجموعه پیچیده‌ای از ماده هستیم که طبق الگوهای خاصی حرکت می‌کنیم و در محیطی که پیکان زمان دارد، از قوانین بی‌روح فیزیک پیروی می‌کنیم. خواسته‌ها، اهداف و امیال، چیزهایی هستند که به صورت طبیعی در طول مسیر حیات رشد می‌کنند.

نظریه تکامل، فرآیندی بدون ناظر و بی‌روح را توصیف می‌کند. انتخاب طبیعی به سوی هدف خاصی نمی‌تازد، چه این هدف افزایش میزان پیچیدگی باشد، چه پیدایش نهایی آگاهی. با وجود موفقیت‌های تجربی بزرگ نظریه داروین، برخی نسخه‌هایی از «تکامل خداباورانه» را مطرح کرده‌اند - انتخابی نیمه طبیعی، ولی هدایت‌شده به دست پروردگار.

شاید معروف‌ترین راه برای آشتی دادن تکامل با مداخله الهی، ماهیت احتمالی مکانیک کوانتومی باشد. منطق حکم می‌کند که دنیای کلاسیک از ابتدا تا انتها کاملاً قطعی است و امکان ندارد که خدا بدون نقض مستقیم قوانین فیزیک، بر تکامل حیات تأثیر گذاشته باشد. اما مکانیک کوانتومی تنها احتمالات را پیش‌بینی می‌کند. در این دیدگاه، خداوند بدون نقض قوانین فیزیک به راحتی می‌تواند نتایج کوانتومی-مکانیکی خاصی را محقق کند.

«احتمال داشتن» به آن جایی ختم نمی‌شود که طرفداران تکامل خداباورانه دل‌شان می‌خواهد. اگر در جهان هستی، تمام سیاره‌هایی که به دور ستاره‌ها می‌گشتند را با دانشمندان مختلف پر می‌کردیم و به آن‌ها اجازه می‌دادیم تا مدام به انجام آزمایشات مختلف بپردازند، امکان نداشت که حتی یکی از آن‌ها هم بتواند قطره آبی را پیدا کند که به واین تبدیل شود. اگر کسی با یک سکه، صد مرتبه شیر یا خط بیندازد و هر صد مرتبه شیر بیاید، در صورتی که تقلب نشده باشد، چنین نتیجه‌ای محتمل است -اما در این‌جا، احتمال تقلب بیشتر است.

مشکل خداباوری این است که هیچ مدرکی برای تأیید وجود او نداریم. عاقلانه‌ترین کار این است که اعتبار خود را صرف ایده‌ای کنیم که به راحتی می‌گوید تأثیرات الهی وجود ندارند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

تنظیم دقیق و طبیعت‌گرایی

آیا حیات کمی شکننده به نظر نمی‌رسد؟ اگر شرایط کمی متفاوت می‌بود، آیا ممکن بود که حیات هیچ وقت به وجود نیاید؟ وجود حیات را گواهی علیه طبیعت‌گرایی می‌داند. ایده‌ای بدین شرح که شرایط -از جرم الکترون گرفته تا نرخ انبساط جهان هستی اولیه- به دقت تنظیم شده‌اند تا حیات را به وجود آورند. اگر این اعداد تنها کمی متفاوت بودند، الان وجود نداشتیم که بخواهیم در این رابطه گفتگو کنیم. در خداباوری، وجود ما قابل درک است چراکه خدا خواسته ما باشیم، اما در طبیعت‌گرایی ممکن است توضیح این مسئله کمی سخت باشد. در زبان بیزینی، خداباوری بیشتر می‌تواند احتمال به وجود آمدن حیات را توجیه کند و طبیعت‌گرایی کمتر. در نتیجه می‌توانیم برداشت کنیم که وجود ما می‌تواند گواه محکمی بر وجود خدا باشد.

بحث تنظیم دقیق وجود خدا، بعضی‌ها را رنجیده خاطر می‌کند. این‌که تمام میدان‌های کوانتومی نظریه کور یا تصویر یکی از صدها میلیارد کهکشانی که جهان هستی ما را پر کرده‌اند را ببینیم و بگوییم «می‌دانم چرا این‌چنین است -برای این‌که من بتوانم این‌جا باشم» تفکری متکبرانه است.

طبیعت‌گرایان باید با تنظیم دقیق مواجه شوند. آن‌ها باید بدانند جهان هستی در خداباوری و طبیعت‌گرایی به چه صورت پیش‌بینی شده تا به درستی بتوانند تأثیر مشاهدات را بر اعتبارات بسنجند. وجود حیات در بهترین شرایط می‌تواند احتمال صحت خداباوری را کمی بالا برد -در حالی‌که ویژگی‌های مرتبط با جهان هستی، می‌توانند احتمال صحت طبیعت‌گرایی را بسیار بالا برند.

مهم‌ترین گام این است که احتمال به دست آوردن نتایج تجربی مختلف را طبق هر یک از نظریات مشخص کنیم. با توجه به این‌که نسخه‌های زیادی از خداباوری و طبیعت‌گرایی وجود دارند، حرف زدن در باره این مسئله راحت‌تر از عمل کردن به آن است.

اگر طبیعت‌گرایی حقیقت داشته باشد، احتمال این‌که جهان هستی بتواند از حیات حمایت کند چقدر است؟ در تنظیم دقیق عادی احتمال‌اش بسیار کم است چون با اعمال تغییراتی کوچک در اعداد معرف دنیای ما، حیات غیر ممکن خواهد شد.

انرژی خلأ می‌تواند مثال شناخته‌شده‌ای برای این عدد محسوب شود: طبق نسبیت عام، هر سانتی‌متر مکعب فضای خالی می‌تواند میزانی از انرژی ذاتی را در خود نگه دارد. بهترین مشاهدات کنونی ما حاکی از کم بودن این انرژی هستند، اما این مقدار صفر هم نیست: چیزی حدود یک صدم میلیون اِرگ در هر سانتی‌متر مکعب از فضاست. اما انرژی خلأ می‌توانست بسیار بیشتر باشد. اگر انرژی خلأ به این میزان رسیده بود، چیزی تحت عنوان کلمه، کتاب یا آدم وجود نداشت. انرژی خلأ به انبساط جهان هستی سرعت می‌بخشد و همه چیز را از هم جدا می‌کند. انرژی به این عظمت می‌تواند اتم‌ها را از هم بپاشد و چیزی شبیه به «حیات» را کاملاً غیرممکن سازد.

درخشش ستاره‌ها به شدت به جرم نوترون وابسته است. اگر نوترون کمی سنگین‌تر بود، همجوشی هسته‌ای در ستاره‌ها رخ نمی‌داد. اگر کمی سبک‌تر هم بود، تمام هیدروژن موجود در جهان هستی اولیه باید به هلیُم تبدیل می‌شد و ستاره‌هایی بر پایه هلیم، عمر بسیار کوتاه‌تری داشتند.

راه‌های مطمئنی وجود ندارند که ببینیم مقادیر مختلف کمیت‌های فیزیکی محتمل هستند یا نه. انرژی خلأ دنیای ما بسیار کوچک‌تر از برآوردهای ساده ماست. تا زمانی که نتوانسته‌ایم سازوکار ارزش‌گذاری کمیت‌های فیزیکی را درک کنیم، نباید خیلی از بزرگ یا کوچک شدن غیرطبیعی این کمیت‌ها هیجان‌زده شویم.

چیز زیادی در این‌باره نمی‌دانیم که اگر اعداد جهان هستی با اعداد کنونی تفاوت زیادی داشتند، آیا باز هم حیات ممکن بود. حیات، سیستم پیچیده‌ای است از واکنش‌های شیمیایی درهم‌تنیده که از طریق بازخورد و انرژی آزاد کنترل می‌شود.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

بسگیتی و حیات

ممکن است فقط با یک جهان هستی روبرو نباشیم و بسگیتی پیش روی ما قرار داشته باشد. اعداد فیزیکی که در ظاهر به دقت تنظیم شده‌اند -حتی ثابت‌هایی مانند جرم نوترون که ظاهراً تغییر نمی‌کنند- ممکن است از یک محل به محل دیگر ارزش کاملاً متفاوتی پیدا کنند. اگر چنین باشد، باید انتظار این واقعیت را داشته باشیم که خود را در بسگیتی سازگار با حیات بیابیم. مگر به غیر از این، کجا می‌توانیم باشیم؟

بر این ایده اصل انسان‌نگر می‌زنند. اگر در دنیایی می‌زیستیم که شرایط در هر نقطه از آن با نقطه دیگر متفاوت بود، آن موقع اثر انتخاب به شدت در چیزی که در دنیا مشاهده می‌کردیم منعکس می‌شد: خود را تنها در بخشی از دنیا می‌یافتیم که اجازه بودن در آن را داشتیم. مثلاً چند سیاره در منظومه شمسی وجود دارد و بعضی از آن‌ها از کره زمین بسیار بزرگ‌تر هستند. اما هیچ کس به این موضوع فکر نمی‌کند که زندگی ما روی کره زمین عجیب است یا چیزی است که به دقت تنظیم شده؛ این کره بیش از هر جای دیگری میزبان حیات بوده.

تنها سوآل واقعی این است که آیا تصور زندگی در بسگیتی، اصلاً با عقل جور در می‌آید. طبیعت‌گرایی می‌گوید تنها یک دنیا وجود دارد، ولی خود آن «دنیا» می‌تواند کل بسگیتی را دربرگیرد. بسگیتی کیهانی یعنی مناطق مختلفی در فضا وجود دارند که از ما بسیار دور هستند، در نتیجه آن‌ها را نمی‌بینیم، این مناطق شرایط بسیار متفاوتی دارند. هرچند این‌گونه مناطق بخشی از دنیای طبیعی به حساب می‌آیند، «جهان‌های هستی دیگر» می‌خوانیم‌شان.

از آن‌جایی که مدت زمان مشخصی از انفجار بزرگ می‌گذرد و نور هم با سرعت مشخصی حرکت می‌کند، بخش‌هایی از فضا آن‌قدر از ما دور هستند که نمی‌توانیم آن‌ها را ببینیم. به احتمال زیاد، ورای افق‌های قابل مشاهده ما مناطقی وجود دارند که قوانین بومی فیزیک در آن نقاط کاملاً متفاوت هستند. ذرات مختلف، نیروهای مختلف، پارامترهای مختلف، حتی تعداد ابعاد مختلف فضا.

دو نظریه بخصوص، ما را به تأمل در مورد بسگیتی وادار می‌کنند: نظریه ریسمان و نظریه تورم. نظریه ریسمان در زمینه آشتی دادن گرانش با قوانین مکانیک کوانتومی از نظریات پیشتاز محسوب می‌شود. این نظریه به صورت طبیعی چیزی بیشتر از فضای سه بعدی که می‌بینیم را پیش‌بینی می‌کند. بُعدهای اضافه فضا را می‌توان در شکل هندسی کوچکی گردآوری کرد، آن‌قدر کوچک که در هیچ یک از آزمایش‌های صورت گرفته به چشم نیاید. راه‌های زیادی برای جمع‌آوری این ابعاد در یک شکل وجود دارد. تعداد دقیق‌اش را نمی‌دانیم، اما طبق حدسیات فیزیک‌دانان چیزی حدود ۱۰⁵⁰⁰ راه مختلف وجود دارد.

هر کدام از راه‌های پنهان کردن ابعاد اضافه به نظریه مؤثری ختم می‌شوند که قوانین فیزیکی قابل رؤیت متفاوتی دارند. نظریه ریسمان، وجود بسگیتی را مجاز می‌داند. برای این‌که عملاً بتوانیم آن را به وجود آوریم، به سراغ تورم می‌رویم. آلن گوث ادعا کرد که جهان هستی اولیه دورانی از انبساط بسیار سریع را پشت سر گذاشته. پذیرش ایده تورم و ترکیب آن با عدم قطعیت مکانیک کوانتومی می‌تواند عاقبتی هیجان‌انگیز در پی داشته باشد: بعضی جاها جهان هستی دست از تورم می‌کشد و شبیه آن چیزی می‌شود که در واقعیت می‌بینیم، در حالی‌که جاهای دیگری به تورم خود ادامه می‌دهد. تورم می‌تواند مناطق بالقوه‌ بسیار زیادی را در بر بگیرد، هر یک نسخه خاصی از قوانین فیزیک محلی خود را داشته باشد.

آن‌چه می‌توانیم با اطمینان بگوییم این است که اگر از این راه بتوان به بسگیتی رسید، دیگر هیچ جای نگرانی در مورد تنظیم دقیق و وجود حیات باقی نخواهد ماند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

استدلال بیزی و خداباوری

ایده‌ای بدین شرح که شرایط -از جرم الکترون گرفته تا نرخ انبساط جهان هستی اولیه- به دقت تنظیم شده‌اند تا حیات را به وجود آورند. اگر این اعداد تنها کمی متفاوت بودند، الان وجود نداشتیم که بخواهیم در این رابطه گفتگو کنیم. در خداباوری، وجود ما کاملاً قابل درک است چراکه خدا خواسته ما باشیم، اما در طبیعت‌گرایی ممکن است توضیح این مسئله کمی سخت باشد. در زبان بیزینی، خداباوری بیشتر می‌تواند احتمال به وجود آمدن حیات را در توجیه کند و طبیعت‌گرایی کمتر. در نتیجه می‌توانیم چنین برداشت کنیم که وجود ما می‌تواند گواه محکمی بر وجود خدا باشد.

طبیعت‌گرایان باید با تنظیم دقیق مواجه شوند. آن‌ها باید بدانند جهان هستی در خداباوری و طبیعت‌گرایی به چه صورت پیش‌بینی شده تا به درستی بتوانند تأثیر مشاهدات را بر اعتبارات بسنجند. خواهیم دید که وجود حیات در بهترین شرایط می‌تواند احتمال صحت خداباوری را کمی بالا برد -در حالی‌که ویژگی‌های مرتبط با جهان هستی، می‌توانند احتمال صحت طبیعت‌گرایی را بسیار بالا برند.

مهم‌ترین گام این است که احتمال به دست آوردن نتایج تجربی مختلف را طبق هر یک از نظریات مشخص کنیم. با توجه به این‌که نسخه‌های زیادی از خداباوری و طبیعت‌گرایی وجود دارند، حرف زدن در باره این مسئله راحت‌تر از عمل کردن به آن است.

اگر طبیعت‌گرایی حقیقت داشته باشد، احتمال این‌که جهان هستی بتواند از حیات حمایت کند چقدر است؟ در تنظیم دقیق عادی احتمال‌اش بسیار کم است چون با اعمال تغییراتی کوچک در اعداد معرف دنیای ما، حیات غیر ممکن خواهد شد.
اگر کسی بگوید چون ما پیش‌بینی می‌کنیم که خداوند خواستار وجود حیات بوده، پس خداباوری می‌تواند جنبه‌های خاصی از جهان هستی ما را توضیح دهد، در آن صورت باید از خود بپرسیم که خداباوری دیگر چه جنبه‌هایی از جهان هستی را پیش‌بینی می‌کند. این‌جاست که‌ خداباوری عملکرد چندان موفقی از خود نشان نمی‌دهد.

میزان دقت در تنظیم. اگر دلیل تنظیم دقیق برخی ویژگی‌های خاص جهان هستی، نیاز حیات به بودن باشد، پس انتظار می‌رود این ویژگی‌ها برای ورود به حیات کاملاً تنظیم شده باشند، اما نیازی به تنظیم بیش از حد نیست. در واقع این از ویژگی‌های انرژی خلأ است؛ کمتر از میزان مجاز باشد، اما آن‌قدر قدرت داشته باشد که به چشم بیاید. اما به نظر می‌رسد که اعداد دیگر -مثلاً آنتروپی جهان هستی اولیه- بیش از حدی که برای وجود حیات لازم بوده، تنظیم شده‌اند. حیات به پیکان زمان نیاز دارد، پس باید حالت اولیه‌ای با آنتروپی کم وجود داشته باشد. اما در جهان هستی ما، آنتروپی بسیار پایین‌تر از حدی است که تنها بخواهد به حیات اجازه وجود دهد.

آشفتگی فیزیک مشاهده‌شده. اگر قوانین فیزیک به گونه‌ای انتخاب شده باشند که امکان وجود حیات را مهیا سازند، در آن صورت انتظار می‌رود که هر یک از خصوصیات این قوانین در فاش شدن راز حیات نقش مهمی ایفا کنند. چیزی که می‌بینیم برخلاف این، پر از آشفتگی است. همه موجودات زنده از سبک‌ترین نسل فرمیون‌ها تشکیل شده‌اند - الکترون و کوارک‌های بالا و پایین. اما دو خانواده سنگین‌تر از ذرات وجود دارند که نقشی در حیات ایفا نمی‌کنند.

مرکزیت حیات. اگر پیدایش نهایی حیات حین طراحی جهان هستی بسیار مورد توجه خداوند بوده است، پس چرا حیات به عنوان محصول نهایی خلقت این‌قدر کم اهمیت به نظر می‌رسد. ما در کهکشانی زندگی می‌کنیم که بیش از ۱۰۰ میلیارد ستاره دارد، در جهانی هستیم که بیش از ۱۰۰ میلیارد کهکشان دارد. تا زمانی که پای حیات در میان باشد، تمام این زرق و برق‌ها اضافی هستند. اگر در جهان هستی‌ای زندگی می‌کردیم که تنها منظومه شمسی خودمان در آن وجود داشت و چند هزار سیاره دیگر دور آن را گرفته بودند، آن وقت زیست‌شناسی کره زمین برای ما فرق چندانی نداشت.

در واقع هر خداباوری که سرش به تنش بیارزد، می‌تواند چندین دلیل پیدا کند که چرا خدا باید حداقل الآن نفس‌های غیرمادی را به واکنش‌های شیمیایی پیچیده و مستقل نسبت دهد. نظریاتی که به خوبی تعریف نشده‌اند چنین مشکلاتی دارند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خزیدن به سوی آگاهی

حدود ۴۰۰ میلیون سال پیش، ماهی کوچکی قدم به خشکی گذاشت و تصمیم گرفت در خشکی بماند. فرزندان این ماهی به گونه‌های تیکتالیک تکامل یافتند که فسیل آن‌ها سال ۲۰۰۴ در مناطق قطبی کانادا کشف شد. تیکتالیک، دو مرحلۀ اساسی از تکامل را به هم پیوند می‌دهد؛ این موجودات، در حالتی بین حیات آب‌محور و حیات خشکی‌محور قرار دارند.

مهم‌ترین ویژگی محیط جدید این جانوران این است که در خشکی به راحتی دوردست‌ها را می‌بینند. طول تضعیف -فاصلۀ‌ای که نور می‌پیماید تا جذب چیزی شود- در آب زلال ده‌ها متر است، در حالی‌که این فاصله در هوا عملاً نامحدود است. آن‌چه می‌بینیم، تأثیر زیادی بر افکار ما می‌گذارد. اگر ماهی بودیم، هر چند ثانیه یک‌بار وارد محیط ادراکی جدیدی می‌شدیم. باید ارزیابی می‌کردیم که آیا موجودی خودی است، یا ترسناک به نظر می‌رسد یا چیزی شبیه به غذاست؟

در این شرایط، فشار تکاملی زیادی بر ماهی وارد می‌شود و باید بتواند سریع فکر کند. مغز ماهی برای انجام همین کار بهینه شده است. حال تصور کنید که به عنوان همین ماهی وارد خشکی شده‌اید. دایرۀ حواس‌تان ناگهان به طور وسیعی گسترش پیدا کرده است. می‌توانید تا چند کیلومتر آن‌طرف‌تر را ببینید -مسافتی خیلی بیشتر از آن‌چه می‌توانستید در چند ثانیه بپیمایید. از آن‌جایی که هیچ حیوان دیگری با شما به خشکی نیامده، در همان ابتدای امر چیز زیادی نمی‌بینید. اما به انواع مختلفی از غذا و موانعی چون سنگ و درخت برمی‌خورید.

اکنون دیگر فشار انتخاب به طرز قابل توجهی متحول شده است. وقتی خیلی زودتر از آن‌که بخواهید به چیزی واکنش نشان دهید آن را می‌بینید، فرصت فکر کردن به رفتارهای مختلف و سبک سنگین کردن آن را دارید. حتی می‌توانید ابتکار به خرج دهید تا به جای پاسخ در لحظه، بتوانید حرکات خود را با برنامه پیش ببرید.

یکی از مهندسین زیست‌شناسی به نام مالکوم مک‌آیور، معتقد بود که ورود ماهی‌ها به خشکی از انتقالات مهمی بوده که آن‌چه اکنون آگاهی می‌نامیم را توسعه بخشیده است. آگاهی، تعامل پیچیدۀ‌ای از فرآیندهای گوناگون است که در چند سطح عمل می‌کند. شامل بیداری، دریافت ورودی‌های حسی و پاسخ به آن، تخیل، تجربیات درونی و اختیار می‌شود.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

آگاهی و استدلال بیزی

آگاهی در عین منحصر به فرد بودن، بار سنگینی بر شانه‌های ما می‌اندازد. انعکاس خود، گذشته و آیندۀ احتمالی‌مان، حالت دنیا و کیهان فواید بسیار زیادی دارد، اما بیگانگی و تشویش نیز به همراه دارد. ارنست بکر می‌گوید: یعنی چه که حیوانی خودآگاه هستیم؟ معنی‌اش این است که می‌دانیم قرار است غذای کرم‌ها شویم. از هیچ به وجود می‌آییم، نام و نشانی پیدا می‌کنیم، به خودآگاهی می‌رسیم، به احساسات عمیق درونی دست پیدا می‌کنیم و شوقی درونی و دردناکی نسبت به حیات و ابراز خود در وجودمان تجلی می‌کند -و با وجود همۀ این‌ها باز هم می‌میریم.

ویژگی خاص خودآگاهی، توانایی داشتن حیات درونی پرمغز، و فکر کردن به جایگاه خود در جهان هستی است. آیا آگاهی «تنها» راهی برای گفتگو در مورد رفتار انواع خاصی از مجموعه‌های اتمی پیرو قوانین فیزیک به شمار می‌رود؟ یا چیز کاملاً جدیدی با خود به همراه دارد؟

اگر تنها یک جنبۀ واقعیت بتواند درباره مفهوم کاملاً فیزیکی و طبیعت‌گرایانۀ دنیا شک به دل آدم‌ها بیندازد، آن جنبه وجود آگاهی خواهد بود. از آن‌جایی که حتی خوش‌بین‌ترین عصب‌شناسان هم نمی‌توانند ادعا کنند که به نظریۀ جامعی از آگاهی دست یافته‌اند، متقاعد کردن شک‌گرایان کار سختی است. در عوض، انتظار می‌رود که هر زمان به درک درستی از این مسئله برسیم، و آن درک با مبانی اساسی نظریۀ کور کاملاً سازگار باشد - بخشی از واقعیت فیزیکی باشد، نه چیزی جدا از آن.

چرا باید چنین انتظاری داشته باشیم؟ بخشی از آن به استدلال بیزین اعتبارات ما برمی‌گردد. ایدۀ دنیای فیزیکی یکپارچه، در بسیاری از زمینه‌ها موفق عمل کرده و بنا به دلایل زیادی می‌توان تصور کرد که این ایده از پس توضیح آگاهی نیز برمی‌آید. در این میان، می‌توان به مورد مثبتی اشاره کرد که گزینه‌های آن عملکرد خوبی ندارند. اگر به راحتی نتوانیم آگاهی را به عنوان بخشی از واقعیت فیزیکی ببینیم، تصور آن به عنوان چیز دیگر به مراتب سخت‌تر خواهد بود. هدف اصلی ما، توضیح نحوۀ کارکرد آگاهی نیست، بلکه می‌خواهیم نشان دهیم که این مفهوم می‌تواند در دنیایی به کار آید که قوانین بی‌روح طبیعت بر آن حکمرانی می‌کنند.

ذهن ما به روش دیکتاتوری بالا-پایین کار نمی‌کند؛ این ذهن، پارلمانی غیر قابل کنترل است با انجمن‌ها و حزب‌هایی که مدام با هم یکی به دو می‌کنند و آگاهی هوشیارانۀ ما هرگز نمی‌تواند به مسائل پشت پرده دست پیدا کند. انیمیشن خیالی درون و بیرون، فرآیند تفکر را در قالب کار گروهی بین پنج ایموجی نشان می‌دهد: شادی، غم، نفرت، خشم و ترس. عصب‌شناسان حرفه‌ای می‌گویند کارکرد ذهن این‌گونه نیست. ولی در هر حال این داستان به واقعیت نزدیک‌تر است تا تصور خویشتنی واحد و یکپارچه؛ واقعاً هم «صداهای» مختلفی در روایت نهایی ما از آگاهی هوشیارانۀ ما دخیل هستند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ساختار مغز و همهمۀ آگاهی

مغز، شبکۀ‌ای است از نورون‌های به هم پیوسته. نورون‌ها خودشان اطلاعات را رمزگذاری نمی‌کنند، بلکه این کار در نحوۀ اتصال‌شان به یکدیگر اتفاق می‌افتد. هر نورون با بعضی نورون‌ها ارتباط دارد و با بعضی دیگر ندارد؛ همین ارتباطات هستند که ساختار شبکه‌ای مغز را تعریف می‌کنند، ساختاری که به کانکتوم مغز معروف است.

کانکتوم، فهرستی است از نورون‌های درون مغز به همراه تمام ارتباطات آن. مغز انسان حدود ۸۵ میلیارد نورون دارد که هر یک از آن‌ها با هزار نورون دیگر یا بیشتر در ارتباط است، پس جمعاً چیزی حدود صد هزار میلیارد ارتباط یا بیشتر وجود دارد. هر نورون، اطلاعات خود را از نورون‌های دیگر دریافت می‌کند و گاهی هم آن را از دنیای بیرون به دست می‌آورد. نورون‌ها با توجه به اطلاعات به دست آمده خود تصمیم به شلیک می‌گیرند.

مطلع بودن از کانکتوم کامل انسان، خود به خود همه چیز را در مورد این‌که مغز انسان چطور فکر می‌کند به ما نمی‌گوید. دانشمندان موفق شده‌اند که کانکتوم یک موجود چندسلولی را به طور کامل نشان دهند: نماتود سی. الگانس، کرمی است که ۳۰۲ نورون دارد. می‌دانیم که همه این نورون‌ها چطور با هم جفت و جور می‌شوند -در مجموع حدود ۷۰۰۰ اتصال وجود دارد- اما این اتصالات چیزی در مورد فکر کرم در اختیار ما قرار نمی‌دهد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مغز این است که نمی‌شود آن را توده به هم ریختۀ‌ای از نورون‌های متصل به هم تعریف کرد. کانکتوم شبکه‌ای است سلسله‌مراتبی - گروه‌های نورونی با یکدیگر در ارتباط هستند، این گروه‌ها به سایر گروه‌ها مرتبط می‌شوند و این ارتباطات در کل مغز ادامه پیدا می‌کند. همهمۀ‌ای که در مورد آگاهی در مغز به راه می‌افتد، در عملکرد مغز ما منعکس می‌شود. بخش‌های مختلف، کارهای مختلفی انجام می‌دهند، اما تنها زمانی فرد آگاه می‌شود که این بخش‌ها به هم بپیوندند.

در خصوص این ماجرا، شواهد گوناگونی وجود دارد. در یکی از مطالعات، مناطقی از مغز بیمار را به صورت مغناطیسی تحریک کردند. در زمان هوشیاری بیماران، آن سیگنال در سرتاسر مغز پاسخ‌هایی را ایجاد می‌کرد؛ و در موارد غیر هوشیاری، پاسخ‌ها به منطقه نزدیک به محرک اولیه محدود می‌شدند.

کانکتوم را شبکه دنیای کوچک نام‌گذاری کرده‌اند. نورون‌ها می‌خواهند به نورون‌های نزدیک به خود متصل شوند، اما در این میان ارتباطات نسبتاً دورتری هم وجود دارد. این سازمان‌یافتگی در برخی موارد نشان از بازدهی بهینه دارد، اطلاعات را به صورت محلی پردازش کرده و نتایج را به سرعت در سیستم پخش می‌کنند. این سازمان در مقابل آسیب مقاوم است؛ و قطع شدن چند اتصال، تغییر محسوسی در گنجایش سیستم ایجاد نمی‌کند.

سیستم‌هایی با این رفتار سلسله‌مراتبی، در نقطۀ بحرانی قرار می‌گیرند. حالت بحرانی را می‌توان به منزلۀ نقطۀ‌ای شیرین بین نظم کسالت‌بار و آشفتگی بلااستفاده دانست. دانته چیالوو می‌گوید: مغزی که در بحران نباشد، هر دقیقه همان کار تکراری خود را انجام می‌دهد یا آن‌قدر آشفته باشد که بدون در نظر گرفتن شرایط، کاری کاملاً تصادفی را انجام می‌دهد.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ارادۀ آزاد در دنیای فیزیکی

آیا خویشتن نوظهور من، واقعاً تصمیم‌گیرنده است؟ یا صرفاً عروسک خیمه‌شب‌بازی اتم‌هایی است که در تمام حرکات خود از قوانین فیزیک پیروی می‌کنند؟ به تعبیری شما ارادۀ آزاد دارید. و به تعبیری دیگر ندارید.

بحث سرراستی علیه ارادۀ آزاد مطرح می‌شود: ما از اتم تشکیل شده‌ایم و اتم‌های ما از الگوهایی به نام قوانین فیزیک پیروی می‌کنند. مکانیک کوانتومی، آینده ما را از حیث احتمالات پیش‌بینی می‌کند، اما در حالت فعلی جهان هستی، این احتمالات کاملاً سر جای خود ثابت شده‌اند. جایی برای انتخاب انسان‌ها وجود ندارد، پس چیزی تحت عنوان ارادۀ آزاد وجود نخواهد داشت.

می‌توان دید که این بحث، در کدامین نقطه قوانین ما را نقض می‌کند. زمانی که انسان‌ها را در قالب مردم تعریف می‌کنیم، کاملاً مشخص است که نقش مفیدی ایفا می‌کند. سرسخت‌ترین مخالفان ارادۀ آزاد هم مدام در زندگی روزمره از انتخاب‌های خود و اطرافیان‌شان حرف می‌زنند. فرض کنید دانش‌آموز مقطع دبیرستان هستید و در چند دانشگاه مختلف قبول شده‌اید. یکی از این دانشگاه‌ها را انتخاب می‌کنید و بقیه را کنار می‌گذارید. کاربردی‌ترین واژگان برای صحبت در مورد دنیا در مقیاس انسانی کدام است؟ شرح این قضایا به طور ناگزیر به این ختم می‌شود که «چیزی را انتخاب کرده‌اید» و برای انتخاب خود دلایلی داشته‌اید.

در ادبیات فلسفی، به چنین موضعی سازگارگرایی می‌گویند و از این طریق به سازگاری تعاریف علمی اساسی و جبرگرایانه با واژگان ماکروسکوپی مربوط به انتخاب و اراده اشاره می‌کنند. اشتباه کسی که به ارادۀ آزاد شک می‌کند، این است که بین واژگان ناسازگار مختلف، بی‌محابا از این شاخه به آن شاخه می‌پرد. صبح از حمام بیرون می‌آیید و به سمت کمد لباس خود می‌روید، در این فکر هستید که پیراهن مشکی بپوشید یا آبی. باید تصمیم بگیرید؛ نمی‌توانید بگویید «همان کاری را می‌کنم که اتم‌های بدنم انجام می‌دهند.» اتم‌ها کاری که قرار است بکنند را انجام می‌دهند؛ اما شما از آن خبر ندارید و ربطی هم به تصمیم شما ندارد.

پاسخ این پرسش به پیکان زمان برمی‌گردد. به «خاطراتی» از گذشته دسترسی شناختی داریم، که در آینده خبری از آن نیست. دانستن این مسئله، اطلاعات محکمی در اختیار ما قرار می‌دهد که با توجه به آن می‌توانیم گذشته را تعریف کنیم و نه آینده را. تفاوت‌های جزئی حالت مغز افراد که به اعمال مختلف جسم آن‌ها مربوط می‌شود، معمولاً همبستگی ناچیزی با حالت گذشتۀ جهان هستی دارد، اما این‌ها می‌توانند به تکامل‌های کاملاً متفاوتی در آینده مربوط شوند. به همین خاطر، بهترین مفهومی که در حد و اندازۀ انسان‌ها از دنیا داریم، برخورد بسیار متفاوتی با گذشته و آینده دارد. گذشته را به یاد می‌آوریم و انتخاب‌هایمان بر آینده‌مان تأثیر می‌گذارد.

یکی از تعاریف معروف ارادۀ آزاد، «توانایی عملکرد متفاوت است.» در دنیای واقعی، اطلاعات‌مان ناقص است؛ چیزهایی در مورد چیدمان تقریبی جسم خود می‌دانیم و ایده‌هایی هم در مورد حالات ذهنی‌مان داریم. تنها با داشتن این اطلاعات ناقص -در واقع همین اطلاعاتی که داریم- کاملاً قابل درک است که می‌شد جور دیگری هم رفتار کنیم.

طبیعت‌گرایان شاعرانه می‌گویند که دو راه بسیار متفاوت برای توصیف دنیا در اختیار داریم، داستانی در سطح فیزیک و داستانی در سطح انسان، که مجموعه مفاهیم متفاوتی به ذهن متبادر می‌کنند ولی باز هم در پیش‌بینی اتفاقات دنیا با هم سازگار هستند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

سفر ذهنی در زمان

یکی از نشانه‌های بارز آگاهی، تجربۀ ذهنی درونی است. آگاهی در لغت ممکن است به چیزی مانند «آگاه بودن به خود، افکار و محیط خود» معنا شود. واژۀ کلیدی در این تعریف، آگاه بودن است: شما وجود دارید و صندلی که روی آن نشسته‌اید هم وجود دارد، شما می‌دانید که وجود دارید ولی فرض بر این است که آن صندلی از وجود خود اطلاعی ندارد. همین ویژگی بازتابنده -این‌که ذهن در مورد خودش فکر می‌کند- آگاهی را تا این اندازه خاص کرده است.

طبیعی است که قوۀ تخیل خود را برخاسته از فشار تکاملی بدانیم، فشاری که در جهت توسعۀ توان ما برای سنجیدن گزینه‌های پیش روی‌مان ایجاد شده. بروس بریجمن می‌گوید آگاهی، عملیات سازوکار اجرای برنامه است که امکان هدایت رفتار را به دست برنامه‌ها فراهم می‌کند، نه به دست احتمالات لحظه‌ای و محیطی. آگاهی، فراتر از آن است؛ می‌توانیم بدون این‌که لزوماً برنامه‌ای داشته باشیم، به عشق خود آگاه باشیم یا از یک سمفونی لذت ببریم. اما توانایی تداعی آینده‌های فرضی هم قطعاً بخشی از آگاهی به شمار می‌رود.

در لایه‌های زیرین ایدۀ سادۀ برنامه‌ریزی چیزهای زیادی وجود دارد. باید بتوانیم آینده را تصور کنیم و تنها در زمان حال نمانیم. باید بتوانیم کارهای خود و بقیۀ دنیا را در تصاویر ذهنی‌مان بگنجانیم. باید پیش‌بینی مطمئنی از اتفاقات پیش رو و پاسخ‌های احتمالی به آن را داشته باشیم. در نهایت باید بتوانیم این کار را هم‌زمان در چند سناریو انجام دهیم، آن‌ها را با هم مقایسه کنیم و سرانجام یکی را انتخاب کنیم.

اولین بار روان‌شناسی به نام اِندِل تولوینگ اصطلاح کرونستزی یا «سفر ذهنی در زمان» را پیشنهاد کرد. یکی از کارهای تولوینگ، تقسیم حافظه به دونوع مختلف بود: حافظۀ معنایی، که به اطلاعات عمومی مربوط می‌شود و حافظۀ رویدادی، که به یادآوری تجربیات شخصی ما مربوط می‌شود. به گفتۀ تولوینگ، سفر ذهنی در زمان، به حافظۀ رویدادی ما برمی‌گردد: تصور آینده هم مثل به یاد آوردن رویدادهای گذشته، فعالیتی آگاهانه است.

پژوهشگران توانسته‌اند با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی، مناطقی را در مغز مشخص کنند که در حینی که فاعل آن‌ها مشغول انجام کارهای ذهنی دیگری است، این مناطق همچنان فعال هستند. جالب است که «به یاد آوردن خود در موقعیت خاصی از گذشته» و «تصور خود در موقعیت فرضی خاصی در آینده» زیرسیستم‌های بسیار مشابهی از مغز را درگیر می‌کنند. حافظۀ رویدادی و تخیلات ما، در یک دستگاه عصبی قرار گرفته‌اند.

خاطرات گذشته، مثل فیلم نیستند که صدا و تصویر هر لحظه را ضبط کنند، بلکه چیزی که در مغز ذخیره می‌شود بیشتر شبیه متن است. زمانی که یکی از اتفاقات گذشته را به یاد می‌آوریم، مغز ما به متن آن رویداد مراجعه می‌کند و کمی از مناظر، صداها و بوها را برای ما تداعی می‌کند. بخشی از مغز، متن خاطره را ذخیره می‌کند و بخش‌های دیگر مسئول تنظیمات صحنه و تدارکات هستند.


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

سیستم‌های تفکر؛ سریع و کند

ذهن ما به روش دیکتاتوری بالا-پایین کار نمی‌کند؛ این ذهن، پارلمانی غیر قابل کنترل است با انجمن‌ها و حزب‌هایی که مدام با هم یکی به دو می‌کنند و آگاهی هوشیارانۀ ما هرگز نمی‌تواند به مسائل پشت پرده دست پیدا کند. انیمیشن خیالی درون و بیرون، فرآیند تفکر را در قالب کار گروهی بین پنج ایموجی نشان می‌دهد که هر یک شخصیت خاصی دارند: شادی، غم، نفرت، خشم و ترس. عصب‌شناسان حرفه‌ای می‌گویند کارکرد ذهن این‌گونه نیست. ولی در هر حال این داستان به واقعیت نزدیک‌تر است تا تصور خویشتنی واحد و یکپارچه؛ واقعاً هم «صداهای» مختلفی در روایت نهایی ما از آگاهی هوشیارانۀ ما دخیل هستند.

با ایجاد دو تغییر کوچک می‌توانیم مدل بیرون و درون را به واقعیت نزدیک‌تر کنیم. اول این‌که «واحدهای» مختلف دخیل در فرآیندهای فکری ما مستقیماً به احساسات‌مان وصل نمی‌شوند. آن‌ها انواع مختلفی از فرآیندهای ناخودآگاه هستند - نوعی کارکرد ذهنی که امکان دارد مدت‌ها قبل از پیشرفت آشکار آگاهی، به طور طبیعی در مسیر تکامل زیستی ما به وجود آمده باشد. تغییر دوم این‌که با وجود نبود حکومت دیکتاتوری در ذهن، به نظر می‌رسد که پارلمان ذهن ما نخست‌وزیر دارد، او بر مرکب شناخت نشسته، جایی که ورودی واحدهای مختلف به هم وصل شده و زنجیره‌ای از آگاهی را به وجود می‌آورد.

دنیل کانمن، روان‌شناسی بود که به خاطر فعالیت در زمینۀ تصمیم‌گیری، موفق به کسب جایزۀ نوبل اقتصاد شد. او شهرت خود را مدیون تقسیم‌بندی تفکر به دو حالت فکری بود، سیستم ۱ و سیستم ۲. سیستم ۱ شامل تمام واحدهایی است که در پشت پردۀ آگاهی هوشیارانۀ ما در جریان هستند. این جریان، تفکری است خودکار، «سریع»، و ذاتی که به دست واکنش‌ها و فرآیندهای کاوشی ناخودآگاه ما هدایت می‌شود -راهبردهای ابتدایی و اولیه‌ای که حاصل تجربیات پیشین هستند. وقتی بدون توجه به کاری که انجام می‌دهید، صبح‌ها برای خودتان قهوه درست می‌کنید یا فاصلۀ منزل تا محل کارتان را رانندگی می‌کنید، سیستم ۱ خود را درگیر کرده‌اید. سیستم ۲ به حالت آگاهانه، «کند» و منطقی ما مربوط می‌شود. این سیستم توجه لازم دارد؛ زمانی که بر مسألۀ ریاضی سختی متمرکز می‌شوید، سیستم ۲ را به کار انداخته‌اید.

با این‌که به طور طبیعی دل‌مان می‌خواهد برای سیستم ۲ خودآگاه خود ارزش قائل شویم، حجم زیادی از کارهایی که طی یک روز در مغز ما انجام می‌شود به سیستم ۱ تعلق دارد. کانمن سیستم ۲ را با «بازیگر نقش مکملی مقایسه می‌کند که خود را بازیگر نقش اول می‌داند و اغلب هم نمی‌داند چه خبر است.» یا به گفتۀ دیوید ایگلمن، عصب‌شناس، «آگاهی هم‌چون مسافری است که بدون بلیط، بر کشتی بخار کوچکی سوار شده و در اقیانوس اطلس در حال حرکت است، بی‌آن‌که ذره‌ای از مهندسی عظیم کشتی سر در بیاورد، از سفر خود لذت می‌برد.»


📘 تصویر بزرگ
✍🏻 شون کرول
↔️ هدیه شایسته
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader