جنگ فنلاند با اتحاد جماهیر شوروی
جنگ از سرگیری

اتحاد جماهیر شوروی پس از ترک مخاصمه در مارس ۱۹۴۰، به تجدید سازمان ارتش خود پرداخت و سه جمهوری بالتیک را به شوروی ضمیمه کرد. آلمان در آوریل ۱۹۴۰ نروژ و دانمارک را اشغال کرد و سپس فرانسه را در ژوئن ۱۹۴۰ شکست داد، به‌گونه‌ای که دست فنلاند از هرگونه کمک خارجی به‌جز آلمان کوتاه شد و فنلاند به بازسازی ارتش خود، به‌ویژه با تجهیزات آلمانی پرداخت.

هیتلر سال بعد (۱۹۴۱) تصمیم گرفت که به شوروی حمله کند. برنامه‌ریزان نظامی آلمان گفتگو با همتایان فنلاندی خود را دربارۀ عملیات مشترک «فرضی» علیه شوروی شروع کردند. هرچند فنلاند اصلاً با هیتلر و نازیسم همدل نبود، حقیقت تلخ را درک می‌کرد که دست رد زدن به سینۀ هر دو طرف و حفظ بی‌طرفی در جنگ بین آلمان و اتحاد جماهیر شوروی غیر ممکن است. در غیر این‌صورت یکی از آن‌ها یا هر دو درصدد اشغال فنلاند برمی‌آمدند. تجربۀ تلخ فنلاند و ناچارشدن به جنگیدن به‌تنهایی علیه شوروی در «جنگ زمستان» دورنمای تکرار آن تجربه را بدتر از گزینۀ جانشین، یعنی اتحاد مصلحتی با آلمان نازی، جلوه می‌داد و به قول استیون زالوگا -نویسندۀ زندگی‌نامۀ منرهیم- «انتخاب بهترین افتضاح، از میان چندین افتضاح بسیار بزرگ بود.» عملکرد ضعیف ارتش شوروی در «جنگ زمستان»، تمام ناظران در فنلاند و نیز در بریتانیا، آلمان و ایالات متحده را متقاعد کرد که جنگ بین آلمان و روسیه به پیروزی آلمان ختم می‌شود. طبیعی بود که فنلاندی‌ها بخواهند استان ازدست‌رفتۀ کارلیا را باز پس بگیرند. آلمان در ۲۱ ژوئن ۱۹۴۱ به شوروی حمله کرد. فنلاند اعلام کرد که بی‌طرف خواهد ماند ولی هواپیماهای شوروی در ۲۵ ژوئن به بمباران شهرهای فنلاند اقدام کردند. به‌این‌ترتیب، دولت فنلاند دستاویزی یافت تا همان شب اعلام کند که دوباره به جنگ با شوروی وارد می‌شود.

جنگ دوم علیه شوروی که پس از نخستین «جنگ زمستان» رخ داد، «جنگ از سرگیری» (Continuation War) نامیده شد. این‌بار فنلاند یک‌ششم کل جمعیت خود را برای خدمت مستقیم در ارتش بسیج کرد: بزرگ‌ترین درصد جمعیت یک کشور در جنگ جهانی دوم. گویی ایالات متحدۀ فعلی بخواهد ارتشی بیش از پنجاه میلیون انسان تشکیل دهد. مردان شانزده تا پنجاه ساله، به‌علاوه برخی زنان که نزدیک خط مقدم خدمت می‌کردند، نفرات خدمت مستقیم در ارتش را تشکیل می‌دادن. تمام فنلاندی‌های ۱۵ تا ۶۴ ساله از هر جنسیت که عملاً در ارتش نبودند، موظف به کار در صنایع جنگی، کشاورزی، جنگل‌داری یا سایر بخش‌های ضروری برای دفاع از کشور شدند. نوجوانان نیز در مزارع کارخانه‌های چوب‌بری و صنایع ضدهوایی مشغول شدند.

چون ارتش شوروی مشغلۀ دفاع از خود علیه حملۀ آلمان را داشت، فنلاندی‌ها به‌سرعت کارلیای فنلاند را دوباره به‌دست آوردند و در اقدامی بحث‌برانگیزتر حتی به فراتر از مرز سابق خود، به داخل کارلیای شوروی پیش رفتند. بااین‌حال جنگ فنلاندی‌ها کاملاً محدود باقی ماند و ایشان خود را نه در زمرۀ «متفقین»، بلکه صرفاً همرزم‌های آلمان نازی توصیف می‌کردند. فنلاند به‌ویژه مصرانه از اجابت درخواست‌های آلمان در دو مورد امتناع کرد: نخست گردآوری و دستگیری یهودیان فنلاند (هرچند گروه کوچکی از یهودیان غیرفنلاندی را به گشتاپو تحویل داد)؛ و دوم حمله به لنینگراد از شمال در همان زمان که آلمانی‌ها از جنوب به آن حمله می‌کردند. آن امتناع فنلاندی‌ها به نجات و دوام‌آوردن لنینگراد در برابر محاصرۀ طولانی آلمانی‌ها انجامید و در تصمیم بعدی استالین تأثیر داشت که حمله به فنلاند در خارج قلمروی کارلیا را غیرضروری دانست... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

جنگ فنلاند با اتحاد جماهیر شوروی
پس از سال ۱۹۴۵

فنلاندی‌ها مقطع زمانی ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۸ را سال‌های خطر» می‌نامند. حال‌که به گذشته می‌نگریم، می‌دانیم که فنلاند جان به در برده است، ولی این پیامد خوشایند در آن سال‌ها چندان مطمئن نبود. بزرگ‌ترین خطر، براندازی کمونیستی به‌دست کمونیست‌های داخلی و با حمایت اتحاد جماهیر شوروی بود. شگفت‌آور است که یک کشور مردم‌سالار برای بقای خود علیه شوروی کمونیستی جنگیده باشد و حزب کمونیست فنلاند و متحدان آن حزب، در انتخابات آزاد در مارس ۱۹۴۵ یک‌چهارم کرسی‌های مجلس قانون‌گذاری کشور را به‌دست آوردند و حتی برای سلطه بر پلیس کشور تلاش کردند. شوروی در آن هنگام آلمان شرقی را اشغال کرد. در مسیر طراحی تصاحب کمونیستی چهار کشور اروپای شرقی (لهستان، مجارستان، بلغارستان و رومانی) بود. یک کودتای موفق را در چکسلواکی به‌اجرا درآورد و به حمایت از یک جنگ چریکی نافرجام در یونان پرداخت. آیا فنلاند طعمۀ بعدی بود؟ هزینۀ غرامت‌های مطالبه‌شده توسط شوروی بار سنگینی بر دوش نظام اقتصادی فنلاند بود که هنوز عمدتاً مبتنی بر کشاورزی و هنوز «صنعتی‌نشده» بود. جنگ زیرساخت‌های فنلاند را نابوده کره بود: مزارع به حال خود رها شده، تأسیسات کارخانه‌ای به‌درستی نگهداری و تعمیر نشده، دوسوم ناوگان کشتیرانی فنلاند نابود شده، کامیون‌ها فرسوده شده و بدون قطعات یدکی تا حد وسایل چوب‌سوز تنزل کرده بودند(!) هزاران نفر از اهالی جابه‌جاشدۀ کارلیان، فنلاندی‌های از کارافتاده، یتیمان و زنان بیوه، به مسکن، پول و حمایت عاطفی خانواده‌هایی نیاز داشتند که آسیب‌ندیده و سالم بودند. هزاران کودک فنلاندی که به سوئد جابه‌جا شده بودند، به وطن بازگشتند، به ضربات روحی دچار شده، زبان فنلاندی را فراموش کرده و تقریباً در طول سال‌های تبعید، والدین خود را فراموش کرده بودند.

فنلاند در آن سال‌های خطر به طراحی یک سیاست جدید پساجنگ پرداخت تا از تصرف‌شدن توسط شوروی جلوگیری کند. آن سیاست به خط‌مشی پاسی کیوی-ککونن معروف بود که از نام دو تن از رؤسای جمهور اقتباس شده است که در تدوین، هدایت امور به‌سوی آن سیاست و اجرای دقیق آن به‌مدت ۳۵ سال تلاش کردند. خط‌مشی پاسی کیوی-ککونن موجب معکوس‌شدن سیاست فاجعه‌بار فنلاند در دهۀ ۱۹۳۰ در قبال روسیه گردید. پاسی کیوی و ککونن از آن اشتباهات درس آموختند. به‌نظر ایشان واقعیت‌های تلخ و اساسی از این قرار بود که فنلاند کشوری کوچک و ضعیف است؛ نمی‌تواند انتظار کمک از متحدان غربی داشه باشد؛ ناچار است همواره از تفکرات رهبران شوروی آگاه باشد و به آن‌ها توجه کند؛ ناچار است به‌طور منظم با مسئولان شوروی در تمام مراتب از بالا تا پایین، گفتگو کند؛ و ناچار است به شوروی ثابت کند که فنلاند به حرف خود پایبند است و به تعهداتش عمل می‌کند تا به این ترتیب اعتماد شوروی را جلب و حفظ کند. حفظ اعتماد شوروی مستلزم انجام هر کاری است که لازم باشد و حتی دست‌شستن از قدری استقلال اقتصادی و قدری آزادی انتقاد علنی را شامل می‌شود که مردم‌سالارهای قدرتمند و فارغ از خطر آن را به‌مثابۀ حقوق ملی لاینفک خود می‌دانند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

جنگ فنلاند با اتحاد جماهیر شوروی
راه‌رفتن روی بند

فنلاند در روابط خارجی‌اش همواره به راه‌رفتن روی یک طناب باریک یعنی به گسترش روابط با غرب و حفظ اعتماد روسیه پرداخته است. فنلاند برای برقراری اعتماد مذکور بلافاصله پس از جنگ ازسرگیری در سال ۱۹۴۴، به‌موقع به تمام شروط آتش‌بس و معاهدۀ صلح پس از آن با اتحاد جماهیر شوروی عمل کرد. آن شروط شامل این موارد می‌شد: خروج سربازان آلمان از فنلاند، برگزاری محاکمه‌های جنایات جنگی علیه رهبران خود فنلاند در زمان جنگ، قانونی‌کردن فعالیت حزب کمونیست فنلاند و واردکردن آن حزب به دولت به‌گونه‌ای که درعین‌حال از تصرف فنلاند به‌دست آن حزب جلوگیری شود و خوش‌قولی در پرداخت غرامت‌های جنگی به شوروی حتی از محل کمک‌های فنلاندی‌هایی که جواهر و حلقۀ ازدواج خود را برای این کار صرف می‌کردند.

فنلاند برای گسترش مراودات خود با غرب سعی کرد سوءظن مزمن شوروی دربارۀ احتمال ادغام اقتصادی فنلاند با غرب را کاهش دهد. مثلاً فنلاند دریافت که امتناع از پذیرش کمک «برنامۀ مارشال» که به آن نیاز مبرم داشت، دوراندیشانه است. فنلاند هم‌زمان با فرایند حصول توافق یا پیوستن به اتحادیه‌های اروپای غربی (جامعۀ اقتصادی اروپا و اتحادیۀ تجارت آزاد اروپا) معتبرترین ضمانت‌های کشوری را به شوروی ارائه کرد و همان امتیازهای تجاری‌اش با شرکای جامعۀ اقتصادی اروپا را به شوروی نیز وعده داد.

همان زمان که کشورهای غربی شرکای تجاری اصلی فنلاند بودند، فنلاند به دومین شریک تجاری غربی شوروی (پس از آلمان غربی) تبدیل شده بود. حمل کانتینرها از خاک فنلاند، مسیر اصلی ورود کالاهای غربی به شوروی بود. صادرات خود فنلاند به شوروی شامل کشتی، کشتی‌های یخ‌شکن، کالاهای مصرفی و مواد اولیۀ ساخت بیمارستان‌ها، هتل‌ها و شهرهای صنعتی می‌شد. فنلاند برای شوروی به‌مثابۀ منبع اصلی فناوری غربی و پنجرۀ اصلی به‌سوی غرب محسوب می‌شد. به‌این‌ترتیب شوروی دیگر انگیزه‌ای برای تصرف فنلاند نداشت؛ زیرا «فنلاند مستقل و متحد با غرب» برای شوروی بسیار ارزشمندتر از «فنلاند تسخیرشده و تقلیل‌یافته به یکی از اقمار کمونیستی شوروی» بود... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

جنگ فنلاند با اتحاد جماهیر شوروی
فنلاندی‌شدن

وقتی در سال ۱۹۵۹ به فنلاند رفتم و تقریباً از تاریخ دو جنگ فنلاند با شوروی هیچ نمی‌دانستم، از میزبان‌های فنلاندی‌ام پرسیدم که چرا فنلاند آن‌همه به شوروی تمکین می‌کند، خودروهای بنجل موسکویچ از همسایه‌اش وارد می‌کند و آن‌قدر از احتمال حملۀ شوروی به فنلاند واهمه دارد؟ به میزبان‌های فنلاندی‌ام گفتم که اگر شوروی حمله کند، ایالات متحده حتماً از فنلاند دفاع خواهد کرد. وقتی به عقب نگاه می‌کنم می‌بینم که سخنی بی‌رحمانه‌تر، جاهلانه‌تر و نسنجیده‌تر از آن نمی‌توانسته‌ام به یک فنلاندی بگویم. فنلاند خاطرات تلخی داشت و هنگامی که در ۱۹۳۹ عملاً با هجوم شوروی روبرو شد، خود را از یاری سوئد، ایالات متحده، آلمان، بریتانیا یا فرانسه محروم دید. فنلاند ناچار بود از تاریخ خود درس بگیرد و بداند که بقا و استقلال به‌دست خودش است و فقط وقتی آسوده‌خاطر خواهد بود که خیال شوروی از فنلاند آسوده باشد و آن ابرقدرت به فنلاند اعتماد کند.

آن فکر جاهلانۀ من به ذهن غیرفنلاندی‌های بسیاری می‌رسید که باید فنلاند را بهتر می‌شناختند؛ ولی درعوض به سیاست فنلاند، برچسب توهین‌آمیز «فنلاندی شدن» می‌زدند. یکی از تعاریف «فنلاندی‌شدن» را اینجا از «نیویورک‌تایمز» در ۱۹۷۹ نقل می‌کنم: «اوضاع اسف‌باری که در آن، یک همسایۀ کوچک و ضعیف به‌خاطر ترس از قدرت و سنگدلی سیاسی یک ابرقدرتِ تمامیت‌خواه، آزادی‌های حاکمیتی خود را به وضعی شرم‌آور و ننگین واگذار می‌کند.»

در آن زمان بسیاری از اقدامات فنلاند واقعاً ناظران اروپای غربی و آمریکا را به‌وحشت می‌انداخت. در ایالات متحده یا آلمان هیچ‌گاه اتفاق نیفتاده است که صرفاً برای جلوگیری از تحریک حساسیت‌های شوروی، انتخابات ریاست‌جمهوری را به‌تعویق بیندازند، یک نامزد ریاست‌جمهوری از نامزدی خود دست بکشد، یک ناشر از چاپ کتاب خود منصرف شود یا مطبوعات به خودسانسوری روی بیاورند. چنان اقداماتی ظاهراً به‌مثابۀ نقض حق هر نظام مردم‌سالار در آزادی عمل است.

بااین‌حال حساسیت‌های سایر کشورها می‌توانند برای یک کشور خاص یک دردسر باشند. بازهم از رئیس‌جمهور ککونن نقل‌قول می‌کنم: «استقلال یک کشور معمولاً استقلال مطلق نیست... هیچ حکومتی در دنیا وجود نداشته است که ناچار نشده باشد در برابر شرایط چاره‌ناپذیر تاریخی زانو بزند.» خیلی واضح است که چرا فنلاند ناچار است بیش از ایالات متحده یا آلمان در برابر شرایط گریزناپذیر تاریخی زانو بزند: فنلاند کوچک و هم‌مرز با روسیه است، درحالی‌که ایالات متحده و آلمان چنان نیستند. منتقدانی که «فنلاندی‌شدن» را خوار می‌شمارند، گمان می‌کنند که فنلاند باید به‌جای این سیاست چه می‌کرد؟ آیا باید با بی‌اعتنایی به واکنش‌های شوروی، دوباره از خطر حمله‌ای دیگر استقبال می‌کرد؟

بخشی از ترس نهفته در مخالفت منتقدان غیرفنلاندی «فنلاندی‌شدن»، ناشی از نگرانی ایشان از احتمال رام‌کردن کشورهای متبوعشان توسط شوروی برای اطاعت از آن ابرقدرت بود؛ ولی سایر کشورهای اروپای غربی و ایالات متحده، در موقعیت جغرافیایی کاملاً متفاوتی قرار دارند و ناچار به دست‌وپنجه نرم‌کردن با دردسرهای جغرافیایی-سیاسی فنلاند نیستند. دفاع ککونن از سیاست فنلاند در عبارت «فنلاندی‌شدن برای صادرات نیست» خلاصه شده است.

سیاست خارجی فنلاند در قبال شوروی درواقع از سر ضرورت به‌غایت پیچیده بوده است. محصول نهایی آن سیاست چنین بوده است که فنلاند هفتادسال پس از پایان جنگ جهانی دوم، به تبدیل‌شدن به یکی از اقمار شوروی (یا روسیه در حال حاضر) نزدیک‌تر نشد؛ بلکه در عوض توانسته است با موفقیت پیوندهای خود با غرب را به‌طور مداوم تقویت و درعین‌حال پیوندهای دوستانه‌اش با روسیه را نیز حفظ کند. درعین‌حال، فنلاندی‌ها می‌دانند که زندگی روی زمین با عدم‌اطمینان همراه است، پس خدمت نظامی هنوز برای مردان فنلاندی اجباری و برای زنان اختیاری است. آموزش نظامی یک سال به درازا می‌کشد و طاقت‌فرساست، زیرا فنلاند می‌خواهد که سربازانش واقعاً قادر به جنگیدن باشند. فنلاندی‌ها پس از آن آموزش یک‌ساله، هرچند سال یک‌بار تا سن ۳۰ الی ۳۵ سالگی یا بیشتر، به‌عنوان نیروی احتیاطی فراخوانده می‌شوند. ارتش احتیاطی پانزده درصد جمعیت فنلاند را تشکیل می‌دهد؛ گویی که ارتش احتیاطی ایالات متحده، پنجاه‌میلیونی باشد.

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

جنگ فنلاند با اتحاد جماهیر شوروی
چارچوب بحران

حال بد نیست که باتوجه‌به تاریخ معاصر فنلاند، به ارزیابی یک دوجین عامل بپردازیم که فرض کردیم به‌واسطۀ تناظر با عوامل مرتبط با بحران‌های شخصی (جدول ۱.۱) با حل‌وفصل بحران‌های ملی ارتباط دارند (جدول ۲.۱) از میان آن عوامل، هفت عامل به‌نفع فنلاند بود، یکی ابتدا مزاحم بود و سپس مفید شد، و فقدان سه عامل موجب عقب‌افتادن رفع مشکل بنیادی فنلاند -یعنی ترس از همسایۀ قدرتمند- گردید.

هفت عاملی که با رفع بحران ارتباط داشتند و فنلاند آشکارا آن‌ها را نمایش داد، عبارت‌اند از: پذیرش مسئولیت (عامل ۲)، حصارسازی (عامل ۳)، هویت ملی قدرتمند (عامل ۶)، خودسنجی صادقانه (عامل ۷)، پرداختن به ناکامی ملی (عامل ۹)، انعطاف‌پذیری (عامل ۱۰) و ارزش‌های اساسی ملی (عامل ۱۱). نخست باید گفت فنلاند از لحاظ پذیرش مسئولیت و خودسنجی فوق‌واقع‌گرایانه، در میان کشورهای نمونۀ این کتاب یک مصداق عالی است. خودسنجی فنلاند به‌ویژه دردناک بود؛ زیرا ارتش شوروی بخش بزرگی از جمعیت فنلاند را کشته، یتیم، بیوه یا بی‌خانمان کرده بود. فنلاندی‌ها باید نمی‌گذاشتند که افتادن به دام «ترحم‌به‌نفس» و تنفر، روابط ایشان با شوروی را فلج کند؛ ولی ایشان بالأخره واقعیت‌ها را درک کردند: که فنلاند کوچک است؛ که مرز طولانی با شوروی دارد؛ که نمی‌تواند امید یاری جدی از متحدان خود داشته باشد؛ که مسئولیت بقا کاملاً برعهدۀ خودش است؛ و اینکه به‌قدر کافی قدرت دارد تا مدتی در برابر شوروی مقاومت کند و حملۀ شوروی را برای مهاجم کُند و پرهزینه و طاقت‌فرسا سازد؛ ولی قادر نیست تا ابد در برابر آن همسایۀ قدرتمند بایستد. فنلاندی‌ها از اشتباهات سیاست خارجی پیش از جنگ درس گرفتند. آنان بالأخره با حقیقت روبرو شدند که تنها راه حفظ استقلال سیاسی کشورشان، جلب‌اعتماد شوروی است و آن هدف با قربانی‌کردن بخشی از استقلال اقتصادی و آزادی انتقادشان عملی می‌شود... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
ژاپن قبل از سال ۱۸۵۳

ژاپن نخستین کشور غیراروپایی امروزی بود که از لحاظ کیفیت زندگی، صنعتی‌شدن و فناوری به رقابت با جوامع اروپایی و کشورهای «نو اروپایی» دیگر (ایالات متحده، کانادا، استرالیا و نیوزلاند) برخاست. امروزه ژاپن علاوه‌بر جنبه‌های اقتصادی و فناورانه، در بسیاری از ابعاد سیاسی و اجتماعی -از قبیل برقراری مردم‌سالاری پارلمانی، باسوادی زیاد، پوشیدن لباس غربی و علاقه به موسیقی غربی در کنار موسیقی سنتی ژاپنی- به اروپایی‌ها و «نو اروپایی‌ها» شبیه است؛ ولی ژاپن از سایر جنبه‌ها، به‌ویژه جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی، هنوز با جوامع اروپایی فاصله‌ای دارد که بسیار بیش از فاصلۀ یک کشور اروپایی با جوامع اروپایی دیگر است. نکتۀ تعجب‌آوری دربارۀ این جنبه‌های غیراروپایی جامعۀ ژاپن وجود ندارد. این تفاوت‌ها کاملاً طبیعی جلوه می‌کنند، زیرا ژاپن حدود پانزده هزار کیلومتر از اروپای غربی فاصله دارد و به‌شدت متأثر از کشورهای واقع در خشکی اصلی آسیا (به‌ویژه چین و کره) است که با آن‌ها فرهنگ مشترک دیرینه دارد.

ژاپن تا قبل از سال ۱۵۴۲ اصلاً از اروپا متأثر نشده بود. سپس تأثیرات مرتبط با دست‌اندازی‌های خارجی اروپا از ۱۵۴۲ تا ۱۶۳۹ روی داد (که به‌علت فاصلۀ طولانی حائل، تأثیرات محدودی بود). سپس دوره‌ای از کاهش اثرگذاری اروپا تا ۱۸۵۳ برقرار بود. اکثر جلوه‌های جامعۀ معاصر ژاپن از ۱۸۵۳ به بعد شکل گرفته‌اند. البته این جلوه‌ها جانشین همۀ ابعاد زندگی ژاپن سنتی نشده‌اند و سنت‌ها همچنان باقی است. به‌عبارتی ژاپن مثل بازماندگان باغ نارگیل پس از آتش‌سوزی، و مانند بریتانیای پس از جنگ جهانی دوم، بیش از هر یک از شش کشور دیگر در این کتاب موزائیکی از خود قدیمی و خود جدیدش است.

حاکم ژاپن تا قبل از بازگشت میجی، در عمل یک مستبد نظامی موروثی معروف به شوگان بود، درحالی‌که امپراتور یک مقام تشریفاتی و بدون قدرت حقیقی محسوب می‌شد. شوگان‌ها در فاصلۀ سال‌های ۱۶۳۹ تا ۱۸۵۳ ارتباط ژاپن با کشورهای دیگر را محدود کردند و به‌این‌ترتیب موجب تداوم سابقۀ طولانی ژاپن در بی‌اهمیت‌پنداشتن انزوا شدند که از آثار جغرافیایی جزیره‌ای آن کشور ناشی می‌شد. چنان سابقه‌ای شاید در ابتدا وقتی به نقشۀ جهان نظر کنیم و جغرافیای ژاپن را با جزایر بریتانیایی مقایسه کنیم ما را متعجب سازد... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
ورود پِری

ژاپن در سال ۱۸۵۳ از جهات مهم اصلاً به ژاپن امروزی و حتی ژاپن ۱۹۰۰ شبیه نبود. ژاپن در سال ۱۸۵۳ تااندازه‌ای مانند اروپای قرون وسطی، هنوز یک جامعۀ سلسله‌مراتبی و زمین‌دار (فئودال) بود که به قلمروهای مشخص تقسیم می‌شد و هر قلمرو در احاطۀ یک لرد، معروف به دایمیو بود که قدرتش از قدرت یک لرد اروپایی قرون‌وسطایی فراتر می‌رفت. شوگانِ دودمانِ توکوگاوا از سلسلۀ شوگان‌ها در قلۀ سلسله‌مراتب قدرت قرار می‌گرفت. آن دودمان از سال ۱۶۰۳ بر ژاپن فرمانروایی کردند و یک‌چهارم شالیزارهای برنج ژاپن را در سلطه داشت. دایمیو برای ازدواج، جابه‌جاشدن و ساختن یا تعمیر قلعۀ خود باید از شوگان اجازه می‌گرفت. آنان همچنین ملزم بودند هر چندسال یک‌بار خدمتکاران باوفای خود را به شهر محل سکونت شوگان آورند و با هزینۀ گزافی که بر عهدۀ خودشان بود در آن شهر ساکن شوند. در عصر توکوگاوا، علاوه‌بر تنش‌های بین شوگان و دایمیو، مشکلات دیگری نیز به‌علت افزایش بین هزینه‌ها و درآمدهای شوگان‌ها، شورش‌های روزافزون و مکرر، شهری‌شدن و رشد طبقۀ سوداگران پدید آمد. بااین‌حال شوگان‌های توکوگاوا بر مشکلات فائق آمدند، ۲۵۰ سال بر قدرت ماندند و با خطر جدی سرنگونی روبرو نشدند. تکانه‌ای که منجر به سرنگونی ایشان شد، سررسیدن غربی‌ها بود.

فشار غرب بر ژاپن، قبلاً با فشار بر چین شروع شده بود که کالاهایی فراتر از میزان نیاز غرب و بیشتر از تولید ژاپن را عرضه می‌کرد. مصرف‌کنندگان اروپایی به‌ویژه به چای و ابریشم چین علاقه داشتند؛ ولی غربی‌ها تولید خاصی نداشتند که چین در عوض بخواهد از ایشان بستاند و به‌همین دلیل غربی‌ها ناچار می‌شدند کسری تجاری خود را با ارسال نقره به چین جبران کنند. تجار بریتانیایی برای کاهش ازدست‌رفتن ذخایر نقرۀ خود، به فکر هوشمندانۀ ارسال تریاک ارزان از هند به چین افتادند که ارزان‌تر از تریاک موجود در چین بود (بله، آن سیاست تریاک بریتانیایی یک تهمت ساختگی ضدغربی نبود و واقعیت داشت؛ پس قضاوت امروز چینی‌ها دربارۀ غرب را وقتی به‌درستی درک می‌کنیم که آن سیاست را از یاد نبرده باشیم). دولت چین با هوشیاری پاسخ داد و با مُضر اعلام‌کردن تریاک برای سلامت مردم، واردات تریاک را ممنوع کرد و از قاچاقچی‌های اروپایی خواست که تمام تریاک ذخیره‌شده در کشتی‌های خود در سواحل چین را به دولت چین تحویل دهند. بریتانیا آن تصمیم را به‌عنوان اقدام غیرقانونی محدودکنندۀ تجارت نپذیرفت.

به‌این‌ترتیب جنگ تریاک بین بریتانیا و چین در فاصلۀ سال‌های ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲ رخ داد که نخستین محک جدی برای قدرت نظامی بین چین و غرب محسوب می‌شد. هرچند چین بسیار بزرگ‌تر و پرجمعیت‌تر از بریتانیا بود، معلوم شد که ناوگان و ارتش بریتانیا خیلی مجهزتر و آموزش‌دیده‌تر از چینی‌هاست. به‌این‌ترتیب چین شکست خورد و ناچار به پذیرش امتیازهای تحقیرآمیز پرداخت غرامت هنگفت و امضای معاهده‌ای شد که پنج بندر چین را برای تجارت با بریتانیا باز می‌کرد. سپس فرانسه و ایالات متحده به‌زور چنان امتیازهایی از چین گرفتند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
۱۸۵۳ تا ۱۸۶۸

دورۀ چهارده‌ساله‌ای که در ۱۸۵۴ با امضاشدن معاهدۀ فرمانده پری آغاز شد و دولت شوگان معروف به باکوفو برای نخستین‌بار با آن به چندین قرن انزوای ژاپن پایان داد، دوره‌ای جنجالی در تاریخ ژاپن بود. باکوفو تقلا می‌کرد تا مشکلات ناشی از بازشدن اجباری درها به روی ژاپن را حل کند. شوگان درنهایت شکست خورد؛ زیرا آن بازشدن باعث راه‌افتادن تغییرات بی‌وقفه در جامعۀ ژاپن و دولت گردید. آن تغییرات درنهایت باعث سرنگونی شوگان به‌دست رقبایش و سپس تغییرات بسیار دامنه‌دارتر در دولت جدیدی شد که با هدایت رقبای او کار می‌کرد.

معاهده با پری و همتایان بریتانیایی روس و هلندی‌اش نتوانست رضایت غرب را در هدف بازکردن درهای ژاپن به روی تجارت حاصل کند. به‌این‌ترتیب کنسول جدید آمریکا در ژاپن در سال ۱۸۵۸ به مذاکره بر سر یک معاهدۀ جامع‌تر پرداخت تا شامل موضوع تجارت نیز باشد. این‌بار نیز معاهدۀ آمریکایی‌ها بلافاصله با معاهده‌های مشابه از سوی بریتانیا، فرانسه، روسیه و هلند همراه شد. ژاپنی‌ها معاهده‌های مذکور را تحقیرکننده می‌دانستند و از آن‌ها به «پیمان‌های نابرابر» یاد می‌کردند؛ زیرا دیدگاه غربی‌ها در آن‌ها نهفته بود که گویی ژاپنی‌ها را مستحق رفتاری نمی‌دانست که قدرت‌های غربی با یکدیگر انجام می‌دادند. مثلاً در آن پیمان‌ها شهروندان کشورهای غربی در ژاپن مشمول قوانین کشورهای خود بودند و با ایشان طبق قوانین ژاپنی رفتار نمی‌شد. یکی از اهداف عمدۀ سیاست ژاپنی‌ها برای نیم‌قرن آینده در آن زمان، کنارگذاشتن آن پیمان‌های نابرابر بود.

ضعف نظامی ژاپن در سال ۱۸۵۸ باعث شد که هدف مذکور به آیندۀ دور واگذار شود. درعوض هدف فوری متواضعانه‌تری که باکوفو در ۱۸۵۸ برگزید، به‌حداقل‌رساندن مزاحمت غربی‌ها و افکار و نفوذ ایشان بود. آن هدف با تظاهرکردن ژاپنی‌ها به ادامۀ پیروی از معاهده‌ها و درعین‌حال عقیم‌گذاشتن معاهدات از طریق تأخیر تغییردادن یک‌جانبۀ توافق‌ها، بهره‌برداری از مزیت ناآشنایی غربی‌ها با اسامی مبهم مکان‌ها در ژاپن و تحریک‌کردن کشورهای مختلف غربی علیه یکدیگر حاصل گردید. ژاپن در معاهده‌های سال ۱۸۵۸ موفق شد تجارت را فقط به دو بندر خود محدود کند که به «بنادر معاهده‌ای» معروف شدند. همچنین ژاپنی‌ها توانستند حضور خارجی‌ها در آن دو بندر را به مناطق ویژه‌ای محدود کنند، به‌طوری‌که ورود اتباع بیگانه به خارج از آن مناطق ممنوع بود.

راهبرد اصلی باکوفو از ۱۸۵۴ به بعد، اتلاف وقت بود تا قدرت‌های غربی را (با تعداد هرچه کمتری از امتیازها) راضی نگه دارد. درعین‌حال به دانش غربی، تجهیزات فناوری و قدرت نظامی و غیرنظامی ایشان دست یابد تا در نهایت هرچه زودتر قادر به مقاومت در برابر غرب شود. باکوفو و نیز قلمروهای قدرتمند ساتسوما و چوشو که به‌طور اسمی مطیع باکوفو بودند ولی از خودمختاری فراوان بهره‌مند بودند، کشتی‌ها و سلاح‌های غربی خریدند، نیروهای نظامی خود را روزآمد ساختند و دانشجویان خود را به آمریکا و اروپا فرستادند. آن دانشجویان علاوه‌بر تحصیل در رشته‌های تجربی، از قبیل دریانوردی غربی، امور کشتی‌ها، صنعت، مهندسی علوم و فناوری، به یادگیری حقوق زبان‌ها، قوانین اساسی اقتصاد، علوم سیاسی و الفبای غربی نیز پرداختند. باکوفو مؤسسه‌ای برای مطالعات کتاب‌های [به‌قول خودشان] بربری (خارجی) تأسیس کرد، کتاب‌های غربی را ترجمه کرد و هزینۀ مالی تهیۀ گرامر زبان انگلیسی و یک فرهنگ لغت جیبی انگلیسی را تأمین کرد... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
عصر میجی

مشکل فوری که رهبران میجی -پس از به‌دست‌گرفتن زمام کیوتو با کودتا- پیش روی خود دیدند، تثبیت احاطۀ خود بر تمام ژاپن بود. هرچند خود شوگان شکست را پذیرفت بسیاری چنان نکردند. در نتیجه یک جنگ داخلی بین طرف‌داران و مخالفان دولت امپراتوری جدید درگرفت. قدرت‌های خارجی فقط پس از شکست‌خوردن آخرین نیروهای مخالف در ژوئن ۱۸۶۹ در جزیرۀ اصلی شمالی هوکایدو بود که دولت امپراتوری را به‌عنوان دولت ژاپن به‌رسمیت شناختند. پس از آن تاریخ بود که رهبران میجی تلاش‌های خود را با هدف اصلاح کشورشان در پیش گرفتند.

در ابتدای عصر میجی، هرکس برای ژاپن چیزی می‌خواست؛ برخی رهبران خواستار یک امپراتور خودکامه بودند، دیگران یک امپراتور تشریفاتی می‌خواستند که قدرت واقعی در دست شورای «مشاوران» قرار گیرد (راه‌حلی که در نهایت غالب شد) و بعضی پیشنهاد تبدیل‌شدن ژاپن به یک جمهوری بدون امپراتور را مطرح کردند. بعضی از ژاپنی‌ها که الفبای غربی را می‌شناختند پیشنهاد کردند که آن الفبا جانشین نظام نگارشی زیبا ولی پیچیدۀ ژاپنی شود (نظام نگارشی متشکل از علایم اقتباسی از زبان چینی در ترکیب با دو نشانۀ هجایی ژاپنی). بعضی ژاپنی‌ها می‌خواستند بدون معطلی علیه کره جنگ راه بیندازند و دیگران به صبر دعوت می‌کردند. سامورایی‌ها می‌خواستند نیروهای شبه‌نظامی خود را حفظ کنند و به‌کار گیرند؛ دیگران خواستار خلع سلاح و انحلال نهاد سامورایی‌ها بودند.

رهبران میجی با دورماندن از هیاهوی این پیشنهادهای متضاد، به‌زودی به نفع سه اصل پایه تصمیم گرفتند. نخست آن‌که هرچند مواضع بعضی از رهبران در زمرۀ تندخوهایی محسوب می‌شدند که بلافاصله خواستار اخراج غربی‌ها بودند، به‌زودی واقع‌بینی حکم‌فرما گردید. برای رهبران میجی نیز مانند شوگان معلوم شده بود که ژاپن در آن هنگام قادر به اخراج غربی‌ها نیست. ژاپن قبل از رسیدن به آن هدف ناچار بود با پیروی از منابع قدرت غربی به توفیق برسد. آن منابع صرفاً در اسلحه خلاصه نمی‌شد؛ بلکه اصلاحات سیاسی و اجتماعی دامنه‌داری را در بر می‌گرفت که زیربنای قدرت غرب را فراهم کردند.

دوم این‌که هدف نهایی رهبران میجی، بازبینی پیمان‌های نابرابری بود که توسط غرب بر ژاپن تحمیل شده بود؛ ولی ژاپن برای آن هدف باید قدرتمند می‌بود و از چشم غرب به‌مثابۀ یک دولت موجّه در قالب غربی و با قانون اساسی و قوانینی در قالب غربی به‌نظر می‌آمد؛ مثلاً وزیر امور خارجۀ بریتانیا -لرد گرنویل- به‌صراحت به مذاکره‌کنندگان ژاپنی گفت که بریتانیا «دادرسی ژاپنی‌ها در مورد اتباع بریتانیایی [ساکن در ژاپن] را دقیقاً متناسب با پیشرفت ژاپنی‌ها از لحاظ روشنفکری و تمدن (فرهیختگی) می‌پذیرد» گویی که دادرسی آنان توسط بریتانیایی‌ها و برحسب معیارهای پیشرفت بریتانیایی انجام شده بود. ۲۶ سال از کودتای میجی طول کشید تا ژاپن توانست غرب را به بازنگری در پیمان‌های نابرابر بکشاند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
اصلاحات میجی

حال بهتر است ببینیم در عصر میجی عملاً کدام تغییرات گزینشی به اجرا درآمد. آن تغییرات بر اکثر حوزه‌های زندگی ژاپنی‌ها اثر گذاشت: هنرها، پوشش و لباس‌ها، سیاست داخلی، نظام اقتصادی، آموزش، جایگاه امپراتور، نظام زمین‌داری (فئودالیسم)، سیاست خارجی، دولت، آرایش مو، ایدئولوژی، قانون، ارتش، جامعه و فناوری. اضطراری‌ترین تغییراتی که در چند سال نخست از عصر میجی به اجرا درآمد یا عملی شد، ایجاد یک ارتش ملی پیشرفته، انحلال نظام زمین‌داری، یافتن یک نظام ملی آموزشی و تأمین درآمد برای دولت از محل اصلاحات مالیاتی بود. سپس تمرکز تغییرات را به‌سوی اصلاح ضوابط قانونی، طراحی قانون اساسی، بسط روابط با کشورهای دیگر و کنارگذاشتن پیمان‌های نابرابر معطوف کردند. رهبران میجی علاوه‌بر پیگیری امور سودمند و عملی، رسیدگی به چالش ایجاد یک ایدئولوژی صریح را شروع کردند که از حمایت شهروندان ژاپن برخوردار شود.

اصلاحات نظامی با خرید تجهیزات غربی پیشرفته، استخدام افسران آلمانی و فرانسوی برای آموزش‌دادن به سربازان و (سپس) آزمودن الگوهای بریتانیایی و فرانسوی برای ساختن ناوگان جنگی پیشرفتۀ ژاپن آغاز گردید. نتایج آن اقدامات مهارت میجی در گزینش بهترین الگوهای خارجی را نشان داد. آنان به‌جای صرفاً انتخاب نیروهای مسلح یک کشور که الگوی تمام شاخه‌های نظامی ژاپن باشد، درنهایت نیروی زمینی خود را از ارتش آلمان الگو گرفتند؛ ولی نیروی دریایی را از بریتانیا تقلید کردند (زیرا آلمان در اواخر قرن نوزدهم، قدرتمندترین نیروی زمینی و بریتانیا قدرتمندترین نیروی دریایی اروپا را داشت!) مثلاً وقتی ژاپن می‌خواست چگونگی ساختن رزم‌ناوهای سریع را بیاموزد که در بریتانیا ابداع شده بودند، طراحی و ساخت نخستین رزم‌ناو ژاپنی را به یک کارگاه کشتی‌سازی انگلیسی سفارش داد و سپس از آن رزم‌ناو به‌عنوان الگوی ساخت سه فروند رزم‌ناو دیگر در سه کشتی‌سازی مختلف ژاپنی استفاده کرد.

قانون خدمت نظام‌وظیفه در سال ۱۸۷۳ به تصویب رسید و مبتنی بر الگوهای اروپایی بود که ارتش ملی متشکل از سربازان مجهز به سلاح گرم و با طول دورۀ خدمت سه‌ساله را تدارک دیده بود. قبل از آن، هر یک از قلمروهای فئودال، شبه‌نظامیان خصوصی و متشکل از شمشیرزن‌های سامورایی داشت که در جنگ‌های پیشرفته به درد نمی‌خوردند ولی تهدیدی برای دولت ملی ژاپن بودند. به‌این‌ترتیب، سامورایی‌ها ابتدا از حمل شمشیر یا اجرای مجازات‌های خصوصی منع شدند، سپس حرفه‌های موروثی از قبیل سامورایی‌بودن لغو گردید. پس از آن به سامورایی‌های سابق مستمری دولتی دادند و درنهایت آن مستمری‌ها را تبدیل به اوراق قرضۀ دولتی کردند که بهره به آن‌ها تعلق می‌گرفت.

مشغلۀ مهم بعدی، پایان‌دادن به فئودالیسم بود. قدرتمندشدن ژاپن نیاز به یک دولت مرکزی با روش غربی داشت. آن هدف به یک مشکل بغرنج ختم می‌شد، زیرا تنها نیروهای دولت جدید امپراتوری از ژانویۀ ۱۸۶۸ به بعد، همان نیروهایی بودند که شوگان از ایشان دست کشیده بود و سایر نیروها در اختیار دایمیوها (اربابان زمین‌دار یا فئودال) باقی ماندند. به‌این‌ترتیب در مارس ۱۸۶۸ دولت چهار دایمیو را -از جمله ساتسوما و چوشو را که در راه‌اندازی بازگشت میجی سهیم بودند- ترغیب کرد زمین‌ها و رعایای خود را طبق یک سند با نگارش مبهم به امپراتور پیشکش کنند. وقتی امپراتور در ماه جولای پیشکش را پذیرفت به دایمیوی دیگر دستور داده شد که همان پیشکش را انجام دهد. دایمیوها سپس برای دلجویی به سِمت «فرماندار» در قلمروهای فئودال سابق خود منصوب گشتند. درنهایت در آگوست ۱۸۷۱ به دایمیوها گفته شد که قلمروهای ایشان (و فرمانداری‌ها) برچیده می‌شود و فرمانداری‌هایی با قوای اجرایی متمرکز به‌جای آن‌ها قرار می‌گیرد. بااین‌حال به دایمیوها اجازه دادند که پس از تسویۀ کل بدهی‌های قبلی خود، ده درصد از درآمد ارزیابی‌شدۀ قلمروی خود را نگه دارند. به‌این‌ترتیب نظام چندسالۀ زمین‌داری ژاپن در مدت سه‌ونیم‌سال برچیده شد... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
غربی‌شدن

حال که اجزای اصلی تغییر گزینشی در ژاپن در عصر میجی را خلاصه کردیم، صرف‌نظر از تغییر در سیاست‌های افزایش حضور در کشورهای دیگر بد نیست که در تغییرات میجی دقیق‌تر نظر کنیم و برخی سوءتفاهم‌های احتمالی را رفع کنیم.

هدف رهبران میجی آشکارا «غربی‌کردن» ژاپن نبود، یعنی نمی‌خواستند کشور را به یک جامعۀ غربی تبدیل کنند که در موقعیت جغرافیایی بسیار دور از اروپا قرار دارد؛ هدف ایشان با استعمارگران بریتانیایی در استرالیا فرق داشت که می‌خواستند استرالیا را به یک جامعۀ بریتانیایی در فاصله‌ای دور از بریتانیا تبدیل کنند. هدف میجی در اصل انتخاب بسیاری از مشخصات غرب و سپس تعدیل آن‌ها برای مناسبت با اوضاع ژاپن و حفظ بخش اعظم ژاپن سنتی بود. آن مشخصه‌های انتخاب‌شده و تعدیل‌شدۀ غربی را به یک هستۀ ژاپنی پیوند زدند که از تاریخ ژاپن باقی مانده بود. مثلاً ژاپن به الگوی اروپایی برای باسوادی و شهری‌شدن نیاز نداشت: ژاپن در دوران توکوگاوا بسیار باسواد بود و اِدو (پایتخت باکوفو که سپس به توکیو تغییر نام داد) یک‌ونیم قرن پیش از ورود فرمانده پِری آمریکایی به سواحل ژاپن، بزرگ‌ترین شهر دنیا بود. غربی‌شدن در عصر میجی همچنین شامل تقلید کورکورانه از قطعات ویژۀ نهادهای غربی نبود: رهبران میجی با درک کلی بسیار دقیق از جامعۀ غرب عمل کردند که شامل نیروی نظامی و آموزشی غرب و سایر نهادهای غربی گزینش و تعدیل شده بود.

ژاپن در عصر میجی قادر بود که از الگوهای متعدد اقتباس کند. الگوهای مذکور شامل الگوهای چندگانۀ غربی می‌شد، یعنی الگوهای مختلف بریتانیایی، آلمانی، فرانسوی و آمریکایی در حوزه‌های مختلف اقتباس شدند. همچنین الگوهای ژاپنی بومی فراون وجود داشت که می‌شد از آن‌ها اقتباس کرد. ژاپن در اواخر دوران توکوگاوا از ۲۴۰ قلمروی مختلف تشکیل می‌شد که سیاست‌های مالیاتی و نهادهای آن‌ها با هم فرق داشت. ژاپن در عصر میجی علاوه‌بر آن الگوهای خوشایند، از یک الگوی ناخوشایند و مهم نیز منتفع شد که همان چین بود؛ سرنوشت چین و سلطۀ غرب بر آن کشور همان چیزی را آشکار می‌کرد که ژاپن می‌خواست از آن دوری کند.

اصلاحات میجی به دو دستۀ مختلف از «مخاطبان» معطوف شده بود: مخاطب داخلی ژاپنی و مخاطب غربی بیرونی. اصلاحات از یک‌سو خود ژاپن را هدف‌گیری کرده بود تا کشور از لحاظ نظامی و اقتصادی تقویت گردد و مردم ژاپن را از یک ایدئولوژی متحدکننده سرشار سازد؛ و از سوی دیگر باید غربی‌ها را وامی‌داشت تا ژاپن را به‌عنوان یک کشور برابر به‌رسمیت بشناسند، زیرا ژاپن حالا همان نهادهای غربی مورد قبول غرب را از آنان اقتباس کرده بود. آن نهادها شامل نهادهای حکمرانی پایه، از قبیل قانون اساسی به‌شیوۀ غرب و ضوابط قانونی و نیز نهادهای مربوط به هیئت بیرونی مردم، از قبیل لباس و آرایش مو مردان غربی بودند. امپراتور نیز در یک ازدواج به‌شیوۀ غربی با یک همسر واحد، یعنی بانوی امپراتور، از آن قوانین استقبال کرد (امپراتورهای قبلی ژاپن آشکارا معشوقه‌های متعدد داشتند).

هر چند رهبران میجی از لحاظ هدف کلی خود در تقویت ژاپن به‌منظور مقاومت در برابر غرب با یکدیگر موافق بودند، کار ایشان با یک نقشۀ جامع شروع نشد. برعکس اصلاحات میجی به‌صورت قطعه‌قطعه و مرحله‌به‌مرحله طراحی و انتخاب گردید: ابتدا ایجاد یک ارتش ملی، یک جریان درآمدی، یک نظام ملی آموزش و لغو زمین‌داری؛ سپس قانون اساسی و قوانین مدنی کیفری؛ و حتی پس از آن دامن‌گستری در خارج از مرزها با توسل به جنگ. همچنین هیچ‌کدام از اصلاحات مذکور بی‌دردسر و یک‌صدا به‌پیش نرفت، یعنی ژاپن در عصر میجی با مناقشه‌های داخلی، از قبیل شورش سامورایی‌ها و اعتراض‌های کشاورزان که پیش‌تر گفتیم روبه‌رو شد.

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
دامن‌گستردن به خارج کشور

آخرین سیاست اصلی در مجموعۀ تغییرات گزینشی در عصر میجی که تا این‌جا به آن نپرداخته‌ایم، دگرگون‌شدن ژاپن از یک هدف به یک عامل فعال برای دامن‌گستری در خارج و دست‌اندازی نظامی به کشورهای دیگر است. دیدیم که ژاپن در عصر توکوگاوا به لاک انزوا فرو رفت و هیچ اشتیاقی برای فتوحات خارجی نداشت. ژاپن در سال ۱۸۵۳ در معرض خطر مهیب قدرت‌های خارجی قرار داشت که از لحاظ نظامی بسیار قوی‌تر بودند.

بااین‌حال، اصلاحات نظامی و صنعتی ژاپن که از ابتدای عصر میجی در ۱۸۶۸ آغاز شد، آن خطر مهیب را رفع کرده و دامن‌گستری گام‌به‌گام را ممکن می‌کرد. نخستین گام، الحاق رسمی جزیرۀ شمالی هوکایدو در ۱۸۶۹ بود که در ابتدا مردمی کاملاً متفاوت از ژاپنی‌ها به نام آینو در آن می‌زیستند ولی باکوفو به‌تدریج تا حدی بر هوکایدو مسلط شده بود. در سال ۱۸۷۴ یک لشکر تنبیهی به تایوان گسیل شد، زیرا بومیان تایوان چندین ماهیگیر از اهالی ریوکیو را به‌قتل رسانده بودند. بااین‌حال، ژاپن در پایان آن لشکرکشی نیروهایش را بازگرداند و از الحاق تایوان به ژاپن منصرف شد. در سال ۱۸۷۹ خود جزایر ریوکیو (مجمع‌الجزایری که در چندصد کیلومتری جنوب ژاپن واقع است) به ژاپن ضمیمه شدند. ژاپن در عصر میجی از ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۵ نخستین جنگ خارجی خود (علیه چین) را به راه انداخت، پیروز شد و سپس تایوان را به ژاپن ضمیمه کرد.

جنگ با روسیه در سال‌های ۱۹۰۴ و ۱۹۰۵ ژاپن را برای نخستین‌بار قادر کرد که خود را علیه یک قدرت غربی محک بزند. نیروی زمینی و نیروی دریایی ژاپن هر دو موفق به شکست روس‌ها شدند (قاب‌های ۷.۳ و ۸.۳). آن واقعه در تاریخ جهان یک نقطۀ عطف محسوب می‌شد: شکست یک قدرت بزرگ اروپایی از یک قدرت آسیایی در جنگی تمام‌عیار. ژاپن با معاهدۀ صلح که پس از جنگ تنظیم شد، نیمۀ جنوبی جزیرۀ ساخالین را به خاک خود ضمیمه کرد و بر راه‌آهن منچوری جنوبی مسلط شد. ژاپن در سال ۱۹۰۵ در کره یک دولت تحت‌الحمایه تأسیس کرد و سپس در ۱۹۱۰ آن را به ژاپن ضمیمه کرد. در سال ۱۹۱۴ ژاپن قلمروی نفوذ آلمان در چین و مستعمرات جزایر میکرونزی در اقیانوس آرام را تصرف کرد (قاب ۹.۳). درنهایت ژاپن در ۱۹۱۵ درخواست‌های خود معروف به «مطالبات بیست‌ویک‌گانه» را به چین ارائه کرد که موجب می‌شد چین در عمل به دولت دست‌نشاندۀ ژاپن مبدل گردد؛ چین برخی از آن مطالبات را پذیرفت و از پذیرش برخی دیگر امتناع کرد.

ژاپن قبل از سال ۱۸۹۴ نیز حمله به چین و کره را در سر داشت، ولی چون می‌دانست به‌اندازۀ کافی قدرتی ندارد و ممکن است بهانۀ مداخله را برای قدرت‌های غربی فراهم کند، از آن فکر منصرف شد. تنها موردی که ژاپن در میجی قدرت خود را دور از واقع تخمین زد مربوط به سال ۱۸۹۵ پس از جنگ با چین بود، از جمله امتیازهایی که ژاپن از چین گرفت، واگذاری شبه‌جزیرۀ لیائوتونگ به ژاپن بود. از آن شبه‌جزیره می‌توان بر راه‌های زمینی و دریایی بین کره و چین مسلط شد ولی فرانسه، روسیه و آلمان با همدستی یکدیگر واکنش نشان دادند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

خاستگاه‌های ژاپن امروزی
چارچوب بحران

ژاپن در عصر میجی بیش از سایر کشورهای مطرح در این کتاب تغییرات با وام‌گرفتن از الگوهای خارجی را (عامل ۵) آن ‌هم پس از مقایسۀ دقیق الگوهای مختلف به‌منظور شناسایی مناسب‌ترین‌ها برای اوضاع کشور در یک مقطع خاص نمایش می‌دهد. نتیجۀ آن اقتباس‌ها، قانون اساسی و نیروی زمینی ژاپن بر مبنای الگوهای آلمانی، ناوگان جنگی بر اساس الگوی بریتانیا، پیش‌نویس اولیۀ قانون مدنی بر اساس الگوی فرانسوی و اصلاحات آموزشی در سال ۱۸۷۹ بر اساس الگوی آمریکایی بود. حتی ظاهراً از «اعلامیۀ استقلال» ایالات متحده برای پیشنهاد اصلاحات دولت استفاده شد که پیش‌نویس آن را ایتاگاکی تایسوکه و فوکواوکا کوتائی تهیه کردند و آن را با مقدمه‌ای آغاز کردند که در آن به برابری حقوق تمام انسان‌ها اشاره کردند و از برابری حقوق به نتیجه‌گیری‌های متعدد رسیدند.

دومین جملۀ اعلامیه استقلال ایالات متحده را در نظر بگیرید که: «ما این حقایق را بدیهی می‌دانیم که تمام انسان‌ها برابر خلق شده‌اند...» و با آن به استنتاج‌های متعدد می‌رسد. ایتاگاکی و فوکواوکا الگوی دولت آمریکا را پیشنهاد کردند که به تصویب نرسید ولی بسیاری از دیگر الگوهای خارجی به تصویب رسیدند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
بازدید از شیلی

در سال ۱۹۶۷ وقتی همه‌چیز در صلح و صفا به‌نظر می‌رسید، فرصت مطالعاتی‌ام را در شیلی گذراندم. میزبان‌هایم در شیلی به من تأکید می‌کردند که شیلی با سایر کشورهای آمریکای لاتین بسیار فرق دارد. ایشان توضیح می‌دادند که شیلی سابقه‌ای طولانی از دولت مردم‌سالار داشته و آن مردم‌سالاری فقط با یک کودتای نظامی منقطع شده است. شیلی تا آن هنگام برخلاف پرو، آرژانتین و سایر کشورهای آمریکای لاتین، دولت‌های نظامی متعدد به خود ندیده بود و باثبات‌ترین کشور آمریکای لاتین از لحاظ سیاسی محسوب می‌شد.

اهالی شیلی خود را شبیه اروپایی‌ها و مردم ایالات متحده و نه آمریکای لاتین می‌دانستند. مثلاً دیدار من از شیلی در چارچوب برنامۀ مبادلۀ علمی بین دانشگاه شیلی و دانشگاه کالیفرنیا بود. آن برنامه پایه‌گذاری شد تا علاوه‌بر تأیید شباهت بین موقعیت مشابه مدیترانه‌ای شیلی و کالیفرنیا در سواحل غربی آمریکای جنوبی و شمالی تأکید شود که محیط اجتماعی و ثبات سیاسی شیلی و کالیفرنیا به یکدیگر شبیه است. دوستان من در شیلی حرف‌های خود را با جملۀ «ما مردم شیلی بلد هستیم که چگونه خود را اداره کنیم» تمام می‌کردند.

ولی شیلی فقط شش سال پس از سفر من در ۱۹۷۳ به تصرف یک حکومت استبدادی نظامی درآمد که رکوردهای قبلی شکنجۀ آزارگرانۀ دولتی را درهم شکست. رئیس‌جمهور انتخابی شیلی در روند مردم‌سالارانه، در خلال کودتای نظامی در ۱۱ سپتامبر در کاخ ریاست‌جمهوری خودکشی کرد. دولت نظامی شیلی علاوه‌بر کشتار تعداد کثیری از مردم، تعداد بی‌شماری را نیز شکنجه کرد. فنون شرم‌آور تازه‌ای از شکنجۀ روحی و جسمی را ابداع کرد و اتباع کثیری را به خارج کشور تبعید کرد. دولت نظامی حتی قتل‌های تروریستی سیاسی در خارج شیلی را هدایت کرد که تا زمان حملۀ ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به برج‌های تجارت جهانی (حمله‌ای که دست بر قضا در سالروز کودتای شیلی انجام گرفت) شامل تنها قتل سیاسی-تروریستی یک شهروند آمریکایی در خاک ایالات متحده نیز می‌شد (ترور در سال ۱۹۷۶ در واشنگتون دی‌سی). دولت نظامی شیلی تقریباً ۱۷ سال در مسند قدرت ماند.

اکنون که ۲۹ سال از سرنگونی دولت نظامی گذشته است، شیلی با میراث آن دولت دست‌وپنجه نرم می‌کند. برخی از شکنجه‌گرها و رهبران نظامی به زندان رفته‌اند ولی رهبران ارشد نظامی در زندان نیستند. بسیاری از مردم شیلی گرچه بابت شکنجه‌ها متأسف هستند، هنوز کودتای نظامی کشورشان را ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌دانند.

وقتی در صفحات آتی دربارۀ تاریخ اخیر شیلی می‌خوانید پرسش‌های فراوان به ذهن شما خطور خواهد کرد. آن معکوس‌شدن ناگهانی اوضاع در کشوری با سنت‌های مردم‌سالارانۀ مطمئن را چگونه می‌توان توضیح داد؟ مضامین این کتاب دربارۀ بحران ملی و تغییر در شیلی چه جایگاهی دارند؟ شما در شیلی، تغییرات گزینشی بزرگ در سیاست اقتصادی دولت و آشتی سیاسی مشاهده می‌کنید. همچنین به برخی مضامین تکراری یا همیشگی پی می‌برید: خودسنجی صادقانه و فقدان آن، آزادی عمل و فقدان آن، حمایت یا مخالفت متحدان و جایگاه یک الگو یا یک الگوی فرضی. دو تن از رهبران شیلی می‌توانند پرسش تاریخی تکراری و همیشگی را در ذهن ما پدید آورند که آیا رهبران برخوردار از شخصیت متمایز واقعاً مسیر تاریخ را عوض می‌کنند یا خیر.

مهم‌تر از همه این‌که وقتی هم‌وطن‌های من این فصل را می‌خوانند پرسش دهشتناکی ذهن ایشان را مشغول می‌کند. ایالات متحده از لحاظ سنت مردم‌سالارانۀ استوار به شیلی شبیه است. به بار نشستن استبداد از دل آن سنت مردم‌سالاری ظاهراً به‌هیچ‌وجه در مخیلۀ اهالی شیلی در ۱۹۶۷ نمی‌گنجید و به‌همین ترتیب در خیال آمریکایی‌های امروز نیز نمی‌گنجد. ولی آن فاجعه در شیلی رخ داد و علایم هشداردهنده در آن فاجعه با نگاه به گذشته مشهود بود. آیا آن مصیبت در ایالات متحده نیز می‌تواند رخ دهد؟

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
شیلی تا ۱۹۷۰

بهتر است که با جغرافیا، تاریخ و مردم شروع کنیم. وقتی به نقشه نگاه کنید، متعجب می‌شوید که می‌بینید شیلی درازترین و باریک‌ترین کشور دنیاست. درحالی‌که میانگین عرض شیلی از غرب به شرق اندکی بیش از ۱۶۰ کیلومتر است، درازای آن از شمال به جنوب به حدود ۴۸۰۰ کیلومتر می‌رسد که تقریباً با طول ایالات متحده برابر است. شیلی از لحاظ جغرافیایی در شرق با رشته‌کوه‌های بلند آند از آرژانتین جدا شده و در شمال با خشک‌ترین صحرای دنیا از بولیوی و پرو جدا گشته است. به‌این‌ترتیب تنها جنگ خارجی شیلی از هنگام دستیابی به استقلال دو جنگ با همسایه‌های شمالی‌اش، یعنی بولیوی و پرو در سال‌های ۱۸۳۶ تا ۱۸۳۹ و ۱۸۷۹ تا ۱۸۸۳ بوده است.

علی‌رغم طول بسیار دراز، «زمین‌های کشاورزی مولد و کشاورزی و جمعیت شیلی» در بخش کوچکی از مساحت کشور در درۀ مرکزی شیلی متمرکز است که اطراف سانتیاگو (پایتخت) را در برگرفته است. تنها در صدکیلومتری سانتیاگو، بندر اصلی شیلی یعنی ولپرایزو قرار دارد که بزرگ‌ترین بندر در ساحل غربی آمریکای جنوبی است. تمرکز جغرافیایی جمعیت، در کنار همگن‌بودن قومی که در ادامه خواهیم گفت، در اتحاد داخلی شیلی نقش داشته است و آن کشور هیچ‌گاه ناچار به دست‌وپنجه نرم‌کردن با جنبش‌های جدایی‌طلب جغرافیایی نبوده است که برای اکثر کشورهای دیگر با وسعت شیلی دردساز شده‌اند.

شیلی برخلاف سایر کشورهای آمریکای جنوبی که استوایی هستند دو مزیت بزرگ و مشترک با آرژانتین و اروگوئه دارد که از قرارگرفتن در مدار معتدل در جنوبی‌ترین بخش آمریکای جنوبی حاصل شده است. آن مزیت‌ها یکی بیشتربودن متوسط بهره‌وری کشاورزی و دیگری کمتربودن بار بیماری‌ها در نواحی معتدل در مقایسه با نواحی حاره‌ای است. به‌این‌ترتیب، شیلی، آرژانتین و اروگوئه سه کشور آمریکای جنوبی با بیشترین درآمد سرانه هستند (حتی علی‌رغم سیاست‌های اقتصادی به‌شدت ناگوار دولت‌های مختلف در آرژانتین.) رفاه نسبی شیلی ناشی از کشاورزی، ماهیگیری، مواد معدنی (که از آن خواهیم گفت) و صنایع کارخانه‌ای است.

شیلی هنگام هجوم طلا به کالیفرنیا و استرالیا در دهۀ ۱۸۴۰ صادرکنندۀ گندم به کالیفرنیا و استرالیا بود و از آن زمان تا امروز، صادرکنندۀ تولیدات کشاورزی باقی مانده است. شیلی در دهه‌های اخیر به صادرکنندۀ برتر آمریکای جنوبی در حوزۀ شیلات تبدیل شده و در زمرۀ برترین‌های جهانی در این زمینه است. شیلی سرانجام توانست بیش از سایر کشورهای آمریکای لاتین به صنایع کارخانه‌ای دست یابد... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
آلنده

تحولات شیلی از سال ۱۹۷۰ به بعد با هدایت دو رهبر متوالی به پیش رفت که قطب مخالف یکدیگر از لحاظ سیاسی و شخصیتی بودند: سالوادور آلنده و آگوستو پینوشه. تنها شباهت ایشان در این بود که تا امروز معلوم نشده است چرا هر یک به آن شیوه عمل کرد.

آشنایی من با آلنده بر اساس اطلاعات مردم دربارۀ او و خاطرات یکی از دوستانم در شیلی بود که او و خانواده‌اش را خوب می‌شناخت. آلنده یک متخصص اصیل از خانوادۀ طیف بالایی طبقۀ متوسط، ثروتمند، آرمان‌گرا، یک خطیب قهار و برخوردار از شخصیت جذاب بود (قاب ۱.۴). او حتی در دوران دانشجویی‌اش یک مارکسیست شناخته‌شده و بنیانگذار حزب سوسیالیست شیلی بود که حتی بیشتر از حزب کمونیست شیلی به طیف افراطی جناح چپ تعلق داشت. با‌این‌حال، آلنده برحسب معیارهای سوسیالیستی شیلی، یک فرد میانه‌رو محسوب می‌شد، زیرا می‌خواست دولت مارکسیستی را با ابزارهای مردم‌سالارانه و نه با انقلاب مسلحانه به شیلی بیاورد. او از مدرسۀ پزشکی فارغ‌التحصیل گردید و در ۳۱سالگی وزیر بهداشت شیلی شد. وی شغل وزارت خود را به اذعان اکثریت با موفقیت سپری کرد. او در سال‌های ۱۹۵۲، ۱۹۵۸ و ۱۹۶۴ در انتخابات ریاست‌جمهوری شیلی شرکت کرد و هر سه‌بار با فاصله‌ای به‌اندازۀ نصف آرای رقبا شکست خورد. وقتی آلنده بار دیگر در سال ۱۹۷۰ و به‌عنوان رهبر ائتلاف سوسیالیست‌ها، کمونیست‌ها، بنیادگراها و میانه‌روها، به نام اتحاد مردمی نامزد ریاست‌جمهوری شد، به «بازندۀ همیشگی بی‌خطر» شهرت داشت.

آلنده در انتخابات ۱۹۷۰ بزرگ‌ترین بخش آرای مردم (۳۶ درصد) را به‌دست آورد که البته کافی نبود، زیرا بخش بسیار بزرگ‌تر از آرای مخالف او (۶۴ درصد) بین ائتلاف جناح راست (۳۵ درصد یا فقط 1.4 درصد کمتر از سهم آلنده) و ائتلاف (میانه ۲۸ درصد) تقسیم شده بود. چون آلنده فقط اکثریت نسبی و نه اکثریت مطلق را کسب کرده بود، لازم بود انتخاب او در کنگره تأیید شود. کنگره در ازای رشته‌ای از اصلاحات در قانون اساسی که آزادی مطبوعات و سایر آزادی‌ها را تضمین کند انتخاب آلنده را تأیید کرد. علی‌رغم شخصیت غیرتهاجمی و سابقۀ رفتارهای آلنده، انتخاب او بلافاصله با تلاش نافرجام دولت ایالات متحده برای بسیج اعضای کنگرۀ شیلی به‌منظور رد صلاحیت همراه شد و حتی به مهاجرت خانوادۀ یکی از دوستان من در شیلی انجامید که نخواستند صبر کنند و ببینند آلنده قصد دارد چه سیاست‌هایی را اجرا کند. چرا انتخاب آن رئیس‌جمهور خوش‌برخورد و میانه‌رو با چنان واکنش نامساعد شدیدی روبرو شد؟ بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
کودتا و پینوشه

به‌نظر می‌رسد پینوشه نیز مانند هیتلر، مصداقی از یک رهبر شیطان‌صفت بود که تاریخ را تغییر داد. البته تقصیر جنایت‌های نظامی مسیر شیلی را نمی‌توان فقط بر گردن پینوشه انداخت، زیرا هیچ‌کس نگفته است که شخص او به شکنجه یا کشتن کسی اقدام کرده است. دینا در دوران اوج بیش از چهارهزار مستخدم داشت که وظیفۀ آنان، بازجویی، شکنجه و کشتن بود. من با چنین حرف‌هایی نمی‌خواهم بگویم اکثر مردم شیلی به یکسان اهریمنی بودند. در هر کشور هزاران بیمار جامعه‌ستیز هست که اگر به ایشان فرمان یا مجال داده شود، دست به جنایت می‌زنند. مثلاً اگر کسی از خوانندگان کتاب حتی در کشوری غیرشرور مثل بریتانیا یا ایالات متحده به زندان برود و از بخت بد، گرفتار سادیسم زندانبان‌ها و مأموران اجرای قانون شده باشد که البته به‌طور مشخص به آنان فرمان داده نشده است که دگرآزار (سادیسمی) باشند، آن‌گاه می‌تواند تصور کند اگر به آن زندانبان‌ها و مأموران، به‌صراحت دستور داده شده بود که به دگرآزاری بپردازند ایشان چه رفتاری از خود نشان می‌دادند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
اقتصاد تا هنگام «خیر»

دیگر تلاش در دولت استبدادی پینوشه، علاوه‌بر یکسره‌کردن کار جناح چپ در شیلی، بازسازی نظام اقتصادی شیلی بر مبنای بازار آزاد و معکوس‌کردن قاعدۀ قبلی، یعنی مداخلۀ همه‌جانبه دولت در اقتصاد بود. آن معکوس‌سازی در یک‌ونیم سال اول از روی‌کارآمدن پینوشه رخ نداد و نظام اقتصادی به انقباض خود ادامه داد. تورم باقی ماند و بیکاری رشد کرد. ولی پینوشه از ۱۹۷۵ به بعد، ادارۀ اقتصادی کشور را به‌دست گروهی از مشاوران اقتصادی نئولیبرال داد که به پسرهای شیکاگو معروف شدند، زیرا بسیاری از ایشان در دانشگاه شیکاگو و به‌واسطۀ حشر و نشر با میلتون فریدمن آموزش دیده بودند. در سیاست‌های آن گروه، بر کسب‌وکار آزادانۀ تجارت آزاد، گرایش به بازار، بودجۀ متوازن، تورم اندک، نوسازی کسب‌وکارهای شیلی و کاهش مداخلۀ دولت اصرار می‌شد.

دولت‌های نظامی در آمریکای جنوبی معمولاً نوعی از نظام اقتصادی را ترجیح می‌دهند که بتوانند آن را در جهت منافع خود مهار کنند، و نه یک نظام اقتصادی بازار آزاد را که از عهدۀ مهارش برنیایند. به‌این‌ترتیب، انتخاب سیاست‌های پسرهای شیکاگو توسط دولت نظامی شیلی غیرمنتظره بود و هنوز معلوم نیست که چرا رخ داد. شاید آن انتخاب بدون پینوشه روی نمی‌داد، زیرا بعضی از افسران بلندپایۀ نظامی شیلی -از جمله ژنرال نیروی هوایی به‌نام گوستاوو لی و از اعضای دولت نظامی که در نهایت پینوشه او را در سال ۱۹۷۸ مجبور به استعفا کرد- با آن انتخاب مخالف بودند. آن انتخاب را گاهی به بازدید خود میلتون فریدمن از شیلی در سال ۱۹۷۵ منسوب می‌کنند. او به مدت ۴۵ دقیقه با پینوشه دیدار کرد و سپس نامه‌ای مفصل و پُر از توصیه برای پینوشه فرستاد ولی فریدمن آن جلسه را با برداشتی فرومایه نسبت به شخصیت پینوشه ترک کرد، زیرا پینوشه در خلال آن گفتگو فقط یک پرسش از فریدمن پرسید. درواقع برنامۀ پسران شیکاگو خیلی با توصیه‌های فریدمن تفاوت داشت و از برنامه‌های تفصیلی اقتصاددانان شیلی اقتباس شده بود که قبلاً در سندی معروف به «آجر» تنظیم گشته بود (چون آن سند بسیار طولانی و سنگین بود.)

یکی از توضیحات احتمالی را می‌توان آگاهی پینوشه به نادانی محض خودش با اقتصاد نسبت داد که خود را انسانی ساده نشان می‌داد (که شاید هم بود) و پیشنهادهای سادۀ غیرمتناقض و متقاعدکنندۀ «پسران شیکاگو» را جذاب یافت. عامل دیگر شاید تصور پینوشه در هم‌هویت دانستنِ پسران شیکاگو و سیاست‌های آنان با دولت ایالات متحده بود که از پینوشه حمایت کرده بود، در نفرت از کمونیست‌ها به او شباهت داشت و بلافاصله پس از کودتای پینوشه به او وام داده بود. در این مورد نیز مثل سایر اقدامات پینوشه و آلنده انگیزه‌ها چندان مشخص نیستند... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
پس از پینوشه

مخالفان پینوشه با آن پیروزی «خیر» بالأخره فرصت بازگشت به انتخابات ریاست‌جمهوری در زمان اعلام‌شده را در ۱۹۹۰ پیدا کردند. ولی مبارزان «خیر» شامل ۱۷ گروه مختلف با ۱۷ چشم‌انداز متفاوت برای شیلی در دوران پس از پینوشه بودند. پس شیلی خود را به‌خطر انداخت تا همان مسیر پیموده‌شده توسط مردم‌سالاری‌های متفق پس از شکست‌دادن آلمان و ژاپن در جنگ جهانی دوم را بپیماید که وینستون چرچیل موضوع آخرین جلد از تاریخ شش‌جلدی خود دربارۀ «جنگ جهانی دوم» به نام «پیروزی و فاجعه» را به ایشان اختصاص داد: «چگونه مردم سالاری‌های بزرگ پیروز شدند و به‌این‌ترتیب توانستند اعمال احمقانه‌ای را از سر بگیرند که تقریباً به بهای زندگی برای ایشان تمام شده بود.» وقت پرسشی مشابه برای شیلی نزدیک شده بود: آیا مردم شیلی حماقت‌های سازش‌ناپذیری و موضع‌گیری بدون مصالحۀ خود را که به بهای جان کثیری از ایشان تمام شد و دولت مردم‌سالار را در آن کشور از بین برد، از سر خواهند گرفت؟

از میان مخالفان پینوشه در جناح چپ که توسط او کشته نشدند، حدود صدهزار نفر از ۱۹۷۳ به بعد به خارج گریخته بودند. آنان به‌مدت طولانی، یعنی ۱۶ سال تا ۱۹۸۹ در خارج کشور به‌سر می‌بردند و به‌این‌ترتیب فرصت فراوان داشتند دربارۀ سازش‌ناپذیری خود در گذشته تأمل کنند. بسیاری از ایشان به اروپای شرقی و غربی رفتند و سالیان متمادی را به تماشای نحوۀ فعالیت سیاسی سوسیالیست‌ها، کمونیست‌ها و سایر چپ‌گرایان اروپایی و نیز چگونگی موفق‌شدن یا نشدن آن چپ‌گرایان گذراندند. آن‌دسته از جلای‌وطن‌کرده‌ها از شیلی که به اروپای شرقی رفتند، وقتی دریافتند آرمان‌گراهای انعطاف‌ناپذیر و چپ‌گرای حاضر در مسند قدرت نتوانسته‌اند برای ملت خود شادی به ارمغان بیاورند، به ناامیدی کشیده شدند ولی جلای‌وطن‌کرده‌های عازم اروپای غربی، برعکس دیدند که مردم‌سالاری جمع‌گرای میانه‌رو به‌خوبی کار می‌کند و کیفیت زندگی عالی را که ناشی از آن مصالحه و محیط سیاسی آرام‌تر از اوضاع شیلی بود، به چشم خود دیدند. ایشان دریافتند که لازم نیست چپ‌گراها افراطی و سازش‌پذیر باشند و می‌توانند بسیاری از اهداف خود را از طریق مذاکره و مصالحه با مردمی محقق کنند که دیدگاه‌های سیاسی متفاوتی دارند. آن جلای‌وطن‌کرده‌ها فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و دولت‌های کمونیست اروپای شرقی و سرکوب خونین اعتراض‌های چین در سال ۱۹۸۹ را نظاره کردند. تمام آن مشاهدات به فرونشاندن افراط‌گرایی و همدلی چپ‌گرایان شیلی با کمونیسم کمک کرد.

طرفداران «خیر» با دیدگاه‌های مختلف در مبارزۀ «خیر» در سال ۱۹۸۹ دریافته بودند که پیروز نخواهند شد، مگر همکاری با یکدیگر را یاد بگیرند. ایشان علاوه‌بر این فهمیدند که پینوشه همچنان در میان جامعۀ کسب‌و کا شیلی و طبقۀ مرفه از حمایت جدی برخوردار است و به پیروزی نخواهند رسید یا اگر پیروز شوند، هیچ‌گاه فرصت در دست‌گرفتن قدرت به آنان داده نخواهد شد، مگر طرفداران پینوشه از امنیت خود در دورۀ پس از پینوشه مطمئن شوند. پس چشم‌انداز دردناک از این قرار بود که چپ‌گراها وقتی در آینده در مسند قدرت قرار می‌گرفتند، ناچار بودند به تمرین تساهل با دشمنان سابق خود بپردازند که دیدگاه‌های ایشان را اصلاً قبول نداشتند و رفتار آن دشمنان نسبت به خود را در گذشته هولناک دیده بودند. ایشان ناچار بودند اشتیاق خود به ساختن «شیلی برای تمام مردم شیلی» را فریاد بزنند. هدفی که پاتریشیو ایلوین -نخستین رئیس‌جمهور منتخب مردم پس از پینوشه- در سخنرانی آغاز رسمی کار خود در ۱۲ مارس ۱۹۹۰ بیان کرد.

وقتی اتحاد ۱۷ گروه «خیر» در همه‌پرسی برنده شد، چپ‌گراهای موجود در آن اتحاد به ضرورت متقاعد‌کردن متحدان میانه‌روی «حزب دموکراتیک مسیحی» پی بردند تا به آنان بفهمانند یک دولت چپ‌گرای جدید ترسناک نیست و به‌اندازۀ دولت چپ‌گرای آلنده افراطی نخواهد بود. به‌این‌ترتیب بود که جناح‌های چپ‌گرا و میانه در یک اتحاد انتخاباتی به‌نام «توافق» به‌هم پیوستند. چپ‌گراها قبول کردند که اگر ائتلاف شکل گرفته، بتواند در انتخابات ۱۹۹۰ پیروز شود (که شد)، بگذارند که ریاست‌جمهوری بین یک چپ‌گرا و میانه‌رو چرخش کند و ابتدا نامزد دموکرات-مسیحی‌ها رئیس‌جمهور شود. چپ‌گراها آن شروط را پذیرفتند، زیرا پی بردند که [سازش‌پذیری] یگانه راه بازگشت ایشان به قدرت است... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha

شیلی برای همۀ مردم شیلی
چارچوب بحران

پیروزی انتخاباتی ائتلاف «خیر» در سال ۱۹۸۹ به‌معنای خلاص‌شدن شیلی از دست پینوشه و نیروهای مسلح نبود. پینوشه قبل از کناره‌گیری از ریاست‌جمهوری توانست قوانینی وضع کند که وی را به‌سمت سناتور مادام‌العمر رساند. مجال نصب چند تن از قضات جدید، دیوان عالی را برای او فراهم کرد و او را تا زمان بازنشستگی‌اش در ۸۳ سالگی در ۱۹۸۹ در منصب فرماندۀ کل نیروهای مسلح ابقا کرد. بنابراین پینوشه و خطر پنهان یک کودتای نظامی دیگر، همواره ذهن رهبران مردم‌سالار شیلی را به خود مشغول کرده بود. یکی از دوستانم در شیلی چنین برایم توضیح داد که: «گویی پس از تسلیم آلمان نازی در ۹ می ۱۹۴۵، هیتلر خودکشی نکرده، بلکه در عوض در جایگاه سناتور مادام‌العمر و فرماندۀ کل ارتش آلمان باقی مانده باشد!» در قانون اساسی پینوشه، برای هرچه محکم‌ترکردن جایگاه ارتش شیلی، یک بند گنجانده شد (که هنوز نافذ است) و در آن تصریح شد که هرساله ده درصد درآمد «فروش» مس شیلی (فروش و نه سود!) باید صرف بودجۀ نظامی گردد. آن عایدی موجب فراهم‌شدن بنیۀ مالی هنگفت برای نیروهای نظامی می‌شود، به گونه‌ای که توان مالی آن‌ها بسیار فراتر از نیازهای مالی مربوط به دفاع از شیلی در برابر هر تهدید خارجی واقعی است؛ به‌ویژه وقتی در نظر بگیریم که آخرین (و فقط دومین) جنگ خارجی شیلی بیش از یک قرن پیش در ۱۸۸۳ تمام شد و نیز بدانیم که مرزهای شیلی با اقیانوس، صحرا و کوه‌های بلند محافظت شده است و همسایگان کشور، آرژانتین، بولیوی و پرو اصلاً خطرناک نیستند. در عوض تنها کاربرد نیروهای مسلح شیلی، علیه خود مردم این کشور است.

قانون اساسی مصوب در زمان پینوشه شامل سه بند به‌نفع جناح راست بود. در یک بخش تصریح شده بود که از ۳۵ عضو سنا، ده تای آن‌ها توسط مردم انتخاب نمی‌شود، بلکه توسط رئیس‌جمهور از میان فهرستی از مسئولان (مثلاً رؤسای سابق نیروی زمینی و دریایی) انتخاب می‌شوند که احتمالاً فقط از جناح راست خواهند بود. رؤسای جمهور قبلی نیز به‌سمت سناتور مادام‌العمر رسیدند. در بخش دوم (که تا ۲۰۱۵ لغو نشده بود) تصریح گردید که در هر حوزۀ انتخاباتی کنگرۀ شیلی، دو نماینده انتخاب می‌شوند که یکی به اکثریت نسبی آرا نیاز دارد ولی دیگری باید اکثریت ۸۰ درصدی به‌دست بیاورد. به‌این‌ترتیب بسیار دشوار شد که دو نامزد چپ‌گرا بتوانند در یک حوزه انتخاب شوند. آخرین بخش، رأی پنج‌هفتم رأی‌دهندگان را برای تغییر قانون اساسی لازم کرد، در حالی‌که در یک نظام مردم‌سالار به‌ویژه با چنددستی‌هایی که در شیلی هست رسیدن به رأی پنج‌هفتم رأی‌دهندگان برای تغییردادن هر موردی بسیار دشوار است. پس هرچند دهه‌ها از کناررفتن پینوشه با رأی مردم گذشته است، شیلی هنوز مطابق با نسخۀ تعدیل‌شده‌ای از قانون اساسی او عمل می‌کند که به‌نظر اکثر مردم کشور نامشروع است.

برای مردم هر کشوری دردناک است که به اقدامات شیطانی مسئولان کشور علیه شهروندان خودشان و سایر کشورها اذعان کنند و درصدد جبران خسارت برآیند؛ دردناک است، زیرا هیچ چیز نمی‌تواند گذشته را پاک کند و بسیاری از گناهکاران هنوز زنده، غیرپشیمان، قدرتمند و برخوردار از حمایت فراوان هستند. اذعان به خطاها و جبران آن‌ها به‌ویژه برای شیلی دشوار بوده است، زیرا پینوشه حتی در همه‌پرسی غیرقهرآمیز ۱۹۸۹ نیز از پشتیبانی اقلیتی بزرگ برخوردار شد، زیرا او فرماندۀ کل نیروهای مسلح باقی ماند و زیرا دولت‌های مردم‌سالار بعدی می‌دانستند که اگر به دادخواهی علیه نظامیان گناهکار بپردازند، واقعاً باید از یک کودتای دیگر بیمناک باشند. در دو مورد -وقتی از پسر پینوشه تحقیق شد و هنگامی که یک کمیسیون حقوق بشر کار خود برای تفحص دربارۀ وحشگیری‌ها را شروع می‌کرد- سربازان با سازوبرگ نظامی کامل در خیابان‌ها هویدا شدند. ظاهر امر یک «تمرین عادی» را نشان می‌داد ولی هرکسی تهدید بالقوه را به‌خوبی درک می‌کرد... بیشتر بخوانید

📓 آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحران‌زده
✍🏿 جرد دایموند
🔛 اصلان قودجانی
@Chekide_ha