تاریخ مختصر علم (قسمت ششم - پزشک امپراتور)

~ ویلیام باینم

جالینوس (۱۲۹ تا ۲۱۰ میلادی) بسیار باهوش بود و از گفتن آن هم ابایی نداشت، او دائماً مشغول نوشتن چیزی بود و نوشته هایش پر است از دستاوردها و عقاید شخصی اش. نوشته های او بیشتر از هر نویسنده دیگری از دوران باستان باقی مانده‌اند که این ثابت میکند مردم به کارهای جالینوس بسیار ارج می‌گذاشتند. اکنون بیست جلد پروپیمان مطالب خواندنی از او وجود دارد، ولی در واقع نوشته های او بسیار بیشتر از این بوده است. به این ترتیب ما درباره جالینوس بسیار بیشتر از سایر متفکران باستان می‌دانیم. به کسی هم برنمیخورد که جالینوس عاشق نوشتن درباره خودش بود.
جالینوس در پرگامون که اکنون بخشی از ترکیه است، ولی در آن زمان بر لبه امپراتوری روم قرار داشت، به دنیا آمد. پدرش معماری موفق و کامیاب بود که خود را وقف پسر با استعدادش کرد و تحصیلات درست و حسابی (به یونانی) شامل فلسفه و ریاضیات برای او فراهم ساخت. کسی نمیداند، اگر پدرش در خواب نمیدید که پسرش باید طبیب شود چه اتفاقی می افتاد. جالینوس مطالعاتش را به جانب طب برگرداند. پس از مرگ پدر که ثروت هنگفتی به او رسید، چند سالی را به مسافرت و یادگیری گذراند و اوقاتی را در کتابخانه و موزه معروف اسکندریه در مصر صرف کرد...

لینک

خاک‌خواری به طور گسترده در میان حیوانات وجود دارد. جالینوس، فیلسوف و پزشک یونانی اولین کسی بود که استفاده از خاک توسط حیوانات بیمار یا مجروح را در قرن دوم پس از میلاد ثبت کرد. این نوع از خاک‌خواری در بسیاری از گونه‌های پستانداران، پرندگان، خزندگان، پروانه‌ها و جورپایان به خصوص در میان گیاهخواران ثبت شده است.

@science4lifee

مراحل چهارگانه رشد جنین از نگاه بقراط و جالینوس

متن به زبان یونانی، نگارش شده توسط جالینوس
Galen: De Semine in Greek
۲۰۰ سال پس از میلاد

@science4lifee

ترجمه فارسی جنین‌شناسی جالینوس

اما بگذارید دوباره به اولین ترکیب مراحل تشکیل حیوان توجه کنیم و برای اینکه مراحل را بصورت روشن و منظم بیان کنیم ایجاد جنین را بطور کلی به چهار دوره زمانی تقسیم کنیم.
۱. اولین چیزی است که در آن همانطور که هم در سقط و هم در کالبدشکافی مشاهده می شود، شکل غالب مایع منی است. در این زمان، بقراط بزرگ، هنوز این ساختارحیوان را جنین نمی‌نامید. تا روز ششم مایع منی دفع شده را همچنان منی می‌نامد.
۲. اما هنگامی که با خون پر شد و قلب، مغز و کبد هنوز هم غیرقابل تفکیک و بدون شکل هستند، اما همچنان به‌هم پیوسته بوده و ابعاد مشهودی دارند، آن دوره دوم است. ماده جنینی فرم گوشتی دارد و دیگر به شکل منی نیست. در این مرحله است که بقراط نیز دیگر آن را منی نمی‌نامد و همانطور که گفته شد، جنین نامیده می‌شود.
۳. در دوره سوم، می‌توان سه قسمت حاکم را به وضوح و نوعی طرح واره کلی، و تصویری کلی از همه قسمت‌های دیگر بدن مشاهده کرد. ترکیب سه قسمت مجزا با وضوح بیشتری مشاهده می‌شود، یعنی قسمت‌های معده تیره‌‌تر از سایر اندام‌ها و مشخص‌تر از آن اندام‌ها (دست‌ها و پاها) . سپس همانطور که بقراط بیان داشت، شاخه شاخه می‌شوند همچنان که شاخه‌های درخت به این صورت نامیده می‌شود.
۴. دوره چهارم و پایانی در مرحله‌ای است که تمام قسمت های اندام از یکدیگر تفکیک شده اند و در این بخش، بقراط [این حکیم] شگفت آور ، دیگر آن را جنین نمی‌نامد، بلکه اکنون کودک است، همچون حیوانی که کاملاً شکل گرفته باشد دارای جنبش و حرکت است...
در این مرحله زمان آن رسیده است که طبیعت دقیقاً اندام‌ها را بطور دقیق از یکدیگر تفکیک کرده و هر بخش را کامل کند. بدین ترتیب که گوشت گسترش یافته و روی همه استخوان‌ها و اطراف آن را بپوشاند و همزمان در انتهای استخوان‌ها رباط هایی ایجاد کند که آن‌ها را به یکدیگر متصل کند و درکل طول در اطراف آن‌ها را از همه طرف با غشایی بنام ضریع بپوشاند که گوشت [عضلات] بتواند بر روی آن رشد کند.

@science4lifee

توضیحاتی درباره داروهای گیاهی مورد استفاده در طب سنتی، گرمی و سردی غذا و اخلاط اربعه (صفرا و سودا و ...)

~ عرفان کسرایی

دوازده تا توپ داریم، یکی‌شون سنگین تر از بقیه ست. با چند بار وزن کردن میتونید توپ سنگین‌تر رو پیدا کنید؟ (استدلال کنید).

(بیشتر از سه بار وزن کردن قبول نیست. یا دو بار یا سه بار.)

@science4lifee

تاریخ مختصر علم (قسمت هفتم - علم در اسلام)

~ ویلیام باینم

جالینوس فروپاشی امپراتوری روم را ندید، اما روم در سال ۳۰۷ میلادی به دو قسمت تجزیه شد. امپراتور جدید کنستانتین (۲۸۰-۳۳۷ میلادی)، تاج و تخت خود را به شرق، به کنستانتینپل که اکنون شهر استانبول در ترکیه جدید است، منتقل کرد. او در آنجا به بخش‌های شرقی امپراتوری اش، به سرزمین هایی که امروزه خاورمیانه می نامیم نزدیکتر بود. آموزش و خرد موجود در دست نوشته های لاتین و یونانی و همچنین مدرسانی که توانایی مطالعه آنها را داشتند رفته رفته به شرق رسید.
دین جدیدی در خاورمیانه سر بر آورد: اسلام که پیرو تعالیم پیامبر بزرگ محمد (۵۷۰-۶۳۲ میلادی) بود. اسلام نهایتاً بر بخش عمده خاورمیانه و شمال آفریقا و حتی اسپانیا و خاور تسلط یافت. اما این دین جدید تا دو قرن پس از وفات محمد عمدتاً در بغداد و شهرهای اطراف آن محدود ماند. همه مدرسان اسلامی، قرآن را که متن اصلی دین اسلام است، مطالعه میکردند. با این حال بسیاری از آن‌ها به شماری از دست نوشته‌هایی نیز که پس از حمله به روم در سال ۴۴۵ به دستشان رسیده بود علاقه داشتند. در بغداد بیت الحکمه (خانه خرد) بنیان گذاشته شد، جایی که در آن مردان جوان جاه طلب را تشویق میکردند، برای ترجمه و مطالعه این دست نوشته‌های کهن به آنها بپیوندند...

لینک

استدلال ابن سینا درخصوص مرکز عالم بودن زمین.

@science4lifee

فریبکاری در زمینه پزشکی 

~ دکتر محمدرضا توکلی صابری

شيادی و حقه بازی در همه زمینه ها و در همه جای دنیا، چه در کشورهای پیشرفته صنعتی و چه در کشورهای توسعه نیافته، به نسبت های متفاوتی انجام می شود. رازی و ابن سینا هر دو فریادشان در ملامت پزشکان حقه باز و شارلاتان بلند بوده است. مثلا رازی چندان از دست ادعاهای نابجای پزشکان نادان برافروخته بود که سرانجام در کتاب طب المنصوري آنان را محکوم کرد و از شدت تأثر سه رساله در این باره نوشت. رازی در یکی از این رسالات در باره این که چرا اغلب مردم پزشک نماها را از اطبای دانشمند برتر می شمارند و نیز در این باره که چگونه حتا پزشکان درستکار را هدف انتقاد و ملامت قرار می دهند، به تفضیل سخن رانده است. وی همچنین در یکی از نامه هایش توضیح می دهد که چرا در پاره ای از موارد «پزشکان ناآزموده و حتا پيرزنان در بعضی از شهرها بیش از مطلع ترین اطبا کسب موفقیت می کنند...

لینک
@science4lifee

تاریخ مختصر علم (قسمت هشتم - خروج از تاریکی)

~ ویلیام باینم

انتظار داریم دانشمندان سعی کنند چیزهای جدید کشف کنند و علم هم دائماً در حال پیشرفت باشد. اما اگر فکر میکردیم همه‌ی چیزها کشف شده‌اند، آن وقت چه بلایی بر سر علم می‌آمد؟ آن وقت کار دانشمند برجسته فقط این میشد که کشف‌های بقیه را بخواند.
پس از سقوط امپراتوری روم در سال ۴۷۶ میلادی این نگرش واپس نگرانه در اروپا به روال عادی کار تبدیل شد. در آن زمان مسیحیت دین رسمی امپراتوری شده بود (کنستانتین اولین امپراتوری بود که به مسیحیت گرایید). و تنها کتابی که اهمیت داشت انجیل بود. سن آگوستین (۳۵۴ تا ۴۳۰ میلادی) از تأثیرگذارترین متفکران اوایل دوران مسیحیت، این موضوع را چنین بیان کرد: «حقیقت در واقع آن چیزی است که خداوند عیان کرده است، نه آن چیزی که انسان در تاریکی با حدس و گمان در پی آن است». دیگر جایی برای دانشمندانی که «کورمال کورمال» در جست وجوی دانش بودند وجود نداشت. یونانیان باستان همه‌ی چیزهایی را که در علم و طب ارزش دانستن داشت مدت‌ها پیش کشف کرده بودند. به علاوه، بسیار مهم تر بود به رفتن به بهشت و نرفتن به جهنم تمرکز کنند. به این ترتیب «دانشمند» بودن به معنای مطالعه آثار ارسطو و جالینوس شد و تا پانصد سال از ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی، حتی این کار هم سخت شد. چون متون یونانی و لاتین معدودی از دنیای باستان باقی مانده بودند و آنها را هم کمتر کسی می‌توانست بخواند...

لینک

« یک انیمیشن بینظیر ببینیم از اعتیاد »

شاید با دیدنش بتونید کمی فرد معتاد رو درک‌ کنید یا حتی باهاش همدلی داشته باشید. هرکسی با هر ظرفیت ذهنی امکان درگیر شدن با اعتیاد رو‌ داره. رهایی ازش هم خیلی سخته.

در واقع اینکه ما الان معتاد نیستیم ده درصدش بخاطر عرضه و تواناییمونه و نود درصدش بخاطر شانس یا محیطه که ما رو درگیر «مادهٔ اعتیادآور» نکرده. توی انیمیشن به زیبایی تمام مراحل رو خیلی ساده و مینیمال توضیح داده.

معتاد شدن خیلی راحته، اولش از سر کنجکاوی مصرف میکنی. با مصرف «مادهٔ ادیکتیو»‌ دنیا برای مدتی رنگی ‌میشه و‌ دوپامین آزاد میکنی. بعد برای همون مقدار دوپامین مجبوری دوز بالاتری مصرف کنی. با بالا رفتن دوز، بدنت کم‌ میاره و فرسوده میشه، و در نهایت با نگرفتن اون ماده همیشه وارد رنج میشی.

نکتهٔ مهم اینه که این فرمول فقط برای هرویین، شیشه یا کراک نیست. اعتیاد به نیکوتین، الکل ‌‌و‌ حتی پرخوری هم عینا همین پراسیجر و فرایند رو در مغز ایجاد میکنه.

«Channel of Science is for all»

تاریخ مختصر علم (قسمت نهم - جستجو به دنبال سنگ جادو)

~ ویلیام باینم

اگر بتوانید قوطی آلومینیومی کوکاکولا را به طلا تبدیل کنید، آیا این کار را می‌کنید؟ به احتمال خیلی زیاد می‌کنید. اما اگر همه بتوانند این کار را بکنند دیگر کار شگفت انگیزی نخواهد بود. چون در آن صورت طلا به قدری زیاد میشود که دیگر ارزش چندانی نخواهد داشت. افسانه قدیمی یونانی درباره پادشاه میداس که آرزویش برآورده شد و به هر چیزی که دست میزد به طلا تبدیل میشد! به ما یادآور میشود که میداس آدم چندان باهوشی نبود. او حتی نمیتوانست صبحانه اش را بخورد، چون به محض این که به نان دست میزد به طلا تبدیل میشد!
فقط میداس نبود که فکر میکرد طلا چیز خاصی است. انسان همیشه به طلا ارج گذاشته است. بخشی برای حس و رنگ فوق العاده اش و بخشی هم به این دلیل که نایاب است و فقط پادشاهان و ثروتمندان آن را داشتند. اگر میتوانستید راهی پیدا کنید که از مواد پیش پا افتاده تری مثل آهن یا سرب یا حتی نقره طلا بسازید شهرت و ثروتتان تضمین میشد...

لینک

ماسه، الکل، جوش شیرین، شکر + 🔥

@science4lifee

تاریخ مختصر علم (قسمت دهم - کشف بدن انسان)

~ ویلیام باینم

اگر واقعاً میخواهید بدانید که چیزها چطور ساخته شده‌اند، خیلی وقتها بد نیست آنها را تکه تکه کنید. این کار را میشود برای چیزهایی مثل ساعت و ماشین انجام داد به شرطی که بدانید چطور آن‌ها را دوباره روی هم سوار کنید. اما اگر چیزی که میخواهید درباره اش بفهمید بدن انسان یا حیوان باشد، آن وقت باید با جسد کار کنید. البته هدف همان است.
همان طور که میدانید جالینوس چون نمیتوانست هیچ انسانی را تشریح کند، بسیاری از حیوانات را تشریح - یعنی تکه تکه کرد. او فرض کرد کالبدشناختی خوک و میمون بسیار شبیه انسان است و از جهاتی هم درست می گفت، اما تفاوت‌هایی هم وجود داشت. تشریح بدن انسان از حوالی ۱۳۰۰ میلادی هر از گاهی انجام میشد. از وقتی که دانشکده های پزشکی تدریس كالبدشناسی را شروع کردند، ابتدا وقتی تفاوت‌ها را با آنچه جالینوس گفته بود در بدن انسان می دیدند. فکر میکردند که بدن انسان تغییر کرده است و آنچه جالینوس گفته غلط نیست، اما کالبدشناسان هر چه دقیق تر نگاه کردند تفاوت‌های کوچک بیشتر و بیشتری کشف کردند. معلوم شد که نکات بسیاری درباره بدن انسان وجود دارد که باید کشف شوند. آندرئاس وزالیوس (۱۵۱۴-۱۵۶۴) کالبدشناس و جراحی بود که به این کشفیات دست یافت. نام کامل او آندرئاس وایتنیک فون ویسل بود. او در بروکسل در بلژیک امروزی به دنیا آمد، در جایی که پدرش طبیب و در خدمت امپراتور آلمانی شارل پنجم بود. وزالیوس را که جوانی باهوش بود به دانشگاه لووان فرستادند تا در موضوعات هنری تحصیل کند، اما او تصمیم گرفت طب بخواند...

لینک

تئوری‌های بنیادی فیزیک (قسمت نخست - نسبیت خاص)

~ پوریا

به طورکلی کلمه نسبیت و اصل نسبیتی متعلق به گالیله است، که در اواخر قرن ۱۶ میلادی روی این موضوع کار می‌کرد. نسبیت گالیله مربوط به سامانه‌های فیزیکی هستند که با سرعت ثابت در حال حرکت‌اند، و بیان می‌کند سرعت یک کمیت فیزیکی است که نسبی بیان می‌شود، مثلا: سرعت شما نسبت به خطوط عابر پیاده، سرعت ماشین شما نسبت به ماشین دوستتان، سرعت رد شدن هواپیما از بالای سر خانه شما نسبت به حیاط خانه شما و...
همونطور که مشخص است برای بیان سرعت علاوه بر جهت (مثلا به سمت شمال‌غربی) و اندازه (مثلا ۳۰ کیلومتر در ساعت)، نیاز داریم سرعت را نسبت به یک چیز دیگر بسنجیم، به این چیز دیگر یک دستگاه مختصات می‌گوییم که سرعت را نسبت به آن می‌سنجیم...

لینک

پارادوکس دوقلوها
همانطور که اشاره شد، فضا و زمان دیگر مفاهیم مطلق به شمار نمی‌آیند. از طرفی دیگر نسبیت خاص اینشتین این دو مفهوم را در قالب یک موجود چهاربعدی به نام فضا-زمان بررسی می‌کند. اکنون پارادوکسی مطرح می‌شود تحت عنوان دوقلوها؛ این پارادوکس بیان می‌کند: دو برادر یا خواهر دوقلو دقیقا همسان را متصور بشویم که تصمیم می‌گیرند آزمایشی انجام دهند تا درستی نسبیت خاص را مورد آزمایش قرار دهند؛ آنها یک سفینه پیشرفته فضایی می‌سازند که با سرعت‌های بالا نزدیک سرعت نور حرکت می‌کند. یکی از آنها درون سفینه می‌نشیند و با سرعتی نزدیک به سرعت نور سفر خود را درون منظومه شمسی آغاز می‌کند و دیگری روی زمین منتظر او می‌ماند. بعد از مدتی به زمین برمی‌گردد و متوجه می‌شود برادر یا خواهر همسانش بسیار پیر شده در حالی که برای خودش تنها چند ساعت گذشته است. به صورت خلاصه زمان برای فرد روی زمین چندین سال گذشته است در حالی که فرد داخل سفینه تنها چند ساعت گذر زمان داشته است (برای فرد داخل سفینه زمان کندتر گذشته است). در تصویر دوم، رابطه‌ای که میان زمان دو دستگاه لخت با سرعت‌های متفاوت وجود دارد به نمایش گذاشته شده است. دقت شود این اثرات نسبیتی تنها در سرعت‌های بالا (نزدیک نور) قابل مشاهده است.

@science4lifee

حکایت‌های شخصی

اخیراً به طور معناداری این نوع محتواها با مضمون «خارج جهنمه» بیشتر شده، برای نقادانه اندیشیدن در این باره به نظرم میشه معیارهایی داشت. با فرض اینکه این محتواها کاملا خودجوش و صادقانه تولید میشه، بازم باید به یک نکته انتقادی مهم توجه کنیم و اون اینکه تجربیات شخصی افراد اگر بطور منسجم و روش‌مند و نهادی (یعنی با قبول مسئولیت از سوی یک نهاد علمی و پژوهشی یا تحقیقاتی و رسانه ای معتبر) بررسی و تایید نشه، ارزش نظری و عملی نداره. یعنی نمیتونه و نباید مبنایی برای قضاوت و تصمیم گیری عقلانی محسوب بشه.
درست مثل ارزش تجربیات و حکایت‌های فردی (انكدوتال) درباره تاثیر کاسنی در فشار خون یا درباره تاثیر بسم الله در دفع چشم زخم یا درباره نقش شکر و تلقین در جذب ثروت یا اتصال به حلقه کیهانی و افزایش فرکانس روحی!! یا از این دست چیزها. اینها همه از یک قماشند.
تجربیات فردی فقط وقتی ارزش داره که اولا شخص گوینده به جهت وابستگی سیاسی و سلامت روانی و دقت و انصاف و شجاعت فکری به انداره کافی شناخته شده باشه. ثانیا گزارشش حاوی تناقض و ابهام، اغراق و یکسونگری نباشه و ثالثا حکمی که میده فقط درباره محل زندگی خودش باشه و تعمیم نده به کل اون شهر یا کشور یا عالم بشریت غیر از ایران.
آنچه گفتم درباره «اعتبار تجربیات شخصی و حکایت‌های شخصی» بود. یعنی وقتی که ما میخواهیم صدق و معقولیت گزاره «خارج جهنم است.» را بر اساس تجربیات و حکایت‌های شخصی ارزیابی کنیم.
اما اگر مدعا و دلیل فرق کند سخن دیگری است. مثلا اینکه زندگی کارگری یا دانشجویی یا کادر درمانی یا... در فلان شهر یا کشور به دلیل فلان و فلان (مثلا مالیات بسیار زیاد یا هزینه های بسیار زیاد انرژی...) بسیار سخت‌تر از زندگی مشابه (کارگری یا دانشجویی یا...) در ایران است. سخن دیگری است.
همچنین «زندگی در ایران، بخصوص برای ایرانیان بسیار راحت تر از زندگی در بسیاری از نقاط جهان، حتی کشورهای توسعه یافته است.» سخن دیگری است.
یا این که «زندگی در ایران، بخصوص برای ایرانیان و بالاخص برای برخوردارترین دهک و صدک به لحاظ اقتصادی یا سیاسی بسیار راحت‌تر یا مفیدتر از سایر نقاط عالم است.» سخن دیگری است.

~ حسین بیات
@science4lifee