... همه این‌ها تقصیر فرگشت است. ما برای سازگاری با زندگی مدرن به زمان بسیار بیشتری نیاز داریم. اگر کل دوران حیات بشر روی زمین را به اندازه ارتفاع یک میز فرض کنیم، تمام تاریخ مکتوب ما ضخامتی بیشتر از یک رومیزی نازک نخواهد داشت؛ دو قرن انقلاب صنعتی هم که دیگر تقریباً به چشم نمی‌آید و ضخامتش نهایتاً در حد یک تمبر پستی است. مغز ما انسان‌ها برای دنیایی طراحی شده است که دیگر وجود خارجی ندارد؛ دنیایی که در آن زنده ماندن ما نه به منطق و استدلال، که به واکنش‌های کور و غریزی وابسته بود. تکان خوردن علفزارهای بلند می‌توانست کار یک ببر گرسنه باشد یا صرفاً وزش باد؛ اما در هر صورت، فرار کردن بسیار امن‌تر از ایستادن و استدلال کردن بود. انسانی که می‌خواست با منطق به دنبال کشف حقیقت بگردد، معمولاً عمر کوتاهی داشت.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

... مغز کودکان طوری برنامه‌ریزی شد که هرچه به آن‌ها گفته می‌شود را به‌سرعت یاد بگیرند. آن‌ها باید یاد می‌گرفتند ــ و خیلی زود هم یاد می‌گرفتند ــ که آتش می‌سوزاند و سگ گاز می‌گیرد، در غیر این صورت زنده نمی‌ماندند. بزرگسالان هم طوری برنامه‌ریزی شدند که به محض دیدن کوچک‌ترین نشانه‌ای از ارتباط بین دو اتفاق، واکنش نشان دهند، حتی اگر در واقعیت هیچ ارتباطی بین آن‌ها نبود. اگر خوردن گیاهی خاص با بیماری هم‌زمان می‌شد، برای همیشه از آن گیاه دوری می‌کردند. شاید آن گیاه اصلاً عامل بیماری نبود، اما در زمان وفور نعمت، نخوردن یک گیاه خاص ضرری نداشت. پیشرفت بشر به «الگویابی» گره خورد؛ یعنی توانایی معنا بخشیدن به اشیاء، افراد و موقعیت‌ها. این مهارت چنان نقش حیاتی و تعیین‌کننده‌ای داشت که ما دچار این ولع شدیم که همه‌جا دنبال الگو بگردیم، حتی آنجا که هیچ الگویی وجود ندارد، مثل وقتی که اشکال معناداری را در میان ستارگان آسمان می‌بینیم. سپس نوبت به اختراع زبان رسید؛ پدیده‌ای که باعث شد باورهای برخاسته از تجربیات انسانی (چه درست و چه غلط) سینه به سینه حفظ شوند و روی جوامع آینده تأثیر بگذارند. و حالا ماییم و امروز، انسان‌هایی که تلاش می‌کنند با مغزی که برای بقا در دنیایی کاملاً متفاوت طراحی شده است، با مفاهیم پیچیده‌ای چون علم و شبه‌علم دست‌وپنجه نرم کنند...

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

... با گذشت زمان کودکان یاد می‌گیرند که با گزینشی‌تر عمل کردن و طرح پرسش‌های مختلف، از درگیری با باورهای متناقض پرهیز کنند. در نتیجه این روند، بیشتر ما در نهایت به همان باورهایی می‌رسیم که پدر و مادر و جامعه‌مان به آن‌ها معتقدند. در واقع، آنچه شالوده باورهای اصلی ما را شکل می‌دهد، جنسیت، میزان هوش یا تیپ شخصیتی ما نیست، بلکه نحوه تربیت ماست...

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

... ما طوری برنامه‌ریزی شده‌ایم که تقریباً هر چیزی را باور کنیم. آنچه بیشترین اهمیت را دارد، حقیقت یا منطق نیست، بلکه خود محتوای باور است. یا به قول برتراند راسل: «آنچه انسان‌ها می‌خواهند دانش نیست، بلکه قطعیت است.» برای بیشتر ما، زندگی بدون قطعیتی که یک سیستم اعتقادی (حال هر سیستمی که می‌خواهد باشد) به ارمغان می‌آورد، بسیار طاقت‌فرسا می‌شود. از همین رو، یکی از معدود قواعد کلی معتبر در روان‌شناسی اجتماعی «اصل قطعیت» است. این اصل می‌گوید وقتی شواهدی هم در تأیید و هم در رد یک باور وجود دارد، بیشتر مردم به‌جای اینکه سطح پایینی از قطعیت را از خود نشان دهند (که واکنش منطقی و درستی است)، با تعصب بالا و قطعیتی شدید، یا کاملاً موافق آن باور می‌شوند یا کاملاً مخالف آن (که رویکردی غیرقابل دفاع است). برای آن‌ها، در اشتباه بودن بسیار قابل‌تحمل‌تر از زندگی در شک و تردید است.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

... اگر برایتان مضحک به نظر می‌رسد که قضاوت شما بتواند صرفاً با دانستن پیشاپیش یک پاسخ تحت تأثیر قرار بگیرد، سعی کنید از این جمله سردر بیاورید: «سفر به تأخیر نیفتاد، چون بطری شکست.» احتمالاً این جمله به نظرتان گنگ و بی‌معنی می‌آید. اما بیایید دوباره امتحان کنیم؛ این بار هنگام خواندن جمله، به مراسم افتتاحیه و نام‌گذاری یک کشتی فکر کنید. حالا جمله مثل روز روشن به نظر می‌رسد و احتمالاً باورتان مبنی بر اینکه جمله درباره یک کشتی است، کاملاً به یقین تبدیل می‌شود. اما جالب است بدانید که این جمله در واقع درباره افتادن و شکستن یک بطری نوشابه کوکاکولا در یک سفر کوهپیمایی است. بنابراین، قضاوت شما در مورد یک رویداد مبهم، نه بر اساس درستی یا نادرستی واقعی، بلکه صرفاً به واسطه دانستن یک پاسخ فرضی از پیش تعیین‌شده شکل گرفت.

توضیح Christening: در سنت‌های دریانوردی غربی، هنگام به آب انداختن یک کشتی جدید، یک بطری نوشیدنی را برای خوش‌یمنی به بدنه آن می‌کوبند تا بشکند.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

... بدتر از آن، اگر این دو رویداد همزمان نه همیشه، بلکه فقط گاه‌وبیگاه اتفاق بیفتند، باور ما در برابر تغییر به‌شدت مقاوم می‌شود. به همین دلیل است که بردهای گاه‌وبیگاه در بازی رولت، فرد را به شرط‌بندی‌های بیشتر ترغیب می‌کند؛ چرا که فرد می‌بیند باختن به معنای پایان بردن نیست، در حالی که اگر کسی پنجاه بار پشت‌سرهم ببازد، بالاخره متقاعد می‌شود که دست از بازی بکشد. از آنجا که تقارن این دو رویداد می‌تواند صرفاً بر حسب تصادف و به‌طور پراکنده رخ دهد، ما در نهایت به انواع‌واقسام چیزهایی باور پیدا می‌کنیم که در حقیقت کاملاً نادرست هستند.

توضیح: در روان‌شناسی شرطی‌سازی، به این حالت «تقویت متناوب» می‌گویند که خاموش کردن آن بسیار سخت‌تر از تقویت همیشگی است.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

دوام
تصمیم‌گیری و پایداری، در نگاه یک ماشین پیش‌بین کرانمند

~ سروش سارابی

اتفاقاً ذهن ما در کارهایی که صرفاً نیازمند شمارش است، بسیار خوب عمل می‌کند. برای مثال وقتی مهره‌هایی به‌طور تصادفی [از یک ظرف] بیرون کشیده می‌شوند، ما می‌توانیم میانگین اندازهٔ آن‌ها یا نسبت مهره‌های قرمز به کل مهره‌ها را با دقت قابل‌قبولی حدس بزنیم. اما به محض اینکه پای جست‌وجوی ارتباط و الگو به میان می‌آید – مثلاً پیدا کردن ارتباط بین اندازه و رنگ مهره‌ها – این توانایی ما کاملاً رنگ می‌بازد و از بین می‌رود...

توضیح: ذهن انسان در درک مقادیر ساده خوب است، اما در درک «همبستگی» یا ارتباط بین دو متغیر بسیار ضعیف و خطاپذیر عمل می‌کند.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

... دلایل بسیاری برای خطاهای قضاوتی وجود دارد. به‌علاوه، قضاوت درست به‌آسانی حاصل نمی‌شود؛ زیرا پرهیز از خطا مستلزم تلاشی مستمر و طاقت‌فرساست. این در حالی است که مثلاً تشخیص چهره‌ها تقریباً هیچ تلاشی از ما نمی‌طلبد، با آنکه فرایندهای ذهنیِ دخیل در آن به‌مراتب پیچیده‌ترند. ممکن است به‌آسانی از آنچه واقعاً اهمیت دارد غافل شویم؛ ازاین‌رو، شاید در قضاوت‌هایمان دچار خطاهایی شویم که حتی از وجودشان آگاه نیستیم. پیچیدگی‌های فکریِ جهان جدید از توان طبیعی مغز و ذهن ما فراتر رفته است. قضاوتِ انسانی، بدون یاری گرفتن از ابزارها و روش‌های کمکی، به‌سادگی از عهدهٔ پردازش مؤثر حجم انبوهی از اطلاعات پیچیده برنمی‌آید. به کمک نیاز داریم ...

توضیح: از منظر روان‌شناسی فرگشتی، بخش‌هایی از مغز که مسئول کارهای بقامحور مانند بینایی و تشخیص دوست از دشمن (شناسایی چهره) هستند، میلیون‌ها سال پیش فرگشت یافته‌اند و به صورت خودکار و بدون صرف انرژی آگاهانه کار می‌کنند. اما تفکر تحلیلی و آماری پدیده‌ای بسیار جدید است و به همین دلیل انرژی و تلاش آگاهانهٔ زیادی می‌طلبد.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

سرک کشیدن در داده‌ها. اگر در میان داده‌ها سرک می‌کشید تا صرفاً چیز جالبی پیدا کنید، خطاهای شناختی و قضاوتی شما برایتان دردسرساز خواهند شد. برای جلوگیری از این خطاها، راهکارهای زیر را امتحان کنید: نتایج را روی نمودار ببرید تا به چشم خود ببینید واقعاً چه خبر است. یافته‌های به‌دست‌آمده از نیمی از نمونهٔ آماری را روی نیمهٔ دیگر آزمایش کنید. نتایج خود را با نتایج مطالعات مشابه یا تقریباً مشابه مقایسه کنید. پژوهش خود را روی داده‌های جدید تکرار کنید یا اگر دادهٔ جدیدی در دسترس نیست، آن را روی داده‌های تصادفی بسنجید.

توضیح Data Snooping یا p-hacking: در آمار به این معناست که محقق آن‌قدر در میان انبوهی از داده‌ها می‌گردد و آن‌ها را بالا و پایین می‌کند تا در نهایت یک الگو یا رابطهٔ معنادار اما تصادفی پیدا کند که فرضیه‌اش را تأیید کند.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

نیت‌های متفاوت. در حوزهٔ مسائل فراطبیعی، شک‌گرایان معمولاً بر این تمرکز می‌کنند که آیا ادعای مطرح‌شده حقیقت دارد یا خیر (مانند قانون جاذبه)؛ بنابراین برای آن‌ها درستی عینی ادعا همه‌چیز است. اما باورمندان، بیشتر بر این تمرکز دارند که آیا آن ادعا به نوعی معنادار یا مفید است یا خیر (مانند باور به بابانوئل)؛ از این رو، حقیقت عینی ممکن است برایشان اهمیت چندانی نداشته باشد. نسبت به این تفاوت‌رویکرد هوشیار باشید.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

استدلال‌های مغالطه‌آمیز. ده‌ها نوع استدلال نادرست و فریبنده وجود دارد که برخی از آن‌ها حتی با نام‌های دهن‌پرکن لاتین هم شناخته می‌شوند، اما همهٔ آن‌ها را می‌توان اساساً به دو دسته تقسیم کرد که برای هر کدام نیز یک راه‌حل وجود دارد.
دستهٔ اول، بیان یک نکتهٔ نامربوط است. راه‌حل: پرسیدن این سوال که «خب که چی؟».
دستهٔ دوم، نادیده گرفتن یک نکتهٔ مرتبط و مهم است. راه‌حل: درخواست برای «مشخص کردن و توضیح دادن».
استفاده از این دو راه‌حل، اولین و بهترین خط دفاعی شما در برابر استدلال‌های مغالطه‌آمیز و نظرات یک‌طرفه است. به عنوان مثال: اگر می‌گویند «تنها X شما را نجات می‌دهد»، بگویید «مشخص کنید چگونه». اگر می‌گویند «X محبوب همه است»، بگویید «مشخص کنید چرا». و اگر می‌گویند «دربارهٔ X در تلویزیون هم صحبت شده»، بگویید «خب که چی؟».

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر

و اما خبر بد
بدیهی به نظر می‌رسد که خواندن کتاب‌ و مقاله‌ دربارهٔ پرهیز از خودفریبی لابد قدرت قضاوت ما را افزایش می‌دهد، اما پژوهش‌های موجود نشان می‌دهد که این بهبود چندان چشمگیر نیست. علت آن نیز روشن است: قضاوت انسانی موضوع چنان گسترده‌ای است که آموخته‌های ما در مورد مصداقی مشخص ــ مثلاً فلان شبه‌علم ــ ممکن است به کار نیاید. حتی در صورت انطباق، باز هم ممکن است در استفاده از آن دچار مشکل شویم. کنار گذاشتن آن میراث فرگشتی که به ما می‌آموزد «هرچه خوشایند است، باور کن» کار آسانی نیست. برای مثال، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اکثر مردم حتی در استدلال‌های ابتدایی نیز مشکل دارند؛ از جمله در ارائهٔ شواهد موجه برای عقایدی که به‌سادگی پذیرفته‌اند. ازاین‌رو، با وجود همهٔ نیت‌های خوبمان، صرف خواندن نکته‌هایی از این دست ممکن است تفاوت چندانی در وضعمان ایجاد نکند. خوشبختانه ماجرا به اینجا ختم نمی‌شود؛ زیرا آنچه اهمیت دارد نه خود توصیه بلکه تمرین، انگیزه، بازخورد و احتیاط است.

خودفریبی نوشتهٔ جفری دین، ایوان دبلیو کلی و آرتور ماتر