🏛 جعبه‌ابزار فیلسوف | روز ۱ از ۱۱۴

📂 فصل اول: ابزارهای بنیادی استدلال
🔹 بخش ۱٫۱: استدلال، مقدمه‌ها و نتیجه‌ها
(Arguments, premises, and conclusions)

در زبان روزمره، واژهٔ «استدلال» غالباً یادآور مشاجره، جدال لفظی و رویارویی هیجانی است؛ اما در منطق و فلسفه، استدلال بنیادی‌ترین واحد تفکر نقادانه و کوچک‌ترین ساختار کامل استدلال‌ورزی به شمار می‌آید. استدلال در این معنای دقیق، حرکتی استنتاجی از یک یا چند گزارهٔ آغازین (مقدمه‌ها) به سوی گزاره‌ای پایانی (نتیجه) است که ادعا می‌شود از آن‌ها سرچشمه گرفته است. برای درک جایگاه این ابزار در جعبه‌ابزار فیلسوف، باید میان «استدلال» و «تبیین» مرز روشنی کشید: استدلال می‌کوشد با اقامهٔ دلیل نشان دهد که گزاره‌ای صادق است (چرا باید باور کنیم چنین است)، حال آنکه تبیین پیشاپیش صدق یک رخداد را مفروض می‌گیرد و صرفاً چگونگی وقوع آن را گزارش می‌کند (چگونه چنین شده است). همچنین تمام اجزای استدلال، یعنی مقدمه‌ها و نتیجه، باید «گزاره» یا جمله‌های اخباریِ صدق‌و‌کذب‌پذیر باشند؛ بنابراین جمله‌های پرسشی، امری یا عاطفی هرگز نمی‌توانند نقش مقدمه یا نتیجه را در زنجیرهٔ استدلال ایفا کنند.

در گفتگوهای واقعی و متون فلسفی، استدلال‌ها همواره با تمام اجزای آشکار خود بیان نمی‌شوند و گاه مقدمه‌های کلیدی به سبب بداهت ظاهری از قلم می‌افتند و پنهان می‌مانند. باجینی و فاسل برای روشن ساختن این پدیده (قیاس مضمر یا استدلال با مقدمهٔ محذوف) به مثال کلاسیک سقراط می‌پردازند: وقتی کسی می‌گوید «سقراط انسان است، پس سقراط فانی است»، در ظاهر تنها یک مقدمه و یک نتیجه بیان کرده است. اما گذار منطقی از انسان بودن سقراط به فانی بودن او تنها زمانی معتبر و کامل می‌شود که مقدمهٔ نهفتهٔ «همهٔ انسان‌ها فانی‌اند» را از لایه‌های زیرین سخن بیرون بکشیم و در ساختار استدلال بنشانیم. در این نمونهٔ ساده، مقدمهٔ پنهان کاملاً موجه به نظر می‌رسد؛ اما در مباحث پیچیدهٔ اخلاقی و سیاسی، بسیاری از لغزش‌ها دقیقاً در همین پیش‌فرض‌های ناگفته کمین کرده‌اند. از این رو، نخستین گام در کالبدشکافی هر استدلال، بازسازی صورت کامل آن و آشکارسازی مفروضات پنهان گوینده پیش از داوری است.

پس از ترسیم ساختار استدلال، فیلسوف با پرسشی عمیق‌تر روبه‌رو می‌شود: به چه اعتباری می‌توانیم اصلاً مقدمه‌های آغازین را بپذیریم؟ اگر برای اثبات هر نتیجه به مقدمه‌هایی نیاز داریم، برای توجیهِ خودِ آن مقدمه‌ها نیز باید استدلال دیگری بیاوریم که بر مقدمه‌های پیشین‌تری تکیه دارد. این بن‌بست معرفت‌شناختی کهن در فلسفه با نام «سه‌گانهٔ آگریپا» شناخته می‌شود و ما را در برابر سه گزینهٔ دشوار قرار می‌دهد: یا باید در زنجیره‌ای بی‌پایان از دلایل به عقب برگردیم (تسلسل بی‌نهایت)؛ یا در مسیری دایره‌ای حرکت کنیم که گزاره‌ها در آن به یکدیگر تکیه می‌کنند (دور منطقی)؛ یا سرانجام در نقطه‌ای متوقف شویم و مقدمه‌هایی را به عنوان اصول بنیادینِ بی‌نیاز از توجیه بپذیریم. آگاهی از این تنگنا به ما می‌آموزد که پیش از سنجش درستیِ هر استدلال، همواره بپرسیم زنجیرهٔ دلایل از کجا آغاز شده، کدام پیش‌فرض‌ها را بی‌چون‌وچرا انگاشته و آیا آن نقطهٔ عزیمت از استحکام کافی برخوردار است یا خیر.

📌 نکات کلیدی:
▫️ استدلال در فلسفه حرکتی استنتاجی از مقدمه‌ها به سوی نتیجه برای اثبات صدق یک ادعاست، نه مشاجرهٔ روزمره.
▫️ استدلال در پی اثبات درستیِ یک گزاره است، حال آنکه تبیین چگونگی رخداد امری پیشاپیش مفروض را شرح می‌دهد.
▫️ مقدمه‌ها و نتیجه باید گزاره‌های اخباریِ صدق‌و‌کذب‌پذیر باشند و جمله‌های امری و پرسشی چنین نقشی ندارند.
▫️ استخراج مقدمه‌های پنهان (مانند «همهٔ انسان‌ها فانی‌اند» در مثال سقراط) پیش‌فرض‌های ناگفتهٔ استدلال را آشکار می‌سازد.
▫️ سه‌گانهٔ آگریپا نشان می‌دهد توجیهِ مقدمه‌ها به تسلسل بی‌پایان، دور منطقی یا اصول بنیادینِ بی‌نیاز از اثبات می‌انجامد.

📚 منابع پیشنهادی (Further Reading):
• Nigel Warburton (2000). Thinking From A to Z, 2nd edn
• John Shand (2000). Arguing Well
• Graham Priest (2001). Logic: A Very Short Introduction
• Peter Klein (2008). ‘Contemporary responses to Agrippa’s trilemma’ in The Oxford Handbook of Skepticism (ed. John Greco)

#فصل_۱ #ابزار_۱_۱ #جعبه‌ابزار_فیلسوف

📣 @science4lifee

پست ۷: انواع حقایق (بخش ۲ از ۲)

■ اثبات پیشینیِ ۱۸۰ درجه
فرض کنید مثلثی با رئوس A، B و C داریم. اگر از رأس C خطی موازی با ضلع AB بکشیم، بر اساس برابریِ زاویه‌های متناوب و متناظر (خطوط مورب میان دو خط موازی)، سه زاویه درونی مثلث دقیقاً با سه زاویه کنار هم روی خط راست در رأس C برابر می‌شوند؛ و از آنجا که زاویه خط راست ۱۸۰ درجه است، مجموع زوایای مثلث نیز ۱۸۰ درجه خواهد بود.
نکته مهم: رسم شکل در این برهان هیچ نقشِ معرفتی ندارد؛ چشم‌های شما با دیدن شکل چیزی را اندازه نگرفتند، بلکه تصویر فقط دنبال کردنِ رشته‌افکار را آسان‌تر کرد. در اصل می‌شد روی مبل نشست، چشم‌ها را بست و این برهان را صرفاً در ذهن درک کرد — بنابراین، این حکم کاملاً پیشینی به نظر می‌رسد.

■ اما فیزیک مدرن می‌گوید...
این گزاره نه‌تنها پیشینی نیست، بلکه اصلاً صادق هم نیست! به روایت فیزیک مدرن، فضای واقعی «خمیده» است: اگر خط راست را «کوتاه‌ترین مسیر میان دو نقطه» تعریف کنیم، در فضای خمیده می‌توان مثلث‌هایی ساخت که مجموع زوایایشان ۱۸۰ درجه نیست. برهانِ بالا بر این پیش‌فرض استوار بود که از هر نقطه بیرونِ یک خط، دقیقاً یک خط موازی با آن می‌گذرد — فرضی که در فضای خمیده برقرار نیست.
• یک شبیه‌سازی دوبعدی: سطح یک کره را در نظر بگیرید. روی کره، کوتاه‌ترین مسیر میان دو نقطه یک منحنی (کمانِ دایره عظیمه) است؛ هیچ دو خطی به معنای «هرگز نرسیدن به یکدیگر» موازی نیستند، و می‌توان مثلثی روی کره کشید که هر سه زاویه‌اش قائمه و مجموع زوایایش ۲۷۰ درجه باشد! حالا همین ویژگی را به خودِ فضای سه‌بعدی تعمیم دهید (در واقعیت هم فضای پیرامون ما چنین انحنایی دارد، اما این خمیدگی در مقیاس‌های روزمره چنان ناچیز است که به چشم نمی‌آید).

■ اقلیدس و اصل پنجم
اقلیدس در سده چهارم پیش از میلاد (دوران بطلمیوس اول در اسکندریه)، در کتاب ماندگار «اصول»، کل بنای هندسه را از پنج اصل موضوعه استنتاج کرد:
۱. از هر دو نقطه، خطی راست می‌گذرد.
۲. هر خط راست را می‌توان بی‌نهایت امتداد داد.
۳. به مرکزِ هر نقطه و با هر شعاعی می‌توان دایره‌ای رسم کرد.
۴. همه زوایای قائمه با هم برابرند.
۵. از هر نقطه بیرونِ یک خط، دقیقاً یک خط موازی با آن می‌گذرد (یعنی خطی که هرگز آن را قطع نمی‌کند) — معروف به «اصل توازی» (صورت‌بندی خودِ اقلیدس کمی پیچیده‌تر بود، اما این روایتِ هم‌ارز و مشهور آن است).

ریاضی‌دانان از همان آغاز به اصل پنجم بدگمان بودند؛ چراکه به اندازه چهار اصل دیگر بدیهی به نظر نمی‌رسید. آن‌ها دو هزار سال کوشیدند اصل توازی را از چهار اصل نخست نتیجه بگیرند، تا اینکه سرانجام در قرن نوزدهم دریافتند چنین کاری ناممکن است: با کنار گذاشتن یا تغییرِ اصل توازی، می‌توان دستگاه‌های سازگارِ تازه‌ای به نام «هندسه‌های نااقلیدسی» بنا کرد.

■ ترفند تعریفی و جمع‌بندی نهایی
شاید اعتراض کنید که: «خطوطِ درون فضای خمیده اصلاً راست نیستند! خط راست خطی است که از اصول اقلیدس پیروی کند.» بسیار خب؛ اگر «خط راست» را به حکمِ تعریف، خطِ پیروِ اصول اقلیدس بدانیم، آنگاه همیشه مطمئن خواهیم بود که مجموع زوایای مثلث‌های اقلیدسی ۱۸۰ درجه است — اما به این ترتیب، این گزاره دیگر تحلیلی خواهد بود نه ترکیبی؛ چون صدقش صرفاً محصولِ تعریف خودِ ماست!

بنابراین، «هندسه» را به دو معنای کاملاً متفاوت می‌توان فهمید:
• هندسه محض (Pure Geometry): دستگاهی صرفاً ریاضی که در آن «نقطه» و «خط» با تعریف مشخص می‌شوند ← در این حالت، قضایای هندسه پیشینی هستند، اما فقط به این دلیل که تحلیلی‌اند و هیچ اطلاعاتی درباره جهان واقع به ما نمی‌دهند.
• هندسه کاربردی (Applied Geometry): نظریه‌ای علمی درباره ساختارِ فضای فیزیکی («خط راست» به معنای کوتاه‌ترین مسیر واقعی در فضا) ← در این حالت، گزاره‌های هندسه ترکیبی هستند، اما تشخیص صدقشان پسینی است؛ کمااینکه فیزیک مدرن با مشاهده و آزمایش نشان داد فضای واقعیِ جهان ما اقلیدسی نیست.

خلاصه کلام: از هر زاویه‌ای که به هندسه بنگریم، چیزی به نام «حقیقتِ ترکیبیِ پیشینی» از دل آن بیرون نمی‌آید.

(پیشنهاد مطالعه از پایان همین فصل کتاب: مقاله درخشان ویلارد ون اورمن کواین با عنوان «دو جزم تجربه‌گرایی» که در آن حتی خودِ تمایز تحلیلی/ترکیبی را هم به چالش می‌کشد.)

– دیوید پاپینو

#فلسفه #هندسه #اقلیدس #فضای_خمیده #فلسفه_ریاضیات #دیوید_پاپینو

📣 @science4lifee

📚 جهش اجتماعی · ویلیام فون هیپل

🔬 فصل ۲ از ۵۸
✨ آیا مادربزرگ‌ها مهم‌اند؟ از کجا می‌دانیم؟

#جهش_اجتماعی #فصل_۲
@science4lifee

دیوید ووتون، مورخ علم، دربارهٔ هنجارهای حاکم بر رشتهٔ خود می‌نویسد: «از زمان سخنرانی اسنو، مسئلهٔ دو فرهنگ [فرهنگ علوم انسانی و هنرها در برابر فرهنگ علوم تجربی و طبیعی: توضیح مترجم] عمیق‌تر شده است. تاریخ علم، به‌ جای آنکه پلی باشد میان هنرها و علوم، این روزها تصویری از دانشمندان ارائه می‌دهد که اکثرشان خود را در آن بازنمی‌شناسند». دلیل این امر آن است که بسیاری از مورخان علم این تصور را که علم در پی یافتن تبیین‌های درست از جهان است، تصوری ساده‌لوحانه می‌دانند. حاصل کار چیزی می‌شود شبیه گزارش مسابقهٔ بسکتبال به قلم یک منتقد رقص که از بسکتبال سررشته ندارد و اجازه ندارد بگوید بازیکنان تلاش می‌کنند توپ را وارد سبد کنند. [توضیح مترجم: فرض کنیم منتقدی غیرتخصصی بخواهد مسابقهٔ بسکتبال را گزارش کند و اجازه نداشته باشد بگوید بازیکنان تلاش می‌کنند توپ را وارد سبد کنند! در عوض، فقط دربارهٔ حرکات بدن بازیکنان، روابط آنها در زمین، نمادها و مناسبات اجتماعی صحبت کند. این گزارش شاید از نظر تحلیل اجتماعی جالب باشد، اما نکتهٔ اصلی بازی را نادیده گرفته است. نویسنده معتقد است‌ برخی مورخان علم نیز همین کار را می‌کنند: به‌جای آنکه بپذیرند دانشمندان در پی شناخت درست جهان‌اند —که هدف اصلی علم است— عمدتاً دربارهٔ مناسبات قدرت و ایدئولوژی‌ها و ساختارهای اجتماعی حاکم بر علم حرف می‌زنند.]روزی در یک جلسهٔ سخنرانی‌ دربارهٔ «نشانه‌شناسی تصویربرداری از دستگاه عصبی» شرکت کردم که سخنران آن یکی از مورخان علم بود. او مجموعه‌ای از تصاویر سه‌بُعدی، رنگارنگ و متحرک مغز را واسازی می‌کرد و مفصلاً توضیح می‌داد که چگونه «آن نگاه علمی ظاهراً بی‌طرفانه‌ای که برخی برداشت‌ها و هویت‌ها را طبیعی و بدیهی جلوه می‌دهد، باعث می‌شود هویت فردی خاصی شکل بگیرد که در ادامه با دستورکارهای سیاسی معینی سازگار شده و جایگاه فرد را از موضوع بررسی عصب‌شناختی (یا روان‌شناختی) به جایگاه ناظر بیرونی تغییر می‌دهد و قس‌علی‌هذا». القصه، هر توضیحی می‌داد جز توضیحی که درست جلوی چشم بود: اینکه این تصاویر کمک می‌کنند بفهمیم در مغز چه می‌گذرد. بسیاری از پژوهشگران حوزهٔ «مطالعات علم» عمر حرفه‌ای‌شان را صرف تحلیل‌های پیچیده و دیریابی می‌کنند تا نشان بدهند کل نهاد علم چیزی جز بهانه‌ای برای سرکوب نیست.

پینکر
ترجمهٔ معدنی و نظری

رفقایی که از فارکس فکتوری استفاده می‌کنند، اپ رو بروزرسانی کردم، تو کروم باز کنید و نصبش کنید. رو هر کدوم از خبرها هم بزنید به صورت اکسپندر باز میشه و توضیحاتی نوشته شده. روزی که بانک‌ها تعطیل هستند رو هم اعلام می‌کنه.

https://binamnazari-gif.github.io/Forxnews/

🧠 مغالطهٔ روز ۸ / ۲۲۸

⚠️ مغالطه‌ی تشنیعی (تو هم چنینی)
🗂 Ad Hominem (Tu Quoque)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━

📖 تعریف: مغالطه‌ی تشنیعی (تو هم چنینی) موقعی پیش می‌آید که شخص، به بهانه‌ی عدم سازگاری گفتار و کردار طرف بحثش، استدلال‌هایش را رد می‌کند.

🧮 شکل منطقی:
شخص ۱ ادّعا دارد Y صادق است، ولی شخص ۱ طوری رفتار می‌کند که گویی Y صادق نیست.
پس Y باید صادق نباشد.

💡 مثال ۱:
هلگا: نباید این غذا را بخوری... از لحاظ علمی ثابت شده که خوردن برگر‌های پرچرب برای سلامتی خوب نیست.

هیو: تو خودت همیشه برگر‌های پرچرب می‌خوری، بنابراین داری حرف مفت می‌زنی.

🧠 توضیح:
اهمیتی ندارد که هلگا به توصیه‌ی خودش عمل می‌کند یا نه، حداقل وقتی پای صحّت ادعایش در میان باشد. البته شاید اینطور به نظر برسد که هلگا چون به صدق توصیه‌اش باور ندارد، به آن عمل نمی‌کند، ولی دلیل اصلی ممکن است علاقه‌ی وافر او به برگر‌های پرچرب باشد، طوری که نتواند در مقابل خوردنشان مقاومت کند.

💡 مثال ۲:
جیمی به‌شدت با بی‌بند و باری جنسی مخالف است، اما تا حالا چند بار با بدکاره‌ها رابطه داشته است. پس بی‌بند و باری جنسی مشکلی ندارد.

🧠 توضیح:
از علاقه‌ی جیمی به رابطه با بدکاره‌ها نمی‌توان به نتیجه‌ای کلی راجع به بی‌بند و باری جنسی رسید. تنها نتیجه‌ای که می‌توان گرفت این است که شخص جیمی از لحاظ جنسی بی‌بند و بار است.

⚠️ استثناء:
اگر جیمی اصرار می‌کرد که کارهایش از لحاظ جنسی غیراخلاقی نیستند، این ادعا به بخشی جدانشدنی از استدلال اصلیاش تبدیل می‌شد.

🎯 راهنمایی: وقتی از فقدان اعتماد به نفس یا اراده‌ی ضعیفتان آگاه هستید، باید اعتراف کنید که این ضعف‌ها در صحّت ادّعایتان تأثیری ندارند. در ادامه حرفی را که پدرم راجع به سیگار کشیدن به من گفته بود می‌آورم (او از ۱۴ سالگی روزی حدود ۴ بسته سیگار می‌کشید).

مثال: بو، هرگز مثل من احمق نباش. نرو دنبال سیگار کشیدن. عادت حال‌به‌هم‌زنیه و می‌دونم آخرش منو به کشتن می‌ده. اگه هیچ‌وقت سیگار کشیدنو شروع نکنی، هیچ‌وقت دلت واسه‌ش تنگ نمی‌شه.

پدرم در سن ۶۹ سالگی بر اثر سرطان ریه فوت کرد. من تاکنون به سیگار لب نزدم و در آینده هم نخواهم زد.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━
برگرفته از کتاب مغالطه به زبان آدمیزاد ترجمه فربد آذسن
#مغالطه #مغالطات
🔔 @science4lifee

🏛 جعبه‌ابزار فیلسوف | روز ۲ از ۱۱۴

📂 فصل اول: ابزارهای بنیادی استدلال
🔹 بخش ۱٫۲: استنتاج قیاسی
(Deduction)

استنتاج قیاسی سخت‌گیرانه‌ترین و محکم‌ترین گونهٔ استدلال در جعبه‌ابزار فیلسوف است: ساختاری منطقی که در آن «اگر» مقدمه‌ها صادق باشند، نتیجه ناگزیر، بی‌استثنا و با ضرورت تام صادق خواهد بود. در قیاس، محتوای نتیجه به‌طور ضمنی در دل مقدمه‌ها نهفته است و استدلال صرفاً آن را آشکار می‌کند؛ به‌گونه‌ای که پذیرش مقدمه‌ها و انکارِ هم‌زمانِ نتیجه به تناقض می‌انجامد.
در این تعریف، واژهٔ شرطیِ «اگر» حیاتی است؛ چراکه قیاسی بودنِ یک استدلال به معنای درستیِ واقعی گزاره‌های آن در جهان خارج نیست، بلکه تنها از پیوندِ صوری و گسست‌ناپذیر میان مقدمه‌ها و نتیجه خبر می‌دهد. برخلاف تصور رایج که قیاس را صرفاً حرکت از کل به جزء می‌داند، ملاک اصلی همین استلزامِ ضروری است: یعنی هیچ شکافی میان دلایل آغازین و حکم پایانی نباشد و نتوان وضعیتی را تصور کرد که مقدمه‌ها راست باشند اما نتیجه کاذب از آب درآید.
نویسندگان کتاب برای روشن کردن مرز میان «قیاسی بودن» و «صدقِ واقعی»، مثال طنزآمیز «الویس پرسلی و آیداهو» را می‌آورند:

«همهٔ ساکنان آیداهو، الویس پرسلی هستند؛ من ساکن آیداهو هستم؛ پس من الویس پرسلی هستم.»

در جهان واقع، هم مقدمه‌ها و هم نتیجهٔ این استدلال آشکارا کاذب‌اند؛ اما استدلال همچنان یک قیاسِ بی‌نقص است، زیرا اگر آن دو مقدمه راست بودند، نتیجه ناگزیر صادق می‌شد.
در مقابل، مثال «کارآگاه جنایی» نشان می‌دهد چرا ساختنِ قیاس در عمل لغزنده است: کارآگاه از «از پیش اندیشیده‌بودنِ قتل» و اینکه «تنها مظنونِ الف از حضور مقتول و راه فرار خبر داشته»، نتیجه می‌گیرد که قاتل قطعاً اوست. اما این استدلالِ به‌ظاهر محکم در ابهام واژه‌ها می‌شکند: اگر «از پیش اندیشیده» را به معنای قصدِ کشتنِ هر رهگذرِ تصادفی بگیریم، یا اگر قاتل در آخرین لحظه به‌طور اتفاقی راه فرار را پیدا کرده باشد، سناریوهای دیگری سر برمی‌آورند و نتیجه دیگر ضرورتاً از مقدمه‌ها برنمی‌آید.
مقایسهٔ این دو مثال نشان می‌دهد که ساختن و تشخیصِ قیاس موفق در زبان طبیعی، بسیار دشوارتر از فهم تعریف صوری آن است. زبان روزمره سرشار از ایهام است و کوچک‌ترین لغزش در معنای یک واژه می‌تواند استدلالی سست را در لباسِ قیاسی آهنین پنهان کند. بنابراین، استفادهٔ درست از این ابزار نیازمند دقت وسواس‌گونه به مرز معنای واژگان و پرهیز از شتاب‌زدگی است. به تعبیر کتاب، استنتاج قیاسی یعنی «خزیدنِ آهسته اما بی‌لغزش به سوی نتیجه»؛ حرکتی محتاطانه که در آن هر گام به گام پیشین قفل می‌شود تا بستر برای سنجش دقیق‌ترِ اعتبار و استواری استدلال (بخش ۱٫۴) فراهم شود.

📌 نکات کلیدی:
▫️ در قیاس، در صورتِ صدق مقدمه‌ها، نتیجه ناگزیر و قطعاً صادق است.
▫️ مثال الویس پرسلی نشان می‌دهد ملاک قیاس، پیوند صوریِ گزاره‌هاست، نه درستیِ واقعی آن‌ها.
▫️ در مثال کارآگاه، ابهام در معنای «قتل از پیش اندیشیده» ضرورت قیاسی را در هم می‌شکند.
▫️ قیاس به جای پرش‌های بلند فکری، پیشرویِ آهسته، گام‌به‌گام و بی‌لغزش به سوی نتیجه است.

📚 منابع پیشنهادی (Further Reading):
• Alfred Tarski (1936/95). Introduction to Logic and to the Methodology of Deductive Sciences
• Fred R. Berger (1977). Studying Deductive Logic
• A.C. Grayling (2001). An Introduction to Philosophical Logic
• Warren Goldfarb (2003). Deductive Logic
• Maria Konnikova (2013). Mastermind: How to Think Like Sherlock Holmes

#فصل_۱ #ابزار_۱_۲ #جعبه‌ابزار_فیلسوف

📣 @science4lifee

📚 تاریخ مختصر علم · ویلیام باینم

🔬 فصل ۳ از ۴۰
✨ اتم‌ها و خلأ

#تاریخ_مختصر_علم #فصل_۳
@science4lifee

📚 جهش اجتماعی · ویلیام فون هیپل

🔬 فصل ۳ از ۵۸
✨ از کجا می‌دانیم نیاکانمان برای جلوگیری از درون‌آمیزی چه می‌کردند؟

#جهش_اجتماعی #فصل_۳
@science4lifee

پست ۸: دنیاهای ممکن (بخش ۱ از ۲)

■ سه‌گانه‌ای که فرو ریخت
تا دهه‌ها بسیاری از فیلسوفان گمان می‌کردند «ضروری» دقیقاً همان «پیشینی» است و «اتفاقی» همان «پسینی». در نمایه کتاب مشهورِ ای. جی. آیر، زبان، حقیقت و منطق (۱۹۳۶)، زیر مدخل «گزاره‌های ضروری» فقط یک ارجاع آمده بود: «نگاه کنید به گزاره‌های پیشینی». اما در دهه‌های اخیر، تقریباً همه فیلسوفان در پیِ سول کریپکه (در کتاب نام‌گذاری و ضرورت) پذیرفته‌اند که تمایز متافیزیکیِ ضروری / اتفاقی از تمایز معرفت‌شناختیِ پیشینی / پسینی جداست: برخی حقایقِ ضروری، پسینی هستند و برخی حقایقِ پیشینی، اتفاقی.

■ ضروری‌های پسینی
• والدین شما: والدینِ دیوید پاپینو، اوئن و کنستانس پاپینو بودند. آیا او می‌توانست والدین دیگری داشته باشد؟ به باور کریپکه، نه؛ موجودی که از والدین دیگری زاده می‌شد، شخصِ دیگری بود، نه «او». پس این گزاره ضروری است — اما قطعاً پیشینی نیست؛ چون دانستنش نیازمند شواهد و تحقیق است، نه صرفاً فکر کردن.
• ساختار اتمی: هیدروژن از اتم‌هایی با یک پروتون و یک الکترون ساخته شده است. ماده‌ای با ساختار اتمیِ متفاوت، دیگر هیدروژن نخواهد بود. پس این هم ضروری است؛ ولی فیزیک‌دانان آن را با آزمایش و مشاهده‌های تجربی کشف کردند، نه در اتاقِ دربسته و مبل‌نشین.
• این‌همانی نام‌های خاص: روشن‌ترین نمونه، تساوی میان دو نامِ یک شخص است؛ مثل «مریلین مونرو همان نورما جین بیکر است». مونرو در هیچ شرایطی نمی‌توانست خودش نباشد؛ پس این هم‌ارزی ضروری است. با این حال، کسی که با نورما جین هم‌بازی بوده و مریلین مونرو را فقط از روی پرده سینما می‌شناسد، ممکن است نداند این دو یک نفرند. پس کشفِ صدقِ آن پسینی است.

■ پیشینی‌های اتفاقی
• میله مترِ پاریس: روزگاری یک میله پلاتینی در پاریس، معیارِ تعریف «یک متر» بود. بر اساس همین قرارداد، گزاره «میله پلاتینی پاریس یک متر طول دارد» پیشینی است؛ یعنی بی‌نیاز از اندازه‌گیری و تحقیق می‌دانید که درست است. اما این گزاره اتفاقی است: خودِ همان میله می‌توانست طولِ دیگری داشته باشد (مثلاً اگر سازنده‌اش آن را کمی کوتاه‌تر بریده بود).
• مثالِ گارت ایوانز: فرض کنید در گفت‌وگویی درباره تاریخ اختراعات، از تکرارِ عبارتِ «مخترعِ زیپ» خسته می‌شویم و تصمیم می‌گیریم نام «یولیوس» را برای «مخترع زیپ، هر که بوده» وضع کنیم. حالا به‌طور پیشینی می‌دانیم که «یولیوس زیپ را اختراع کرد» — دیگر نیازی به پژوهش تاریخی نیست. اما این حقیقت کاملاً اتفاقی است: یولیوس می‌توانست در کودکی ضربه‌ای به سرش بخورد و از هوش برود، یا یک شکست عشقیِ تلخ پیش از اختراعِ زیپ، سر از لژیون خارجیِ فرانسه درآورد و هیچ‌وقت زیپی اختراع نکند!

■ امکان و ضرورت
یک گزاره زمانی «ممکن» است که «بتواند صادق باشد». هم گزاره‌های صادق و هم گزاره‌های کاذب می‌توانند ممکن باشند: «پاپینو فیلسوف است» هم صادق است و هم ممکن؛ «پاپینو وکیل است» کاذب است، اما همچنان ممکن (چون می‌توانست وکیل شود).
در مقابل، گزاره «ضروری» گزاره‌ای است که «باید صادق باشد» و نمی‌تواند کاذب باشد؛ مثل «هفت عدد اول است».
در منطقِ موجهات، برای «ضرورتاً» نماد مربع (□) و برای «ممکن است» نماد لوزی (◊) را به کار می‌برند. میان این دو رابطه ظریفی برقرار است:
• ضرورتاً p (□p) ⟺ ممکن نیست که «غیرِ p» رخ دهد (¬◊¬p)
• ممکن است p (◊p) ⟺ ضروری نیست که «غیرِ p» رخ دهد (¬□¬p)

(برای به خاطر سپردنِ نمادها: مربع روی ضلعش محکم و لرزش‌ناپذیر ایستاده است؛ اما لوزی روی نوکش تکیه دارد و به هر سو می‌تواند بیفتد.)

– دیوید پاپینو

#فلسفه #کریپکه #متافیزیک #ضرورت #دنیاهای_ممکن #دیوید_پاپینو

@science4lifee

یکی از پایه‌های اصلی مبارزهٔ ما با خرافات اینه که زنان مجهز بشن. شما حتی شده باید فعلا از حق‌ت چشم‌پوشی کنی تا همگی پیروز بشیم، فردا روز نوبت به پاسداری از خودت هم میرسه. دو گروه تو این جریان خیلی پرت هستند. یکیش زنانی که کلا سعی میکنند همهٔ مردها رو بکوبند، و دیگری مردهایی که تازه یادشون افتاده تا دنبال حقوق خودشون باشند و یا موضعی میگیرند که خلاف نفع همگانی هست. مثلا اونجا که باید همگی یکدست بگن سربازی امر احمقانه ای هست، میگن نه اونا هم باید بیان. یا مثلا میرن با چهار تا زن مصاحبه می‌کنند و اونا هم میگن سربازی پسرا رو مرد می‌کنه!

سر همین تلاش کنید تا هم دخترهاتون رو تحصیل کرده بار بیارید و هم اینکه دستشون تو جیب خودشون باشه.

~ نظری