پست ۸: دنیاهای ممکن (بخش ۱ از ۲)

■ سه‌گانه‌ای که فرو ریخت
تا دهه‌ها بسیاری از فیلسوفان گمان می‌کردند «ضروری» دقیقاً همان «پیشینی» است و «اتفاقی» همان «پسینی». در نمایه کتاب مشهورِ ای. جی. آیر، زبان، حقیقت و منطق (۱۹۳۶)، زیر مدخل «گزاره‌های ضروری» فقط یک ارجاع آمده بود: «نگاه کنید به گزاره‌های پیشینی». اما در دهه‌های اخیر، تقریباً همه فیلسوفان در پیِ سول کریپکه (در کتاب نام‌گذاری و ضرورت) پذیرفته‌اند که تمایز متافیزیکیِ ضروری / اتفاقی از تمایز معرفت‌شناختیِ پیشینی / پسینی جداست: برخی حقایقِ ضروری، پسینی هستند و برخی حقایقِ پیشینی، اتفاقی.

■ ضروری‌های پسینی
• والدین شما: والدینِ دیوید پاپینو، اوئن و کنستانس پاپینو بودند. آیا او می‌توانست والدین دیگری داشته باشد؟ به باور کریپکه، نه؛ موجودی که از والدین دیگری زاده می‌شد، شخصِ دیگری بود، نه «او». پس این گزاره ضروری است — اما قطعاً پیشینی نیست؛ چون دانستنش نیازمند شواهد و تحقیق است، نه صرفاً فکر کردن.
• ساختار اتمی: هیدروژن از اتم‌هایی با یک پروتون و یک الکترون ساخته شده است. ماده‌ای با ساختار اتمیِ متفاوت، دیگر هیدروژن نخواهد بود. پس این هم ضروری است؛ ولی فیزیک‌دانان آن را با آزمایش و مشاهده‌های تجربی کشف کردند، نه در اتاقِ دربسته و مبل‌نشین.
• این‌همانی نام‌های خاص: روشن‌ترین نمونه، تساوی میان دو نامِ یک شخص است؛ مثل «مریلین مونرو همان نورما جین بیکر است». مونرو در هیچ شرایطی نمی‌توانست خودش نباشد؛ پس این هم‌ارزی ضروری است. با این حال، کسی که با نورما جین هم‌بازی بوده و مریلین مونرو را فقط از روی پرده سینما می‌شناسد، ممکن است نداند این دو یک نفرند. پس کشفِ صدقِ آن پسینی است.

■ پیشینی‌های اتفاقی
• میله مترِ پاریس: روزگاری یک میله پلاتینی در پاریس، معیارِ تعریف «یک متر» بود. بر اساس همین قرارداد، گزاره «میله پلاتینی پاریس یک متر طول دارد» پیشینی است؛ یعنی بی‌نیاز از اندازه‌گیری و تحقیق می‌دانید که درست است. اما این گزاره اتفاقی است: خودِ همان میله می‌توانست طولِ دیگری داشته باشد (مثلاً اگر سازنده‌اش آن را کمی کوتاه‌تر بریده بود).
• مثالِ گارت ایوانز: فرض کنید در گفت‌وگویی درباره تاریخ اختراعات، از تکرارِ عبارتِ «مخترعِ زیپ» خسته می‌شویم و تصمیم می‌گیریم نام «یولیوس» را برای «مخترع زیپ، هر که بوده» وضع کنیم. حالا به‌طور پیشینی می‌دانیم که «یولیوس زیپ را اختراع کرد» — دیگر نیازی به پژوهش تاریخی نیست. اما این حقیقت کاملاً اتفاقی است: یولیوس می‌توانست در کودکی ضربه‌ای به سرش بخورد و از هوش برود، یا یک شکست عشقیِ تلخ پیش از اختراعِ زیپ، سر از لژیون خارجیِ فرانسه درآورد و هیچ‌وقت زیپی اختراع نکند!

■ امکان و ضرورت
یک گزاره زمانی «ممکن» است که «بتواند صادق باشد». هم گزاره‌های صادق و هم گزاره‌های کاذب می‌توانند ممکن باشند: «پاپینو فیلسوف است» هم صادق است و هم ممکن؛ «پاپینو وکیل است» کاذب است، اما همچنان ممکن (چون می‌توانست وکیل شود).
در مقابل، گزاره «ضروری» گزاره‌ای است که «باید صادق باشد» و نمی‌تواند کاذب باشد؛ مثل «هفت عدد اول است».
در منطقِ موجهات، برای «ضرورتاً» نماد مربع (□) و برای «ممکن است» نماد لوزی (◊) را به کار می‌برند. میان این دو رابطه ظریفی برقرار است:
• ضرورتاً p (□p) ⟺ ممکن نیست که «غیرِ p» رخ دهد (¬◊¬p)
• ممکن است p (◊p) ⟺ ضروری نیست که «غیرِ p» رخ دهد (¬□¬p)

(برای به خاطر سپردنِ نمادها: مربع روی ضلعش محکم و لرزش‌ناپذیر ایستاده است؛ اما لوزی روی نوکش تکیه دارد و به هر سو می‌تواند بیفتد.)

– دیوید پاپینو

#فلسفه #کریپکه #متافیزیک #ضرورت #دنیاهای_ممکن #دیوید_پاپینو

@science4lifee

یکی از پایه‌های اصلی مبارزهٔ ما با خرافات اینه که زنان مجهز بشن. شما حتی شده باید فعلا از حق‌ت چشم‌پوشی کنی تا همگی پیروز بشیم، فردا روز نوبت به پاسداری از خودت هم میرسه. دو گروه تو این جریان خیلی پرت هستند. یکیش زنانی که کلا سعی میکنند همهٔ مردها رو بکوبند، و دیگری مردهایی که تازه یادشون افتاده تا دنبال حقوق خودشون باشند و یا موضعی میگیرند که خلاف نفع همگانی هست. مثلا اونجا که باید همگی یکدست بگن سربازی امر احمقانه ای هست، میگن نه اونا هم باید بیان. یا مثلا میرن با چهار تا زن مصاحبه می‌کنند و اونا هم میگن سربازی پسرا رو مرد می‌کنه!

سر همین تلاش کنید تا هم دخترهاتون رو تحصیل کرده بار بیارید و هم اینکه دستشون تو جیب خودشون باشه.

~ نظری