تاریخ مختصر علم (قسمت هشتم - خروج از تاریکی)

~ ویلیام باینم

انتظار داریم دانشمندان سعی کنند چیزهای جدید کشف کنند و علم هم دائماً در حال پیشرفت باشد. اما اگر فکر میکردیم همه‌ی چیزها کشف شده‌اند، آن وقت چه بلایی بر سر علم می‌آمد؟ آن وقت کار دانشمند برجسته فقط این میشد که کشف‌های بقیه را بخواند.
پس از سقوط امپراتوری روم در سال ۴۷۶ میلادی این نگرش واپس نگرانه در اروپا به روال عادی کار تبدیل شد. در آن زمان مسیحیت دین رسمی امپراتوری شده بود (کنستانتین اولین امپراتوری بود که به مسیحیت گرایید). و تنها کتابی که اهمیت داشت انجیل بود. سن آگوستین (۳۵۴ تا ۴۳۰ میلادی) از تأثیرگذارترین متفکران اوایل دوران مسیحیت، این موضوع را چنین بیان کرد: «حقیقت در واقع آن چیزی است که خداوند عیان کرده است، نه آن چیزی که انسان در تاریکی با حدس و گمان در پی آن است». دیگر جایی برای دانشمندانی که «کورمال کورمال» در جست وجوی دانش بودند وجود نداشت. یونانیان باستان همه‌ی چیزهایی را که در علم و طب ارزش دانستن داشت مدت‌ها پیش کشف کرده بودند. به علاوه، بسیار مهم تر بود به رفتن به بهشت و نرفتن به جهنم تمرکز کنند. به این ترتیب «دانشمند» بودن به معنای مطالعه آثار ارسطو و جالینوس شد و تا پانصد سال از ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی، حتی این کار هم سخت شد. چون متون یونانی و لاتین معدودی از دنیای باستان باقی مانده بودند و آنها را هم کمتر کسی می‌توانست بخواند...

لینک

« یک انیمیشن بینظیر ببینیم از اعتیاد »

شاید با دیدنش بتونید کمی فرد معتاد رو درک‌ کنید یا حتی باهاش همدلی داشته باشید. هرکسی با هر ظرفیت ذهنی امکان درگیر شدن با اعتیاد رو‌ داره. رهایی ازش هم خیلی سخته.

در واقع اینکه ما الان معتاد نیستیم ده درصدش بخاطر عرضه و تواناییمونه و نود درصدش بخاطر شانس یا محیطه که ما رو درگیر «مادهٔ اعتیادآور» نکرده. توی انیمیشن به زیبایی تمام مراحل رو خیلی ساده و مینیمال توضیح داده.

معتاد شدن خیلی راحته، اولش از سر کنجکاوی مصرف میکنی. با مصرف «مادهٔ ادیکتیو»‌ دنیا برای مدتی رنگی ‌میشه و‌ دوپامین آزاد میکنی. بعد برای همون مقدار دوپامین مجبوری دوز بالاتری مصرف کنی. با بالا رفتن دوز، بدنت کم‌ میاره و فرسوده میشه، و در نهایت با نگرفتن اون ماده همیشه وارد رنج میشی.

نکتهٔ مهم اینه که این فرمول فقط برای هرویین، شیشه یا کراک نیست. اعتیاد به نیکوتین، الکل ‌‌و‌ حتی پرخوری هم عینا همین پراسیجر و فرایند رو در مغز ایجاد میکنه.

«Channel of Science is for all»

تاریخ مختصر علم (قسمت نهم - جستجو به دنبال سنگ جادو)

~ ویلیام باینم

اگر بتوانید قوطی آلومینیومی کوکاکولا را به طلا تبدیل کنید، آیا این کار را می‌کنید؟ به احتمال خیلی زیاد می‌کنید. اما اگر همه بتوانند این کار را بکنند دیگر کار شگفت انگیزی نخواهد بود. چون در آن صورت طلا به قدری زیاد میشود که دیگر ارزش چندانی نخواهد داشت. افسانه قدیمی یونانی درباره پادشاه میداس که آرزویش برآورده شد و به هر چیزی که دست میزد به طلا تبدیل میشد! به ما یادآور میشود که میداس آدم چندان باهوشی نبود. او حتی نمیتوانست صبحانه اش را بخورد، چون به محض این که به نان دست میزد به طلا تبدیل میشد!
فقط میداس نبود که فکر میکرد طلا چیز خاصی است. انسان همیشه به طلا ارج گذاشته است. بخشی برای حس و رنگ فوق العاده اش و بخشی هم به این دلیل که نایاب است و فقط پادشاهان و ثروتمندان آن را داشتند. اگر میتوانستید راهی پیدا کنید که از مواد پیش پا افتاده تری مثل آهن یا سرب یا حتی نقره طلا بسازید شهرت و ثروتتان تضمین میشد...

لینک

ماسه، الکل، جوش شیرین، شکر + 🔥

@science4lifee

تاریخ مختصر علم (قسمت دهم - کشف بدن انسان)

~ ویلیام باینم

اگر واقعاً میخواهید بدانید که چیزها چطور ساخته شده‌اند، خیلی وقتها بد نیست آنها را تکه تکه کنید. این کار را میشود برای چیزهایی مثل ساعت و ماشین انجام داد به شرطی که بدانید چطور آن‌ها را دوباره روی هم سوار کنید. اما اگر چیزی که میخواهید درباره اش بفهمید بدن انسان یا حیوان باشد، آن وقت باید با جسد کار کنید. البته هدف همان است.
همان طور که میدانید جالینوس چون نمیتوانست هیچ انسانی را تشریح کند، بسیاری از حیوانات را تشریح - یعنی تکه تکه کرد. او فرض کرد کالبدشناختی خوک و میمون بسیار شبیه انسان است و از جهاتی هم درست می گفت، اما تفاوت‌هایی هم وجود داشت. تشریح بدن انسان از حوالی ۱۳۰۰ میلادی هر از گاهی انجام میشد. از وقتی که دانشکده های پزشکی تدریس كالبدشناسی را شروع کردند، ابتدا وقتی تفاوت‌ها را با آنچه جالینوس گفته بود در بدن انسان می دیدند. فکر میکردند که بدن انسان تغییر کرده است و آنچه جالینوس گفته غلط نیست، اما کالبدشناسان هر چه دقیق تر نگاه کردند تفاوت‌های کوچک بیشتر و بیشتری کشف کردند. معلوم شد که نکات بسیاری درباره بدن انسان وجود دارد که باید کشف شوند. آندرئاس وزالیوس (۱۵۱۴-۱۵۶۴) کالبدشناس و جراحی بود که به این کشفیات دست یافت. نام کامل او آندرئاس وایتنیک فون ویسل بود. او در بروکسل در بلژیک امروزی به دنیا آمد، در جایی که پدرش طبیب و در خدمت امپراتور آلمانی شارل پنجم بود. وزالیوس را که جوانی باهوش بود به دانشگاه لووان فرستادند تا در موضوعات هنری تحصیل کند، اما او تصمیم گرفت طب بخواند...

لینک

تئوری‌های بنیادی فیزیک (قسمت نخست - نسبیت خاص)

~ پوریا

به طورکلی کلمه نسبیت و اصل نسبیتی متعلق به گالیله است، که در اواخر قرن ۱۶ میلادی روی این موضوع کار می‌کرد. نسبیت گالیله مربوط به سامانه‌های فیزیکی هستند که با سرعت ثابت در حال حرکت‌اند، و بیان می‌کند سرعت یک کمیت فیزیکی است که نسبی بیان می‌شود، مثلا: سرعت شما نسبت به خطوط عابر پیاده، سرعت ماشین شما نسبت به ماشین دوستتان، سرعت رد شدن هواپیما از بالای سر خانه شما نسبت به حیاط خانه شما و...
همونطور که مشخص است برای بیان سرعت علاوه بر جهت (مثلا به سمت شمال‌غربی) و اندازه (مثلا ۳۰ کیلومتر در ساعت)، نیاز داریم سرعت را نسبت به یک چیز دیگر بسنجیم، به این چیز دیگر یک دستگاه مختصات می‌گوییم که سرعت را نسبت به آن می‌سنجیم...

لینک

پارادوکس دوقلوها
همانطور که اشاره شد، فضا و زمان دیگر مفاهیم مطلق به شمار نمی‌آیند. از طرفی دیگر نسبیت خاص اینشتین این دو مفهوم را در قالب یک موجود چهاربعدی به نام فضا-زمان بررسی می‌کند. اکنون پارادوکسی مطرح می‌شود تحت عنوان دوقلوها؛ این پارادوکس بیان می‌کند: دو برادر یا خواهر دوقلو دقیقا همسان را متصور بشویم که تصمیم می‌گیرند آزمایشی انجام دهند تا درستی نسبیت خاص را مورد آزمایش قرار دهند؛ آنها یک سفینه پیشرفته فضایی می‌سازند که با سرعت‌های بالا نزدیک سرعت نور حرکت می‌کند. یکی از آنها درون سفینه می‌نشیند و با سرعتی نزدیک به سرعت نور سفر خود را درون منظومه شمسی آغاز می‌کند و دیگری روی زمین منتظر او می‌ماند. بعد از مدتی به زمین برمی‌گردد و متوجه می‌شود برادر یا خواهر همسانش بسیار پیر شده در حالی که برای خودش تنها چند ساعت گذشته است. به صورت خلاصه زمان برای فرد روی زمین چندین سال گذشته است در حالی که فرد داخل سفینه تنها چند ساعت گذر زمان داشته است (برای فرد داخل سفینه زمان کندتر گذشته است). در تصویر دوم، رابطه‌ای که میان زمان دو دستگاه لخت با سرعت‌های متفاوت وجود دارد به نمایش گذاشته شده است. دقت شود این اثرات نسبیتی تنها در سرعت‌های بالا (نزدیک نور) قابل مشاهده است.

@science4lifee

حکایت‌های شخصی

اخیراً به طور معناداری این نوع محتواها با مضمون «خارج جهنمه» بیشتر شده، برای نقادانه اندیشیدن در این باره به نظرم میشه معیارهایی داشت. با فرض اینکه این محتواها کاملا خودجوش و صادقانه تولید میشه، بازم باید به یک نکته انتقادی مهم توجه کنیم و اون اینکه تجربیات شخصی افراد اگر بطور منسجم و روش‌مند و نهادی (یعنی با قبول مسئولیت از سوی یک نهاد علمی و پژوهشی یا تحقیقاتی و رسانه ای معتبر) بررسی و تایید نشه، ارزش نظری و عملی نداره. یعنی نمیتونه و نباید مبنایی برای قضاوت و تصمیم گیری عقلانی محسوب بشه.
درست مثل ارزش تجربیات و حکایت‌های فردی (انكدوتال) درباره تاثیر کاسنی در فشار خون یا درباره تاثیر بسم الله در دفع چشم زخم یا درباره نقش شکر و تلقین در جذب ثروت یا اتصال به حلقه کیهانی و افزایش فرکانس روحی!! یا از این دست چیزها. اینها همه از یک قماشند.
تجربیات فردی فقط وقتی ارزش داره که اولا شخص گوینده به جهت وابستگی سیاسی و سلامت روانی و دقت و انصاف و شجاعت فکری به انداره کافی شناخته شده باشه. ثانیا گزارشش حاوی تناقض و ابهام، اغراق و یکسونگری نباشه و ثالثا حکمی که میده فقط درباره محل زندگی خودش باشه و تعمیم نده به کل اون شهر یا کشور یا عالم بشریت غیر از ایران.
آنچه گفتم درباره «اعتبار تجربیات شخصی و حکایت‌های شخصی» بود. یعنی وقتی که ما میخواهیم صدق و معقولیت گزاره «خارج جهنم است.» را بر اساس تجربیات و حکایت‌های شخصی ارزیابی کنیم.
اما اگر مدعا و دلیل فرق کند سخن دیگری است. مثلا اینکه زندگی کارگری یا دانشجویی یا کادر درمانی یا... در فلان شهر یا کشور به دلیل فلان و فلان (مثلا مالیات بسیار زیاد یا هزینه های بسیار زیاد انرژی...) بسیار سخت‌تر از زندگی مشابه (کارگری یا دانشجویی یا...) در ایران است. سخن دیگری است.
همچنین «زندگی در ایران، بخصوص برای ایرانیان بسیار راحت تر از زندگی در بسیاری از نقاط جهان، حتی کشورهای توسعه یافته است.» سخن دیگری است.
یا این که «زندگی در ایران، بخصوص برای ایرانیان و بالاخص برای برخوردارترین دهک و صدک به لحاظ اقتصادی یا سیاسی بسیار راحت‌تر یا مفیدتر از سایر نقاط عالم است.» سخن دیگری است.

~ حسین بیات
@science4lifee

عاقبت یک ستاره

جمله‌ی معروفی وجود دارد که می‌گوید:

ما از گرد و غبار ستاره‌ها آمده‌ایم.

اما خود ستاره‌ها از کجا متولد شدند؟ محل تولد ستاره‌ها موجوداتی به نام سحابی‌ها هستند که مجموعه بزرگی از گازهایی مثل هیدروژن، هلیوم و باقی عناصرند. همه ستارگان از این ابرهای گازی بزرگ متولد می‌شوند. با این تفاوت که سرنوشت و عاقبت آن‌ها را جرم‌شان، یعنی مقدار گازی که در به وجود آمدنشان شرکت داشته است تعیین می‌کند. ستاره‌هایی با ده‌ها بار جرم سنگین‌تر از خورشید تنها چند میلیون سال عمر می‌کنند. این در حالی است که ستارگانی مانند خورشید با جرم متوسط و کم حدود ده میلیارد سال عمر می‌کنند. ستاره‌های سنگین بعد از چند میلیون سال که از عمرشان می‌گذرد تبدیل به یک ابر غول می‌شوند و طی انفجاری بزرگ به صورت یک ابرنواختر در می‌آیند. در ردیف پایین تصویر این قضیه با شکل قابل مشاهده است و این یک عاقبت محتمل برای این دسته از ستارگان است. اما ستارگانی با جرم خورشید سال‌های طولانی در حدود چند میلیارد سال عمر می‌کنند، زیرا به‌علت جرم کمشان آرام‌تر می‌سوزند و قبل از آن که طی انبساط و تورم نهایی به غول‌های سرخ تبدیل شده و با از دست دادن پوسته خود به یک سحابی سیاره‌نما تبدیل شوند آهسته و پیوسته می‌درخشند. با از دست دادن پوسته مرکز ستاره به شکل یک کوتوله سفید در می‌آید که تا میلیاردها سال می‌درخشد سپس به تدریج خاموش می‌شود. در ردیف اول تصویر، آینده محتمل ستارگان شبیه به خورشید با شکل قابل مشاهده است. اما دسته سومی از ستارگانی هستند که کمترین جرم ممکن را دارند، کوتوله‌های سرخ که ظرف مدت چند ده میلیارد سال به آهستگی خاموش می‌شوند. اما ستارگان ردیف دوم بعد از یک ابرنواختر چه می‌شوند؟ در پست‌های آینده بصورت مفصل راجع به این موضوع صحبت می‌کنیم، اما به‌صورت خلاصه شخصی به نام سوبرامانیان چاندراسخار محاسبه کرد که فشار تبهگنی الکترون‌های اتم‌های هسته ستارگان (از اصل طرد پائولی نتیجه می‌شود) به اجرام مختلف چقدر اجازه سنگین بودن می‌دهد به این حد، حد چاندراسخار گفته می‌شود که ۱.۴ برابر جرم خورشید است؛ اگر ستاره‌های سنگین بعد از انفجار ابرنواختری هسته به جای مانده آنها ۱.۴ برابر جرم خورشید تبدیل به یک ستاره نوترونی با چگالی بسیار زیاد می‌شوند که این ستارگان قطری از ۳ کیلومتر تا ۱۵ کیلومتر را دارند که به آن‌ها تپ‌اختر یا پالسر هم گفته می‌شود. اما اگر جرم باقیمانده سه برابر و بیشتر از سه برابر جرم خورشید باشد تبدیل به یک سیاهچاله می‌شوند.

~ پوریا
@science4lifee

تاریخ مختصر علم (قسمت یازدهم - مرکز عالم کجاست؟)

~ ویلیام باینم

خورشید هر صبح در مشرق طلوع و هر شب در مغرب غروب میکند. میتوانیم خورشید را مشاهده کنیم که طی روز حرکت میکند و سایه ما بسته به این که خورشید کجا باشد، درازتر یا کوتاه تر میشود و یا در عقب یا جلو ما می‌افتد. اگر این آزمایش را درست وسط روز انجام بدهید میبینید که سایه تان زیر پایتان جمع میشود. همه چیز واضح و روشن است و چون هر روز اتفاق می افتد اگر امروز نشد، فردا میتوانید آزمایش کنید.
البته خورشید دور زمین نمیگردد. متقاعد کردن مردم، که بفهمند آنچه به نظر واضح و مبرهن می آید آن چیزی نیست که واقعاً اتفاق می‌افتد کار بسیار سختی بود. راحت تر است بگویم زمین مركز عالم ماست. چون اینجا جایی است که ما از آن به خورشید، ماه و ستارگان نگاه می کنیم. زمین مرکز ماست، ولی مرکز عالم نیست...

لینک

بیگ بنگ

~ پوریا

در اواسط سال ۱۹۱۵ میلادی که آلبرت اینشتین تئوری نسبیت خود را ارائه کرد، همه بر این باور بودند که جهان ایستا و ساکن است، حتی خود اینشتین! باور بر ساکن بودن جهان از خیلی قبل‌تر، از زمان آیزاک نیوتن بیان شده بود، بماند که در اساطیر یونان باستان هم بر این باور بودند.
در سال ۱۹۲۰ که اولین بار ادوین هابل متوجه شد جهان در حال منبسط شدن است، چیزی عجیب کشف شد! معادلات نسبیت عام نشان می‌داد که باید تمامی اجرام در فضا به علت خمیدگی فضا زمان اطراف خود به هم نزدیک شوند و به درون هم بریزند؛ اما این‌چنین نمی‌شود، تا اینکه ثابتی را که امروزه به ثابت کیهان‌شناختی معروف است اینشتین به‌صورت دستی وارد معادلات کرد تا این موضوع را حل کند.
در اوایل سال ۱۹۳۰ دانشمند و کشیش کاتولیک ژرژ لومتر برای اولین بار ایده عجیبی را مطرح کرد که مستقیماً نتیجه معادلات نسبیت عام بودند. او این ایده را مطرح کرد که اکنون تمام جهان در حال منبسط شدن است و اجرام درون آن در حال دور شدن هستند، پس روزی این اجرام در نقطه‌ای بسیار چگال و داغ نزدیک همدیگر بودند و توسط انفجار بزرگی از هم دور شدند و منبسط شدند و جهان این گونه متولد شد. این ایده به گوش پاپ آن زمان رسید و در طی سخنرانی، پاپ این ایده را به حرف‌های کتاب مقدس ارجاع داد، زمانی که لومتر از این اتفاق باخبر شد، به او گفت: این کار خطرناکی است. اگر فردا معلوم شود این ایده علمی غلط بوده است. این باورها زیر سوال می‌رود. ایده ژرژ لومتر چندان مورد استقبال قرار نگرفت تا حدود سال ۱۹۴۸ میلادی...

لینک

❈ دولت و محیط‌زیست:

دریاچه‌ی آرال، شوروی سابق:
در اوایل دهه‌ی ۱۹۶۰، دولت شوروی با هدف تبدیل شدن به صادرکننده‌ی عمده‌ی پنبه، تصمیم گرفت رودهای آمودریا و سیردریا را که آب دریاچه‌ی آرال را تأمین می‌کردند به سوی بیابان‌های آسیای میانه تغییر مسیر دهد تا پنبه، برنج، صیفی‌جات و غلات در این مناطق کشت شود.

دریاچه‌ی ارومیه، ایران:
در دهه‌ی ۱۳۷۰، جمهوری اسلامی با هدف ساخت پل در میان دریاچه، در اولین گام، اقدام به پرکردن عمیق‌ترین قسمت‌های دریاچه کرد، که به کاهش عمق دریاچه و سرریز شدن آب آن انجامید. سپس برای حل مشکل به سدسازی و انحراف رودها روی آورد، این اقدام سبب توسعه‌ی کشاورزی در آن مناطق، و مصرف بی‌رویه‌ی آب شد.

دریاچه‌ی اُوِنز، ایالات متحده آمریکا:
در سال ۱۹۱۳، اداره‌ی آب و برق لس‌آنجلس، رودها و نهرهایی را که آب دریاچه‌ی اونز را تأمین می‌کردند به سوی کانال لس‌آنجلس منحرف کرد. کشاورزان و دامداران در برابر این حرکت ساکت ننشستند ولی راه به جایی نبردند. علاوه بر این مهندسان به استخراج آب‌های زیرزمینی هم پرداختند. دریاچه‌ی اونز در سال ۱۹۲۶ خشکید.

@Notes_On_Liberty
@science4lifee