استدلال ابطال‌پذیری سرکارل پوپر

~ لیز استیل‌واگن سوان

کارل پوپر (۱۹۹۴-۱۹۰۲) را یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان علم قرن بیستم می‌شناسند. احتمالاً عمده شهرت او به دلیل معیاری است که برای تمایز میان علم و شبه‌علم وضع کرد. پوپر از این که برای برخی از نظریات محبوب در آن زمان - به ویژه نظریه مارکس در باب تاریخ و روانکاوی فرویدی و روانشناسی فردی آلفرد آدلر - شأن علمی قائل میشدند ناراضی بود و از همین رو مصمم شد معیاری بیابد که بر پایه‌ی آن بتوان نظریات علمی را از نظریات شبه‌علمی متمایز ساخت. نزد پوپر این معیار، که ابطال پذیری خوانده می‌شود، علمی بودن یک نظریه را نشان میدهد. مطابق نظر پوپر، نظریه‌ای علمی است که اگر پیش‌بینی‌های آزمون پذیر و قابلیت‌ ابطال شدن داشته باشد. اگر نظریه ای به این شکل ابطال‌پذیر نباشد و فقط با شواهد پشتیبان انباشتی قابل تأیید باشد آنگاه شبه‌علمی است. مثلاً نظریه نسبیت عام اینشتین پیش‌بینی می‌کند که نور تابیده از ستارگان دوردست را میدانِ گرانشی خورشید خم می‌کند. در طی خورشیدگرفتگی ۱۹۱۹، اخترفیزیکدانان تأیید کردند که نور ستارگان واقعاً به وسیله‌ی خورشید و با تقریب مناسبی مطابق پیش‌بینی اینشتین خم شده است. مطابق معیار پوپر، نظریه نسبیت اینشتین نظریه‌ی علمی است، چون پیش‌بینی ای ابطال‌پذیر داشت (که البته در واقعیت ابطال نشد).

مسئله‌ای که آن زمان مرا به خود مشغول داشته بود نه این بود که «چه زمانی یک نظریه درست است؟» و نه این که «چه زمانی یک نظریه قابل پذیرش است؟» مسئله من فرق میکرد. می‌خواستم علم را از شبه علم متمایز سازم؛ و البته خیلی خوب می‌دانستم که بسیار پیش می‌آید که علم خطا می‌کند و شبه‌علم ممکن است تصادفاً به حقیقت بربخورد. (حدس‌ها و ابطال‌ها، ۴۴)

در مورد آدلر، تجربه ای شخصی مرا بسیار تحت تأثیر قرار داد یک بار در ۱۹۱۹ موردی را به او گزارش دادم که به نظرم موردی چندان آدلری نبود، اما او بدون این که آن کودک را ببیند و بی هیچ دشواری آن را در چارچوب نظریه احساس حقارت خود تحلیل کرد. قدری شگفت زده شده بودم و از او پرسیدم که چه طور میتواند مطمئن باشد. در پاسخ گفت: «به دلیل تجربه هزار برابرم» که من هم در مقابل نتوانستم از گفتن این جمله خودداری کنم که «تصور میکنم با این مورد جدید تجربه‌تان هزارویک برابر شده است.» (حدس‌ها و ابطال‌ها، ۳۶۸)

تاريخ علم، همانند تاریخ تمام اندیشه‌های انسانی، تاریخ رؤیاهای غیرمسئولانه و لجاجت و خطاست. اما علم از معدود فعالیت‌های بشری -احتمالاً یگانه فعالیت بشری- است که در آن خطاها به طریقی نظام مند نقادی میشوند و به مرور و اغلب به کرات اصلاح می‌گردند. به همین دلیل است که می‌توانیم بگوییم در علم اغلب از خطاهایمان می‌آموزیم و همین‌طور می‌توانیم به معنایی مشخص و روشن از پیشرفت سخن بگوییم. (حدس‌ها و ابطال‌ها، ۲۹۳)


(فرض ۱) اگر نظریه‌ای علمی باشد، آنگاه ادعاها یا پیش‌بینی‌هایی دارد که میتوان کذبشان را نشان داد.
(فرض ۲) نظریه‌ای را که فقط شواهد مؤید را معتبر میشمارد (شواهد مبطل را نادیده می‌گیرد) نمی‌توان ابطال کرد.
(حکم ۱) نظریه‌ای که فقط می‌تواند تأیید شود و نمی‌توان آن را ابطال کرد نظریه‌ای علمی نیست بلکه شبه علمی است (رفع تالی، (فرض۱)، (فرض۲)).

@science4lifee

Vasectomy
وازکتومی

وازکتومی که بهش «بستن لوله‌ی مردانه» هم میگن، یه عمل جراحی آسونه. این کار به مردها، ترنس‌ها و کسانی که نه مردن نه زن و آلت مردانه دارن کمک می‌کنه که دیگه هیچوقت بچه‌دار نشن.

۹۹٪
~ علیرضا
@science4lifee

استدلال‌های ناهمسنجی کوون

~ لیز استیل واگن سوان و مایکل بروس

تامس کوون (۱۹۹۶-۱۹۲۲) در حوزه تاریخ نگاری علم تحصیل کرده بود اما عمده شهرتش به سبب دستاوردهایش در فلسفه علم و جامعه شناسی علم است. اثر او به نام ساختار انقلاب‌های علمی یکی از مهم ترین و بحث انگیزترین کتاب‌های فلسفه علم در قرن بیستم است، بیشتر به این دلیل که عینیت علم را مستدل و قاطعانه زیر سؤال می برد، عینیتی که به ویژه در سنت فلسفی پوزیتیویسم منطقی امری مسلم فرض می‌شد. در میان دستاوردهای بسیار کوون در فلسفه علم از این سه مورد میتوان به عنوان مهمترین‌ها یاد کرد؛ (۱) ارائه تحلیلی از انقلاب‌های علمی که در طی آن تغییر پارادایم صورت می‌گیرد و دانشمندان قادر می‌شوند جهان را در پرتوی تازه ببینند؛ (۲) این اندیشه که علم، چنان که عموماً تصور می‌شود صورت انباشتی ندارد، زیرا پارادایم‌های جدیدتر با پارادایم قدیمی ناهمسنجند و روش‌های به کار رفته برای انجام مشاهده و کشف «حقیقت» وابسته به پارادایم علمی حاکم است؛ و (۳) این بینش که بهترین راه درک علم این است که آن را کوششی در متن تاریخی و اجتماعی ببینیم، اما این نگاه با فلسفه‌ی علم پوزیتیویستی پیشین در تضاد آشکار قرار دارد که علم را چیزی مجزا از روایت زندگی انسان می‌دانست.

عقلانیت و تغییر پارادایم‌ها

انتخاب [[میان پارادایم‌ها]] صرفاً بر اساس فرایندهای ارزیابی خاص علم متعارف انجام نمی‌شود و نمی‌تواند بشود، چون این فرایندها تا اندازه‌ای وابسته به آن پارادایم خاصند، حال آن که خودِ آن پارادایم محل بحث است. (ساختار انقلاب‌های علمی، ۸۸)

رقابت میان پارادایم‌ها مبارزه ای نیست که با ارائه‌ی براهین بتوان آن را فیصله داد. (ساختار انقلاب‌های علمی، ۱۴۸)

برای ایمان به یک نامزد برگزیده‌ی خاص [در میان نظریات پیشنهادی]، مبنایی هم باید وجود داشته باشد، گرچه نه لازم است که عقلانی باشد و نه کاملاً صحیح. چیزی باید باشد که دست کم به معدودی از دانشمندان این احساس را بدهد که پیشنهاد جدید در مسیر درستی است و گاهی فقط ملاحظات شخصی و ملاحظات غیر قابل بیان زیباشناختی این نقش را ایفا می‌کنند. (ساختار انقلاب‌های علمی، ۱۵۸)

(فرض۱) اگر پارادایم نوخاسته ای، نه از طریق برهان علمی بلکه به واسطه‌ی پذیرش اکثریت یا جذابیت شهودی غالب گردد، آنگاه تکلیف گذار از یک پارادایم به پارادایم دیگر به صورت عقلانی معین نشده است.
(فرض۲) پارادایم نوخاسته ای به واسطه پذیرش اکثریت یا جذابیت شهودی غالب می شود.
(حکم ۱) تکلیف گذار از یک پارادایم به پارادایم بعدی به صورت عقلانی معین نشده است (وضع مقدم، (فرض۱)، (فرض۲)).

پارادایم‌های ناهمسنج و کل‌گرایی

مرجع فیزیکی این مفاهیم اینشتینی به هیچ عنوان با مرجع فیزیکی مفاهیم همنام نیوتنی اینهمان نیست (جرم نیوتنی پایسته است؛ جرم اینشتینی به انرژی قابل تبدیل است. فقط در سرعت‌های نسبتاً کم می‌توان هر دو را به یک صورت اندازه گیری کرد و حتی در همان هنگام هم نباید هردو را یکی دانست.) (ساختار انقلاب‌های علمی، ۱۰۲).

دگرگونی مفهومی حاصل شده، گرچه از تبدیل نظام زمین مرکزی به خورشید مرکزی یا گذار از فلوژیستن به اکسیژن یا از نظریه‌ی ذره ای به نظریه‌ی موجی [[ برای تبیین ماهیت نور]] پیچیده‌تر است، اما به همان اندازه پارادایم استوار و مستحکم پیشین را از اساس ویران می‌سازد. (ساختار انقلاب‌های علمی، ۹۴)

در جایی که پریستلی هوای فلوژیستن زدوده می‌دید و دیگران هیچ نمیدیدند، لاوازیه... اکسیژن می‌دید. (ساختار انقلاب‌های علمی، ۱۱۸)

(فرض۱) اصطلاحات علمی به چیزهایی ارجاع دارند و به واسطه‌ی شبکه ای از معانی معنادار هستند.
(فرض۲) اگر پارادایم ها همسنج باشند، آنگاه اصطلاحات در پارادایم جدید نیز همان معنا را خواهند داشت؛ مثلاً «جرم» در نظریات نیوتن معادل خواهد بود با «جرم» در نظریات اینشتین.
(فرض۳) اصطلاحات در پارادایم‌های جدید همان معنای قدیم را ندارند؛ مثلاً «جرم» در نظریات نیوتن با «جرم» در نظریات اینشتین معادل نیست (و هیچ یک حالت خاصی از دیگری نیستند) و بعضی چیزها [در پارادایم جدید] به کلی حذف میشود (مانند فلوژیستن).
(حکم۱) پارادایم‌ها ناهمسنجند (رفع تالی، (فرض۲)، (فرض۳)).
(فرض۴) اگر پارادایم‌ها ناهمسنج باشند، آنگاه چنین نیست که علم در طول زمان تقریب بهتر و بهتری از حقیقت به دست دهد.
(حکم۲) چنین نیست که علم در طول زمان تقریب بهتر و بهتری از حقیقت به دست دهد (وضع مقدم، (فرض۴)، (حکم۱)).

@science4lifee

مسئله:
فرض کنید شما قصد دارید از بین N خواستگار، بهترین گزینه را انتخاب کنید. شما با هر خواستگار به ترتیب ملاقات می‌کنید و پس از هر ملاقات باید تصمیم بگیرید که او را بپذیرید یا رد کنید. پس از رد یک خواستگار، دیگر نمی‌توانید به او بازگردید. هدف شما پیدا کردن بهترین خواستگار از بین همه آن‌هاست.

راه‌حل بهینه برای این مسئله به این صورت است:
۱. ابتدا حدود ۳۷ درصد (به طور دقیق ۱/e که e عدد نپر با مقدار تقریبی ۲.۷۱۸ است) از خواستگاران اول را رد کنید. در این مرحله هدف شما فقط جمع‌آوری اطلاعات و شناخت نسبی از کیفیت خواستگاران است.
۲. سپس اولین خواستگاری را که از تمام خواستگاران قبلی بهتر بود انتخاب کنید.
این استراتژی احتمال پیدا کردن بهترین گزینه را به حداکثر می‌رساند، که این احتمال نیز تقریباً برابر با ۳۷ درصد است.

چرا ۳۷ درصد؟
این عدد از محاسبات ریاضی و بهینه‌سازی احتمال به دست می‌آید. توضیح دقیق محاسبات نیازمند دانش ریاضیات پیشرفته است، اما به طور خلاصه می‌توان گفت که این عدد نقطه بهینه‌ای است که بین دو حالت افراطی (رد کردن تعداد بسیار زیاد یا بسیار کم از گزینه‌ها) تعادل برقرار می‌کند.

این مدل بر اساس چند فرض ساخته شده است:
۱. خواستگاران به ترتیب و به صورت تصادفی ظاهر می‌شوند.
۲. پس از رد یک خواستگار امکان بازگشت به او وجود ندارد.
۳. هدف فقط پیدا کردن بهترین گزینه است، نه لزوماً گزینه‌ای که «به اندازه کافی خوب» باشد.

در واقعیت روابط انسانی پیچیده‌تر از مدل‌ها هستند و فاکتورهای زیادی در انتخاب همسر دخیل‌اند که در این مدل ساده در نظر گرفته نشده است. به همین دلیل نباید این قانون را به عنوان یک دستورالعمل قطعی در نظر گرفت، بلکه باید آن را به عنوان یک چارچوب نظری برای درک بهتر مسئله انتخاب در شرایط محدود در نظر گرفت.

~ اقتباس از جان آلن پائولوس

@science4lifee

استدلال «معجزه که نیست» پاتنم

~ لیز استیل واگن سوان

هیلری پاتنم (۱۹۲۶-۲۰۱۶)، فیلسوف زبان، ذهن و علم در دفاع از برداشت واقع‌انگارانه از موفقیت علمی، استدلال «معجزه که نیست» را عرضه کرده است. واقع‌انگاران معتقدند که بهترین روش‌ها و نظریات علمی ما معرفتی اصیل از جهان به دست می‌دهند و در برخی موارد، هویاتی که در نظریات علمی سوردار می‌شوند، مانند الکترون‌ها، رشته‌های زیرذره‌ای، ضدماده و قوانین ریاضیاتی واقعاً وجود دارند؛ زیرا اگر این طور نبود، علم ما نمی‌توانست در شناساندن جهان به ما این اندازه موفق عمل کند. حرف اصلی استدلال «معجزه که نیست» این است که بهترین تبیین برای موفقیت نظریات علمی در پیش‌بینی و ابزارسازی، صدق (دست کم تقریبی) آنهاست. (دیدگاه مقابل -یعنی دیدگاه ضدواقع‌انگاران- این است که برای سودمند بودن نظریات علمی و ریاضیاتی ما وجود هویاتی که در این نظریات در دامنه سورها واقع می‌شوند ضروری نیست؛ یا به تعبیر دیگر نظریات ما سودمندند اما ضرورتاً به لحاظ تجربی دقیق نیستند.)

استدلال ایجابی در دفاع از واقع‌انگاری این است که واقع‌انگاری یگانه دیدگاه فلسفی‌ای است که موفقیت علم در آن معجزه نیست. (پاتنم، ۷۳)

بیشتر شبیه معجزه یا تصادفی تقریباً در ابعاد کیهانی بود اگر نظریه‌ای می‌توانست مانند نظریه نسبیت عام یا نظریه فوتونی نور این همه پیش‌بینی تجربی درست داشته باشد بدون این‌که آن‌چه درباره ساختار بنیادین عالم می‌گوید، صحیح یا «مطلقاً» یا «اساساً» صحیح باشد. ولی ما نباید وقوع معجزه را بپذیریم، به ویژه اگر بدیل غیرمعجزه‌وار داشته باشیم. اگر چیزی که این نظریات ضمناً دربارهٔ پشت پردهٔ پدیده‌ها می‌گویند درست یا تقریباً درست باشد، آنگاه تعجبی نخواهد داشت اگر آن پدیده‌ها را درست توصیف کنند. پس این نتیجه‌گیری معقول است که نظریاتی که اکنون پذیرفته‌ایم به واقع «مطلقاً» صحیحند (ورال، ۱۰۱)

(فرض ۱) اگر نظریه‌ای علمی پیش‌بینی‌های مشاهدتی دقیقی داشته باشد، آنگاه باید (دست کم به طور تقریبی) صادق باشد.
(فرض ۲) بسیاری از نظریات علمی ما پیش‌بینی‌های دقیق مشاهدتی دارند.
(حکم ۱) بسیاری از نظریات علمی ما باید (دست کم به طور تقریبی) صادق باشند؛ در غیر این صورت موفقیت علمی یک معجزه بود (وضع مقدم، (فرض۱)، (فرض۲)).

@science4lifee

صرف نظر از هر مشکلی که رقم ۱/۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ داشت، نادر بودن به خودی خود لزوماً نباید مدرکی برای چیزی باشد. وقتی به کسی در بازی بریج دستِ ۱۳ کارتی داده می‌شود، احتمال دریافت آن دستِ خاص کمتر از ۱ در ۶۰۰ میلیارد است. با این وجود مسخره خواهد بود که کسی دستی دریافت کند، آن را با دقت بررسی کند، محاسبه کند که احتمال دریافت آن کمتر از ۱ در ۶۰۰ میلیارد است و سپس نتیجه بگیرد که او نباید آن دستِ خاص را دریافت کرده باشد چون بسیار بسیار نامحتمل است. در برخی موقعیت‌ها (contexts) انتظار وقوع اتفاقات نامحتمل می‌رود. هر دستِ بریج کاملاً نامحتمل است.

@science4lifee

همین موضوع در مورد دست‌های پوکر یا بلیط‌های لاتاری هم صدق می‌کند.

یه چیزی که هست اینه که، اگه همه‌ی اون ۳٫۸۳۸٫۳۸۰ روشی که میشه ۶ تا عدد از ۴۰ تا رو انتخاب کرد، همشون یه اندازه احتمال داشته باشن، پس چرا یه بلیط لاتاری با اعداد ۲، ۱۳، ۱۷، ۲۰، ۲۹، ۳۶ برای اکثر آدما خیلی جذاب‌تر از یه بلیط با اعداد ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶ به نظر میاد؟ به نظرم این یه سؤال خیلی اساسی و عمیقه.

هزینه اشتراک سنگین دلاری ژورنال علمی نیچر به همراه ۵۴ ژورنال علمی تخصصی پرداخت شد.

55 cutting-edge scientific journals in one subscription
Nature+

به زودی محتوای ارزشمند این مجموعه به شکل متفاوتی توسط سرویس جام جمشید ارائه می‌شود.

منتظر دریافت نظرات شما هستیم:
@jamjamshid_req

Sterilization
سترون‌سازی زنان

می‌خواهید خیالتان از بابت بارداری در آینده راحت باشد؟ سترون‌سازی (که گاهی اوقات سترون‌سازی زنان، بستن لوله‌های رحمی (بستن لوله‌ها) نامیده می‌شود) یک عمل جراحی ایمن و مؤثر است که به طور دائمی از بارداری جلوگیری می‌کند.

۹۹٪
~ علیرضا
@science4lifee

What is the Arcsine Law?

Ethan Ackelsberg

@science4lifee