عباس زریاب خوبی نادره دوران بود که بعد از انقلاب فرهنگی دانشگاه‌ها در سال ۱۳۵۹ به رهبری شارلاتان‌هایی مانند عبدالکریم سروش و دار و‌ دسته‌اش خانه‌نشین شد و دانشگاه تهران یکی از گوهرهای نایاب خود را از دست داد.
روانش مینو و یادش گرامی

... آنچه معاش است بسته به مویی است که هر دم، دم تیغ شمشیر بازسازی و پاکسازی بر سرش ایستاده است.

عباس زریاب در سال ۱۲۹۸ در خوی به دنیا آمد. خانواده‌اش مذهبی و فرهنگی بودند. از همان کودکی به کتاب و درس علاقهٔ زیادی داشت. قرآن، ادبیات فارسی و عربی و تاریخ را خیلی زود یاد گرفت. به تهران رفت و در دانشگاه تهران تاریخ خواند. پایان‌نامهٔ دکتری‌اش دربارهٔ تاریخ فلسفه در اسلام بود. بعدها برای ادامهٔ پژوهش به آلمان رفت و در آنجا هم با استادان اروپایی کار کرد و با روش‌های مدرن تاریخ‌پژوهی آشنا شد.
زریاب به‌قدری به تحقیق و نوشتن دلبسته بود که می‌گفتند:
«اگر به او قلم و کاغذ بدهی، همهٔ روز و شب را می‌نویسد و از خستگی چیزی نمی‌فهمد.»
او عاشق کتابخانه‌ها بود؛ ساعت‌ها میان نسخه‌های خطی می‌نشست و یادداشت برمی‌داشت. با اینکه دانش بسیار گسترده‌ای داشت، اهل شهرت‌طلبی نبود. خیلی ساده و بی‌ادعا زندگی می‌کرد. شاگردانش می‌گفتند وقتی از او می‌پرسیدی چرا این‌قدر دقیق می‌نویسد، می‌گفت:
«تاریخ امانتی است در دست ما؛ حق نداریم با آن بازی کنیم.»

وقتی اینارو با یک دست بدی:

مینوی، زرین‌کوب، همایی، نفیسی، دهخدا، قزوینی، معین، زریاب خویی، فرورانفر، یاسمی، ناتل خانلری، بهار و ...

با دست دیگه‌ات اینو میگیری:

حضرت، عالی‌جناب، سرور، مداح، استاد ادبیات فارسی در دانشگاه تهران جناب سعید حدادیان

تقصیر ما نیست، تقصیر مغزشونه!

حتماً شما هم از بزرگ‌ترها شنیدین که می‌گن: «ما با دست خالی شروع کردیم و به اینجا رسیدیم، جوون‌های امروزی تنبلن!» ولی آیا واقعاً داستان همینه، یا پای چند تا خطای ذهنی در میونه که باعث می‌شه نتونن شرایط امروز ما رو درک کنن؟

فرضیهٔ جهان عادل (Just-World Hypothesis)
فرضیهٔ جهان عادل، اون نیاز روانی ماست که دوست داریم باور کنیم دنیا اساساً جای منصفانه‌ایه و هر کسی همونی رو گیرش میاد که لایقشه. آدمای خوب پاداش می‌گیرن و آدمای بد هم مجازات می‌شن.
این سوگیری، یه جور مکانیزم دفاعی برای حفظ سلامت روانمونه. اگه قبول کنیم که دنیا ناعادلانه است و ممکنه اتفاقای بد بی‌دلیل واسه آدمای خوب بیفته، یه حس ناامنی و اضطراب شدیدی می‌گیریم. برای همین، ذهنمون ترجیح می‌ده واسه هر اتفاقی، یه دلیل عادلانه پیدا کنه.
اونی که تو نسل قبل موفق شده، برای اینکه حس کنه موفقیتش شانسی نبوده و کاملاً حقش بوده، به این باوره پناه می‌بره. با خودش می‌گه: «من موفق شدم چون سخت‌کوش و بااراده بودم.» نتیجه منطقی این حرفش این می‌شه که: «پس جوونایی که امروز موفق نمی‌شن، حتماً یه مشکلی تو خودشون دارن؛ تنبلن یا بی‌انگیزه.»
اینجوری، به جای اینکه واقعیت تلخ یه سیستم اقتصادی و اجتماعی ناعادلانه رو قبول کنه، مشکل رو به یه نقص اخلاقی تو جوونا ربط می‌ده. این کار بهش آرامش روانی می‌ده و جایگاه خودش رو تو یه «دنیای عادل» توجیه می‌کنه.

سوگیری تأیید (Confirmation Bias)
این سوگیری یعنی تمایل ذهنمون به گشتن دنبال اطلاعاتی که باورهای قبلی‌مون رو تأیید کنه. ما ناخودآگاه شواهدی رو که با نظرمون مخالفه، نادیده می‌گیریم یا بی‌اهمیت جلوه می‌دیم.
طرفی که تو نسل قبل با این باور که «تلاش تنها عامل موفقیته» به جایی رسیده، فعالانه دنبال چیزایی می‌گرده که این باورش رو تأیید کنه.
اگه یه جوون موفق و کارآفرین ببینه، می‌گه: «ببینید! اگه تلاش کنید، می‌شه.»
اگه هزاران جوون تحصیل‌کرده و بیکار ببینه، اونا رو نادیده می‌گیره یا می‌گه: «اینا به اندازه کافی خلاقیت یا اراده نداشتن.»
اون تو شبکه‌های اجتماعی دنبال خبرایی می‌گرده که از «تنبلی جوونای امروزی» می‌گن و از تحلیلای اقتصادی که مشکل رو ساختاری می‌دونن، راحت رد می‌شه.

شکاف همدلی (Empathy Gap)
این پدیده یعنی ناتوانی ما تو درک درست حس و حال و دیدگاه بقیه، مخصوصاً وقتی وضعیت خودمون با اونا فرق داره.
اونا ممکنه بگن «ما هم سختی کشیدیم»، ولی حافظه، تلخی اون سختی‌ها رو بعد از ده‌ها سال موفقیت، کمرنگ کرده. اونا سختی گذشته‌شون رو از پشت عینک موفقیت امروزشون به یاد میارن. در نتیجه، شدت و عمق درد و رنجی که جوونای امروز تجربه می‌کنن رو دست‌کم می‌گیرن. چون نمی‌تونن سنگینی اون بار رو واقعاً حس کنن، راحت به این نتیجه می‌رسن که جوونا دارن اغراق می‌کنن یا بهونه میارن.

خطای انگ بی‌درنگ (Fundamental Attribution Error)
نسل قدیم: «من تو شرایط سخت کار کردم و موفق شدم، چون بااراده بودم.»
قضاوت دربارهٔ نسل جدید: «این جوونا موفق نمی‌شن، چون تنبل و بی‌اراده‌ن.»
اونا نقش حیاتی شرایط و بستر رو نادیده می‌گیرن. یادشون می‌ره که تو دوره اونا، تورم کمتر بود، امید به آینده بیشتر بود و موانع اجتماعی و اقتصادی یه شکل دیگه‌ای بود.

سوگیری بقا (Survivorship Bias)
ما تمایل داریم فقط به داستان آدمای موفق توجه کنیم و همهٔ اونایی که با وجود تلاش زیاد تو همون شرایط شکست خوردن رو فراموش می‌کنیم. اون فردی که تو گذشته موفق شده، نمایندهٔ همهٔ هم‌نسل‌هاش نیست؛ اون یکی از معدود «بازمونده‌ها»ست. هزاران نفر دیگه تو همون دوره تلاش کردن و به خاطر موانع سیستماتیک شکست خوردن، ولی داستان اونا هیچ‌وقت شنیده نمی‌شه. در نتیجه، آدم موفقه به اشتباه فکر می‌کنه که هرکی تلاش می‌کرد، موفق می‌شد.

تو جنگ جهانی دوم، مهندسا فقط قسمت‌هایی از هواپیماهای برگشته رو که تیر خورده بود، تقویت می‌کردن. اما یه آمارشناس به اسم آبراهام والد گفت: شما باید جاهایی رو تقویت کنید که تیر نخورده! چون هواپیماهایی که به اون نقطه‌های حساس (مثل موتور) تیر خوردن، هیچ‌وقت برنگشتن. این یه نمونه کامل از سوگیری بقاست.

~ علی نظری

میدان‌های الکترومغناطیسی و تلفن‌های همراه

~ استیون کورنستاین

نقدی معرفت‌شناختی به حکم اعدام
(متن زیر فلسفی است و مخاطب آن حقوق‌دانان است.)

آمار نشان می‌دهد که دست‌کم ۴ درصد از محکومان به اعدام در آمریکا بی‌گناه بوده‌اند. صرف این آمار واقعیتی را نشان می‌دهد؛ اینکه نظام‌های قضایی، به رغم تلاش در رعایت انصاف، توسط انسان‌ها اداره می‌شوند؛ و انسان‌ها خطاپذیرند. قاضی، دادستان، هیئت منصفه، وکلا، شاهدان، و حتی (اعتراف‌های خودِ) متهم، همگی خطاپذیرند. این خطاپذیری ویژگی بنیادی شناخت آدمی‌ست که باید در طراحی تمامی نظام‌های اجتماعی، به‌ویژه در نظام‌های عدالت کیفری، در نظر گرفته شود.

خطاپذیرانگاری (Fallibilism) چیست؟
خطاپذیرانگاری اصلی معرفت‌شناختی است که مطابق آن هیچ‌یک از باورهای ما نمی‌تواند به طور قطعی و مطلق تضمین‌شده باشد. تمام دانش بشری موقتی، فرضی، و قابل اصلاح است. اما چرا این اصل را بپذیریم؟! زیرا جدا از مقبولیت آن از منظر عقل سلیم، شواهدی تجربی نیز به نفع آن داریم.

تبیینی تکاملی-شناختی
مغز انسان برای بقا تکامل یافته است، و نه برای رسیدن به حقیقت مطلق. سیستم تفکر سریع که به ارث برده‌ایم، هرچند که از نظر تکاملی بسیار موفق بوده، اما مستعد خطاست. ذهن برای دنیایی کاملاً متفاوت از دادگاه‌های مدرن امروز طراحی شده‌ و با استفاده از برخی میان‌برها کار می‌کند. این میان‌برها، که برای جهان نیاکان دور ما کارآمد بوده‌اند، هرچند برای بسیاری از موارد در جهان امروز نیز کارآمدند، اما منشأ خطاهای نظام‌مند و سوگیری‌های شناختی نیز می‌شوند.
به سه سوگیری اشاره کنیم که هر حکم قضایی را خطاپذیر می‌سازند.

سوگیری تأیید به تمایل به جست‌وجو، تفسیر و به خاطر سپردن اطلاعاتی که باورهای قبلی ما را تأیید می‌کند، اشاره دارد. قاضی یا بازپرس ممکن است ناخودآگاه به شواهدی که مظنون را گناهکار نشان می‌دهد وزن بیشتری بدهند.

مطابق اثر هاله‌ای، اگر فردی یک ویژگی مثبت، مانند ظاهر آراسته یا فن بیان خوب، داشته باشد، تمایل داریم سایر ویژگی‌های او را نیز مثبت ارزیابی کنیم، و برعکس. این موضوع می‌تواند قضاوت در مورد شخصیت یک متهم را به قضاوت در مورد جرم انتسابی ربط دهد.

بعلاوه، شواهد متعدد روان‌شناسی نشان می‌دهند که حافظه‌ی انسان دقیق نیست. خاطرات با هر بار یادآوری بازسازی می‌شوند و می‌توانند تحت تأثیر اطلاعات جدید، احساسات و پرسش‌های جهت‌دار تغییر کنند. شهادت شاهدان عینی، که اغلب سنگ بنای یک پرونده است، می‌تواند غیرقابل اعتماد باشد.

چرا احکام غیرقابل بازگشت مانند اعدام باید لغو شوند؟
با توجه به مطالب بالا، استدلال منطقی علیه حکم اعدام، مطابق زیر است:

یک. قاضی، به عنوان یک انسان، خطاپذیر است و امکان محکوم کردن افراد بی‌گناه وجود دارد؛

دو. حکم اعدام یک مجازات مطلقاً غیرقابل بازگشت است.
بنابراین:
سه. اجرای حکم اعدام به معنای پذیرش خطر اعدام یک فرد بی‌گناه است و باید لغو شود.

اما آیا خود استدلال‌ها و شواهد روان‌شناختی مورد اشاره خطاپذیر نیستند؟!
در معرفت‌شناسی روز، نظریه‌ی دیگری داریم به نام دست‌اندازی عمل‌گرایانه (pragmatic encroachment) که بر آن اساس می‌توان دفاعیه‌ای از خطاپذیرانگاری در احکام غیرقابل بازگشت عرضه کرد.
مطابق خلوص‌گرایی معرفتی توجیه یک باور فقط به عوامل معرفتی بستگی دارد و ملاحظات عملی، مانند هزینه‌ها و فواید، بی‌ربط هستند. اما دست‌اندازی عمل‌گرایانه، با عرضه‌ی استدلال‌هایی قانع‌کننده، می‌گوید توجیه معرفتی یک باور، تحت تأثیر ملاحظات عملی قرار می‌گیرد. به عبارتی هرچه هزینه‌ی اشتباه کردن در یک باور بالاتر باشد، برای موجه بودنِ آن باور به شواهد قوی‌تری نیاز داریم.
اگر نظریه‌ی دست‌اندازی عمل‌گرایانه را در قضاوت به کار بریم، می‌توان حالتی را در نظر گرفت که قاضی با توجه به دسته‌ای شواهد به این باور رسیده است که متهم مجرم است. دو حکم را در نظر بگیرید.

الف. مجازات حبس ابد. در این حالت اگر متهم بی‌گناه باشد هزینه‌ی اشتباه آن است که سال‌ها از زندگی یک فرد بی‌گناه تباه می‌شود. اما این خطا تا حدی قابل جبران است؛ می‌توان فرد را آزاد کرد و به او غرامت پرداخت.
ب. مجازات اعدام. در این حالت هزینه‌ی اشتباه، کاملاً غیرقابل جبران است.

بر اساس دست‌اندازی عمل‌گرایانه ممکن است مجموعه‌ی یکسانی از شواهد، برای توجیه حکم حبس ابد توسط قاضی «کافی» باشد، زیرا در آنجا جایی برای جبران خطا وجود دارد. اما همان مجموعه شواهد برای توجیه حکم اعدام «کافی» نباشد، زیرا هزینه‌ی خطا آنقدر بالا است که استاندارد توجیه معرفتی را به سطحی دست‌نیافتنی برای هر نظام خطاپذیر ارتقا می‌دهد.
به عبارتی، به رغم خطاپذیریِ استدلالی که علیه حکم اعدام در بالا عرضه شد، موجه هستیم که در لغو مجازات‌های غیرقابل بازگشت، آن را بپذیریم؛ زیرا مخاطرات بالای این احکام، استاندارد لازم برای «دانستن» یا «موجه بودن» را به جایی ورای حدود شناخت آدمی می‌برد.

هادی صمدی
@evophilosophy

این لینک برای ادعای اول :
Rate of false conviction of criminal defendants who are sentenced to death
https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1306417111

در خصوص حافظهٔ شاهدان عینی هم ویکیپدیا رو چک کردم به فارسی ترجمه نشده:
Misinformation effect
این اثر نشان می‌دهد که حافظهٔ ما، به‌ویژه خاطرات رویدادی (episodic memories، یعنی خاطرات مربوط به وقایع مشخص زندگی‌مان)، ثابت و تغییرناپذیر نیست. اطلاعات جدیدی که پس از یک رویداد دریافت می‌کنیم، می‌تواند خاطرهٔ اصلی ما را از آن رویداد تحریف کند و دقت آن را کاهش دهد.
این پدیده از اواسط دههٔ ۱۹۷۰ میلادی مطالعه شده و الیزابت لافتوس از تأثیرگذارترین پژوهشگران این عرصه است. یک نظریه بر آن است که اطلاعات اصلی با اطلاعات گمراہ‌کننده‌ای که بعداً عرضه شده، در هم می‌آمیزد. نظریه‌ای دیگر می‌گوید که اطلاعات گمراہ‌کننده، جایگزین اطلاعات اصلی می‌شود و آن را بازنویسی می‌کند. دانشمندان همچنین معتقدند که چون اطلاعات گمراہ‌کننده تازه‌تر است، بازیابی آن از حافظه نیز آسان‌تر است ...
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Misinformation_effect

زمانی اینجا آینهٔ آبی آسمان بود و منبع زندگی برای هرآنچه در اطرافش نفس می‌کشید. امروز اما به جای آن، یک زخم عظیم و سفید از نمک بر چهره خاک نشسته است؛ یک قبرستان ساکت که روزی محل هیاهوی حیات بود.
اشتباه نکنید. این فاجعه، یک اتفاق نبود! یک انتخاب بود. انتخابِ جهل بر علم، انتخابِ تعهد بر تخصص، انتخابِ متوسط‌هایی که اگر سیستم سالم بود، لیاقت اداره یک نانوایی را هم نداشتند، چه رسد به سرنوشت یک ملت و میراث طبیعی آن. این مرگ، حاصل تصمیم کسانی است که تنها هنرشان، نشستن بر مسندی بود که برایشان گشاد بود و تنها تخصصشان ویران کردن بود.
و داستان آن دریاچه، داستان تمام ایران است. این بی‌کفایتی، این بی‌تدبیری، مانند سمی کشنده در رگ‌های این سرزمین جاری است. اقتصادی که ورشکسته شد، فرهنگی که سرکوب شد، طبیعتی که نابود شد، و امیدی که در دل جوانانش خشکید، همگی از همان تفکری جان می‌گیرند که آن نگین فیروزه‌ای را به کویری از نمک تبدیل کرد.

~ نظری

The Hebrew Bible tells of seven lean years in Egypt; the Christian Bible has Famine as one of the four horsemen of the apocalypse.

عهد عتیق از هفت سال خشکسالی در مصر سخن می‌گوید و در عهد جدید، قحطی یکی از چهار سوار آخرالزمان است.

~ پینکر
–معدنی