قبلا بهش می‌گفتن مادر‌مکان الان شده داماد سر خونه. 😅

دیوید باراش

دیوید باراش

دیوید باراش

دیوید باراش

بخش زیادی از گپ‌وگفت‌های عمومی دربارهٔ کاستن از تغییرات اقلیمی بر فداکاری‌های داوطلبانه‌ای مانند بازیافت، کاهش مسافت حمل غذا، جداکردن شارژرها از پریز برق و اقداماتی از این قبیل تأکید می‌کند (خود من هم در چندین کارزار از این نوع که توسط دانشجویان هاروارد رهبری می‌شد، برای پوسترها ژست گرفته‌ام). اما این کارها -هر چه قدر هم که احساس فضیلت را در ما برانگیزند- در واقع، ما را از اَبَرچالشی که پیش رو داریم، غافل می‌کنند. مشکل اینجاست که انتشار کربن نمونهٔ کلاسیکی از بازی کالاهای عمومی است که به تراژدی منابع مشترک هم معروف است. در این بازی، هر فرد از فداکاری دیگران سود می‌برد و از فداکاری خودش ضرر می‌کند. در نتیجه، همه انگیزه دارند که سواری مجانی بگیرند و بگذارند دیگران فدا شوند و نهایتاً، همه ضرر می‌کنند. راه‌حل استاندارد برای این معضل وجود قدرتی قهری است که مفت‌سواران را تنبیه کند، اما هر حکومتی که آن اندازه قدرت تمامیت‌خواهانه‌ داشته باشد که سفالگری هنری را لغو کند، بعید است آن قدرت را فقط در جهت تأمین خیر عمومی به کار بگیرد. راه دیگر آن است که این خیال را در سر بپروریم ‌که اقناع اخلاقی آن قدر نیرومند هست که همه را به انجام فداکاری‌های لازم وادارد. درست است که انسان‌ها احساسات جمعی دارند، اما عاقلانه نیست که سرنوشت سیاره را به این امید موهوم گره بزنیم که میلیاردها نفر همزمان داوطلب می‌شوند و علیه منافع شخصی‌شان عمل می‌کنند. مهم‌تر از همه، میزان فداکاری لازم برای کاهش انتشار کربن به نصف و سپس به‌صفررساندن انتشار آن بسیار فراتر از چشم‌پوشی از زیورآلات است. برای این آرمان، باید از برق، گرمایش، سیمان، فولاد، کاغذ، سفر، غذا و پوشاک مقرون‌به‌صرفه چشم بپوشیم.

اندر باب پوچ‌بودن فداکاری‌های داوطلبانه و سرگرم‌کن برای نجات محیط زیست!

ریاضیات
دکتر شهشهانی

در یکی از روزهای سرد فوریهٔ سال ۲۰۱۸، در لندن، تظاهرات کوچکی روبه‌روی سینمایی در نزدیکیِ سیرک پیکدیلی برپا شده بود. معترضان آرام که خود را در لباس‌های گرم پیچیده‌ بودند، پلاکاردهایی در دست داشتند که رویشان با حروف بزرگ نوشته شده بود: «ساکت‌شده». اغلب رهگذران لندنی که شتابان راهی ایستگاه‌های اتوبوس یا میخانه‌های «سوهو» بودند‌، به آنها اعتنا نمی‌کردند. زوج رهگذری متوجه شدند که جمعیت عمدتاً از میانسالان و سالمندان تشکیل شده است. یکی‌شان گفت: «احتمالاً طرفدارای حزب یوکیپ‌ن». اما این طور نبود. این عدهٔ معدود برای تماشای فیلمی به نام «صداهای ساکت‌شدگان» به اینجا آمده بودند.

جنون جمعی
داگلاس ماری

آیا جنگ به پایان رسیده است؟ توضیح یک پارادوکس
ما در صلح آمیز ترین دوره تاریخ زندگی می کنیم. چی؟! حتما میگید شوخی می کنیم؟ همچین چیزی نمیتونه صحیح باشه، الان بیشتر از هر زمانی شاهد جنگ هستیم. واقعیت رو بخواید، نه، انسانهای کمتر و کمتری در جنگ ها کشته میشن، با وجود اینکه جمعیت جهان از هر زمانی بیشتره... و اعداد و ارقام اینو اثبات می کنه! در این ویدئو توضیح میدیم که چطور به چنین نتیجه ای رسیدیم، و چرا ممکنه که جنگ به تاریخ بپوینده.

ترجمهٔ حمیدرضا بیدار

عصب‌شناسی باورها
مایکل شرمر:

تفکر منطقی همیشه بر ذهن ما حاکم نیست. مغز انسان در طول میلیون‌ها سال، نه به عنوان یک ابزار منطقی بی‌نقص، بلکه به عنوان یک «موتور باورمند» تکامل یافته است. ماشینی برای بقا که اولویتش نه حقیقت مطلق، بلکه تصمیم‌گیری سریع در شرایط عدم قطعیت بوده است. درک این سازوکارهای تکاملی برای فهم خطاهای شناختی رایج، تفکر خرافی و جادویی که همگی ما مستعد آن هستیم، اهمیتی استراتژیک دارد. این تمایل ذاتی برای باورمندی، بر دو ستون اصلی استوار است: پترنیسیتی (Patternicity) یا الگویابی و عاملیت‌باوری (Agenticity) یا نسبت دادن نیت و اراده به آن الگوها. این دو فرایند سنگ‌بنای بسیاری از نظام‌های اعتقادی بشر را تشکیل می‌دهند.

چرا همه‌جا الگو می‌بینیم؟

پترنیسیتی به تمایل مغز برای یافتن الگوهای معنادار در میان انبوهی از داده‌های معنادار و بی‌معنا (نویز) گفته می‌شود. این ویژگی یک استراتژی تکاملی حیاتی برای بقا در محیط‌های پرخطر اجدادمان بوده است. مغز ما به عنوان یک ماشین شناسایی الگو تکامل یافته تا از طریق تداعی معانی، به درکی از محیط برسد که به بقا و زادوولد کمک کند.
برای درک بهتر این موضوع، یک انسان اولیه را در دشت‌های آفریقا، سه میلیون سال پیش، تصور کنید که صدای خش‌خشی را از میان علف‌ها می‌شنود. او با دو انتخاب سرنوشت‌ساز روبروست:

خطای نوع اول (مثبت کاذب): او فرض می‌کند صدا متعلق به یک شکارچی خطرناک است، اما در واقع فقط وزش باد بوده. در این حالت، او یک الگو را واقعی پنداشته در حالی که نبوده است. هزینه این خطا، تنها کمی احتیاط بی‌مورد و مصرف انرژی است.

خطای نوع دوم (منفی کاذب): او فرض می‌کند صدا فقط باد است، اما در حقیقت یک شکارچی در کمین اوست. در این حالت، او یک الگوی واقعی را نادیده گرفته است. هزینه این خطا، تبدیل شدن به ناهار آن شکارچی و حذف از چرخهٔ تکامل است.

از دیدگاه تکاملی، هزینه ارتکاب خطای نوع دوم (مرگ) به مراتب سنگین‌تر از هزینه خطای نوع اول (احتیاط بی‌مورد) بوده است. این نابرابری در هزینه باعث شده که «موقعیت پیش‌فرض مغز، فرض واقعی بودن تمام الگوها باشد». این سازوکار، اساس تفکر خرافی و جادویی را تشکیل می‌دهد. این تمایل ذاتی به الگویابی، ارتباط تنگاتنگی با عوامل روانشناختی، به خصوص احساس کنترل فرد بر محیط خود دارد.

روانشناسی کنترل و باور

ارتباط مستقیمی بین پترنیسیتی و مفهومی روانشناختی به نام کانون کنترل (Locus of Control) وجود دارد. این مفهوم توضیح می‌دهد که باور فرد به میزان کنترلی که بر شرایط زندگی خود دارد، بر تمایل او به دیدن الگوها و در نتیجه، ایجاد باورهای خرافی تأثیر می‌گذارد. به طور کلی، دو نوع کانون کنترل وجود دارد:

کانون کنترل درونی: افرادی که معتقدند خودشان وقایع را رقم می‌زنند و بر شرایط کنترل دارند.

کانون کنترل بیرونی: افرادی که فکر می‌کنند شرایط خارج از کنترل آن‌هاست و وقایع برایشان «اتفاق می‌افتد».

محیط و میزان عدم قطعیت در آن نیز نقشی کلیدی ایفا می‌کند. مطالعات کلاسیک انسان‌شناس، برانیسلاو مالینوفسکی، بر روی جزیره‌نشینان تروبریاند در اقیانوس آرام جنوبی نشان داد که هرچه سطح عدم قطعیت در محیط افزایش می‌یافت، رفتارهای خرافی نیز بیشتر می‌شد. برای مثال، ماهی‌گیران قبل از رفتن به آب‌های آزاد و خطرناک، آیین‌های پیچیده‌ای اجرا می‌کردند، اما برای ماهی‌گیری در تالاب‌های امن، چنین رفتارهایی مشاهده نمی‌شد.
در همین راستا، آزمایش‌های سوزان بلکمور، روانشناس تجربی، این ارتباط را بیشتر روشن کرد. او دریافت افرادی که به ادراک فراحسی (ESP) معتقد بودند، تمایل بیشتری داشتند تا در مجموعه داده‌های تصادفی، الگوهای معنادار ببینند. این افراد در شناسایی الگوها، خطاهای نوع اول (مثبت کاذب) بیشتری نسبت به افراد شکاک مرتکب می‌شدند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که باورهای ما، نحوه پردازش اطلاعات در مغزمان را شکل می‌دهند. حال بیایید ببینیم این پدیده‌ها در معماری خود مغز چگونه بازتاب می‌یابند.

نبرد بین منطق و شهود

مغز ما به دو نیمکره تقسیم شده که وظایف شناختی متفاوتی را بر عهده دارند. این تقسیم‌بندی تأثیر مستقیمی بر تمایل ما به الگویابی و تفکر انتقادی دارد. کارکردهای اصلی هر نیمکره را می‌توان به صورت زیر خلاصه کرد:

نیمکره راست:
شهودی، کل‌نگر و استعاری.
ادراک الگوهای پیچیده و ظریف.
تمایل به شناسایی الگو حتی در جایی که وجود ندارد.
تفکر انتقادی و شکاکانه از ویژگی‌های بارز آن نیست.

نیمکره چپ:
منطقی، تحت‌اللفظی و عقلانی.
وظایف کلامی (نوشتن و صحبت کردن).

یافته‌های پیتر بروگر، عصب‌شناس سوئیسی، این تقسیم‌بندی را تایید می‌کند. او در آزمایشی، الگوهایی از نقاط تصادفی را به شرکت‌کنندگان نشان داد، به طوری که تصویر تنها توسط یکی از نیمکره‌های مغز آن‌ها پردازش می‌شد. نتایج نشان داد که هم افراد معتقد به پدیده‌های فراطبیعی و هم افراد ناباور، الگوهای معنادار بیشتری را زمانی درک می‌کردند که تصویر توسط نیمکره راست مغزشان پردازش می‌شد.
همان‌طور که کارل سیگن اشاره می‌کند، نیمکره راست «ممکن است الگوها و ارتباطاتی را درک کند که برای نیمکره چپ بسیار دشوار است؛ اما ممکن است الگوهایی را نیز در جایی که وجود ندارند، تشخیص دهد». بنابراین، نیمکره راست هم می‌تواند منبع خلاقیت (یافتن الگوهای جدید) و هم منبع خطا (دیدن الگوهای غیرواقعی) باشد. کلید تفکر صحیح، یافتن تعادل بین گشودگی ذهن برای دیدن الگوهای جدید و تفکر انتقادی برای ارزیابی واقعیت آن‌هاست. پس از یافتن یک الگو، گام بعدی مغز، معنا بخشیدن به آن است.

عاملیت‌باوری و ذات‌باوری

پس از آنکه مغز الگویی را شناسایی کرد، گام بعدی را برمی‌دارد: عاملیت‌باوری (Agenticity). این مفهوم به تمایل ذاتی ما برای نسبت دادن قصد، اراده و عاملیت به الگوهای شناسایی‌شده اشاره دارد. ما فرض می‌کنیم که این الگوها تصادفی نیستند، بلکه توسط یک عامل هوشمند و نامرئی کنترل می‌شوند. این جهش از تشخیص الگو به باور به عامل، سنگ بنای بسیاری از نظام‌های اعتقادی بشر است. عاملیت‌باوری ریشه مفاهیم زیر است:
- شمنیسم
- پاگانیسم
- آنیمیسم (جان‌گرایی)
- چندخدایی و توحید
- تمام اشکال معنویت‌گرایی عصر جدید و قدیم

در کنار عاملیت‌باوری، مفهوم دیگری به نام ذات‌باوری (Essentialism) وجود دارد که توسط بروس هود، روانشناس دانشگاه بریستول تشریح شده است. ذات‌باوری یعنی باور به اینکه اشیاء، حیوانات و انسان‌ها دارای یک جوهر یا ذات نادیدنی هستند که هویت آن‌ها را می‌سازد. ریشه‌های تکاملی ذات‌باوری به ترس‌های غریزی ما از بیماری‌ها و آلودگی‌ها بازمی‌گردد. اجداد ما از عوامل بیماری‌زایی که دارای ذات‌های طبیعی و کشنده بودند، دوری می‌کردند و این غریزه به بقای آن‌ها کمک می‌کرد. به مرور زمان، ما این احساسات مرتبط با ذات را به سایر اشیاء، افراد و حتی موجودات فراطبیعی تعمیم دادیم. این مفاهیم انتزاعی، همگی محصول فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی درون مغز هستند.

مغز به مثابه یک ماشین پردازش باور

تمام ادراکات، افکار و باورهای ما، محصول فیلترشدهٔ فعالیت‌های الکتروشیمیایی مغز هستند. برای درک چگونگی شکل‌گیری باور، باید به سازوکار سلولی این عضو پیچیده نگاهی بیندازیم. مغز انسان از حدود ۱۰۰ میلیارد نورون و تقریباً ۱۰۰۰ تریلیون اتصال سیناپسی بین آن‌ها تشکیل شده است. هر نورون یک ماشین پردازش اطلاعات ساده اما قدرتمند است. فرآیند «شلیک» یک نورون (یا پتانسیل عمل) به صورت زیر رخ می‌دهد:
۱. یک نورون در حالت استراحت، در داخل خود دارای یون‌های پتاسیم بیشتری نسبت به سدیم است. غلبه آنیون‌ها (یون‌های با بار منفی) به داخل سلول یک بار الکتریکی منفی می‌دهد.
۲. با تحریک شدن توسط نورون‌های دیگر، دیواره سلولی آن نفوذپذیرتر شده و یون‌های سدیم با بار مثبت وارد سلول می‌شوند.
۳. با ورود یون‌های مثبت، ولتاژ داخل سلول به یک «نقطه بحرانی» می‌رسد که باعث یک جهش ولتاژ آنی می‌شود.
۴. این سیگنال الکتریکی در طول سلول منتشر شده و به سمت نورون بعدی حرکت می‌کند.

نکته کلیدی این است که این سیستم به صورت روشن یا خاموش (on-or-off) عمل می‌کند؛ یک نورون یا شلیک می‌کند یا نمی‌کند. همین سیستم دوتایی ساده، وقتی در مقیاس تریلیون‌ها اتصال تکرار شود، به مغز ظرفیت پردازش اطلاعات تقریباً بی‌نهایتی می‌بخشد. آنچه ما به صورت خودآگاه تجربه می‌کنیم، نه این فعالیت‌های الکتروشیمیایی، بلکه پدیده‌ای است که فلاسفه به آن کوالیا (Qualia) می‌گویند: حالات ذهنی و احساسات سوبژکتیو (مانند درک رنگ قرمز یا احساس شادی) که از به‌هم‌پیوستگی این رویدادهای عصبی پدید می‌آیند. این یافته‌ها ما را به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های فلسفی و علمی هدایت می‌کند: رابطه بین مغز و ذهن.

آیا ذهن چیزی جز فعالیت مغز است؟

اگرچه یافته‌های علوم اعصاب به شدت از این ایده حمایت می‌کنند که تمام تجربیات ما توسط مغز تولید می‌شود، اما اکثر مردم به‌طور طبیعی به دوگانه‌انگاری (Dualism) باور دارند. یعنی جدایی میان مغز (جسم مادی) و ذهن (روح غیرمادی). با این حال، شواهد علمی قویاً علیه دوگانه‌انگاری است:
۱. شواهد پزشکی: تخریب بخشی از مغز در اثر بیماری یا آسیب، منجر به از کار افتادن عملکرد ذهنی مرتبط با آن بخش می‌شود. این نشان می‌دهد که عملکرد ذهنی کاملاً به ساختار فیزیکی مغز وابسته است.
۲. شواهد تجربی خاص: آسیب به ناحیه‌ای به نام شکنج دوکی‌شکل (fusiform gyrus) باعث چهره‌کوری (عدم توانایی در تشخیص چهره‌های آشنا) می‌شود. این ارتباط مستقیم بین یک ناحیه مشخص مغزی و یک تجربه ذهنی پیچیده، وابستگی ذهن به مغز را نشان می‌دهد.
۳. شواهد پیش‌بینی‌کننده: در برخی آزمایش‌ها، عصب‌شناسان می‌توانند انتخاب‌های افراد را صرفاً با اسکن فعالیت مغزی آن‌ها، حتی قبل از اینکه خود فرد آگاهانه از تصمیمش مطلع شود، پیش‌بینی کنند.

به گفتهٔ پل بلوم، روانشناس دانشگاه ییل، ما دوگانه‌انگاران مادرزاد هستیم. این تمایل ذاتی ریشه در مفاهیم عاملیت‌باوری و ذات‌باوری دارد؛ یعنی باور به وجود یک جوهر یا روح غیرمادی که هویت ما را می‌سازد. با این حال، فرضیه اصلی علوم اعصاب مدرن قاطعانه بیان می‌کند که فرآیندهای نوروشیمیایی مغز، تجربیات سوبژکتیو ما را تولید می‌کنند و ذهن چیزی بیش از مغز در حال فعالیت نیست.

بخش عصب‌شناسی باورها در کتاب ذهن فریبکار شما اثر استیون نوولا

https://t.me/science4lifee/4661