چه اتفاقی میفته اگه تمام بمب‌های هسته‌ای رو یکجا منفجر کنیم؟

منابع: https://sites.google.com/view/sourcesallthebombs

ترجمهٔ حمیدرضا بیدار

کتاب زندگی روی لبهٔ تیغ نه‌ فقط روایتی از خاطرات یک جراح، بلکه تصویری الهام‌بخش از مواجهۀ آدمی با تاریک‌ترین لحظات زندگی است.

•• فصل اول کتاب مستقیماً شما را به اعماق ذهنیات نویسنده می‌برد و شاید کاری کند که بخواهید تا پایان همراهش باقی بمانید.

برای تهیهٔ این کتاب خواندنی و تأمل‌برانگیز، می‌توانید از کد تخفیف زیر استفاده کنید:
Darwin
(این کد تا پایان آبان‌ماه معتبر است.)

https://derangpub.com/product/life-on-a-knifes-edge/

توضیح انرژی همجوشی – آینده انرژی یا تلاشی محکوم به شکست؟

ترجمهٔ حمیدرضا بیدار

موجب‌انگاری، اختیار و مجازات

◉ ۱. موجب‌انگاری [جبرگرایی]
◉ ۲. علت
◉ ۳. تقدیرگرایی
◉ ۴. پیش‌بینی پذیری
◉ ۵. آیا شواهدی برای موجب‌انگاری وجود دارد؟
◉ ۶. ناموجبیت کوانتوم
◉ ۷. اختیار [اراده آزاد]
◉ ۸. ناسازگاری مسئول بودن و موجبیت
◉ ۹. موجب‌انگاری ملایم [سازگارانگاری]
◉ ۱۰. کارکرد ستایش و سرزنش
◉ ۱۱. تصادفی بودن و اختیار
◉ ۱۲. توجیه‌های فایده‌گرایانه برای مجازات
◉ ۱۳. کیفر

در قسمت اعظم تاریخ بشر، جنگ سرگرمی طبیعی حکومت‌ها بود و صلح فقط وقفهٔ کوتاهی در میان جنگ‌ها به شمار می‌رفت...

Levy & Thompson 2011, updated for the 21st century. Percentage of years the great powers fought each other in wars, aggregated over 25-year periods, except for 2000–2015. The arrow points to 1975–1999, the last quarter-century plotted in fig. 5–12 of Pinker 2011.

... پس از پایان جنگ سرد، شمار جنگ‌های داخلی به‌ طرز چشمگیری کاهش پیدا کرد -از چهارده مورد در سال ۱۹۹۰ به چهار مورد در سال ۲۰۰۷- اما مجدداً رو به افزایش گذاشت و در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ به یازده مورد، و در سال ۲۰۱۶ به دوازده مورد رسید. این چرخش عمدتاً ناشی از درگیری‌هایی است که در یک سوی آن‌ گروه‌های اسلام‌گرای تندرو قرار دارند (در هشت مورد از یازده جنگِ سال ۲۰۱۵ و در ده مورد از دوازده جنگِ سال ۲۰۱۶). بدون این درگیری‌ها، در واقع، افزایش معناداری در تعداد جنگ‌ها رخ نمی‌داد. شاید تصادفی نباشد که دو مورد از جنگ‌های رخ‌داده در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ هم از دل ایدئولوژی ضدروشنگری دیگری برآمدند: ناسیونالیسم روسی؛ ایدئولوژی‌ای که نیروهای جدایی‌طلب مورد حمایت ولادیمیر پوتین را به نبرد با دولت اوکراین در دو استان این کشور کشاند.

پینکر

بدترینِ جنگ‌های کنونی جنگ سوریه است؛ جایی که حکومت بشار اسد با یاری روسیه و ایران، برای شکست دادن مجموعه‌ای از نیروهای شورشی اسلام‌گرا و غیراسلام‌گرا، کشور خود را به خاک و خون کشیده است. جنگ داخلی سوریه -با حدود ۲۵۰ هزار کشته در میدان نبرد تا سال ۲۰۱۶ (بر اساس برآوردی محتاطانه)- عامل اصلی افزایش نرخ جهانی مرگ‌ومیر ناشی از جنگ است که در شکل۲-۱۱ نشان داده شده است.

پینکر

نفیسه کوهنورد، خبرنگار بی‌بی‌سی فارسی، در رفع اتهام از حکومت بشار اسد در حمله شیمیایی به شهرک دوما در حومه دمشق، ۱۹ فروردین ۹۷:
ناظرهای بی‌طرف معتقدند داخل زیرزمین هم می‌شود سلاح شیمیایی ساخت و کارخانه لازم نیست
@hafezeye_tarikhi

چه کسی اینترنت رو اختراع کرد؟ و چرا؟

...اینترنت ابزاری اونقدر حیاتی در زندگی روزمره ما شده که به سختی به یاد میاریم که زمانی وجود نداشته!

ترجمهٔ حمیدرضا بیدار

با این حال، بزرگ‌ترین تغییر در نظم بین‌المللی تفکری‌ است که امروزه کمتر به آن توجه می‌شود: جنگ غیرقانونی است. در بخش عمده‌ای از تاریخ چنین نبود. زور حاکم بود، جنگ ادامهٔ سیاست با ابزارهای دیگر محسوب می‌شد و غنائم به فاتح می‌رسید. اگر کشوری احساس می‌کرد که حقوقش نقض شده است، می‌توانست اعلان جنگ کند و بخشی از خاک طرف مقابل را به‌عنوان غرامت تصرف کند و انتظار داشته باشد این ضمیمه‌کردن خاک از سوی سایر کشورها به رسمیت شناخته شود. اینکه ایالت‌های آریزونا، کالیفرنیا، کلرادو، نوادا، نیومکزیکو و یوتا امروز جزو آمریکا هستند، به این دلیل است که ایالات متحده در سال ۱۸۴۶ در جنگی بر سر بدهی‌های پرداخت‌نشده، این سرزمین‌ها را از مکزیک گرفت. چنین چیزی امروز ممکن نیست. کشورهای جهان متعهد شده‌اند که جز برای دفاع از خود یا با تأیید شورای امنیت سازمان ملل وارد جنگ نشوند. دولت‌ها پابرجا هستند، مرزها تثبیت شده‌اند و هر کشوری که دست به جنگ کشورگشایانه بزند، باید انتظار محکومیت جهانی را داشته باشد، نه پذیرش آن را.

پینکر

هاتاوی و شاپیرو یادآور می‌شوند که غیرقانونی شدن جنگ میان کشورها، جنبهٔ منفی‌ای هم داشت. با خروج امپراتوری‌های اروپایی از سرزمین‌های استعماری، معمولاً دولت‌هایی ناتوان با مرزهایی مبهم و بدون جانشینی واحد و به‌رسمیت‌شناخته‌شده بر جای می‌ماندند. این دولت‌ها اغلب گرفتار جنگ‌های داخلی و خشونت‌های قومی می‌شدند. در نظم نوین بین‌المللی، آن‌ها دیگر هدف مشروعی برای کشورگشایی قدرت‌های کارآمدتر به‌شمار نمی‌رفتند و سال‌ها یا حتی دهه‌ها در وضعیتی از شبه‌آشوب به حیات خود ادامه می‌دادند.

پینکر

... ارج‌نهادن به مبارزه با نظریهٔ دیالکتیک هگل هم‌نوا بود؛ نظریه‌ای که طبق آن، نیروهای تاریخی یک دولت-ملت برتر را پدید می‌آورند. هگل ‌نوشت: جنگ‌ها ضروری‌اند «زیرا دولت را از فساد و رکود اجتماعی می‌رهانند». مارکس این طرز تفکر را به نظام‌های اقتصادی تعمیم داد و پیش‌بینی کرد که سلسله‌ای از درگیری‌های طبقاتیِ خشونت‌آمیز در نهایت به اتوپیای کمونیستی منجر خواهد شد.

پینکر

مطالبی که در ادامه میاد روانشناسی باورهای دینی هست

بر اساس برآوردهای «دایرةالمعارف جهانی مسیحیت»، ۸۴ درصد از جمعیت جهان به نوعی از دین سازمان‌یافته تعلق دارند. در آمریکا نیز، نظرسنجی مرکز تحقیقاتی «پیو» نشان می‌دهد که ۸۲ درصد مردم به خدا یا یک روح جهانی اعتقاد دارند. از دیدگاه علمی، چنین درصد بالا و فراگیر جهان‌شمولی از باورمندی، یک پدیدهٔ شگرف است که نیازمند توضیح می‌باشد. این پدیدهٔ فراگیر، پرسش‌های بنیادینی را مطرح می‌کند: دین چه نیاز اساسی انسانی را برآورده می‌کند و چرا این همه انسان، در فرهنگ‌ها و زمان‌های مختلف، به یک قدرت برتر ایمان دارند؟
در ادامه با تکیه بر دیدگاه‌های علمی گوناگون—از جمله روان‌شناسی شناختی، نظریهٔ تکامل، ژنتیک رفتاری و دین‌شناسی تطبیقی—به بررسی این پرسش‌های عمیق می‌پردازیم. اینکه چگونه سیم‌کشی شناختی مغز ما، نیازهای بقای اجتماعی گونهٔ ما و حتی ساختار ژنتیکی‌مان، همگی در شکل‌گیری این پدیدهٔ پیچیدهٔ انسانی نقش دارند.

برای درک ریشه‌های عمیق باور دینی، ابتدا باید به کارکرد ذاتی و تکامل‌یافتهٔ مغز انسان نگاه کنیم. استدلال اصلی در روان‌شناسی شناختی دین این است که مغز ما به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی یا «سیم‌کشی» شده است که الگوها و موجوداتی شبیه به خدا را در جهان پیرامون خود جستجو و پیدا کند. این تمایل قدرتمند از دو مفهوم کلیدی و مرتبط نشأت می‌گیرد:
الگویابی: این اصطلاح به تمایل فراگیر ما برای یافتن الگوهای معنادار در میان انبوه داده‌های معنادار و حتی نویزهای بی‌معنا اشاره دارد.
عامل‌پنداری: این مفهوم، به تمایل ما برای نسبت دادن این الگوهای شناسایی‌شده به عاملیتی هوشمند، دارای نیت و هدف (اغلب نامرئی) اشاره دارد.
این ویژگی‌ها به احتمال زیاد محصول انطباقی فرآیند تکامل هستند. می‌توان تصور کرد که در محیط پرخطر اجداد ما، موجودی که با شنیدن صدای خش‌خش در میان علف‌ها، آن را به یک عامل هوشمند (مثلاً یک شکارچی پنهان) نسبت می‌داد، شانس بقای بسیار بیشتری نسبت به موجودی داشت که آن را به یک پدیدهٔ بی‌معنا (مانند وزش باد) نسبت می‌داد و نادیده می‌گرفت. حتی اگر این باور در ۹۹ درصد موارد اشتباه می‌بود (خطای نوع اول)، آن یک درصدی که درست از آب درمی‌آمد، تفاوت میان مرگ و بقا بود. به این ترتیب، ژن‌های مسئول این تمایل به «فرضِ عاملیت»، به نسل‌های بعد منتقل شدند.
در این مدل شناختی، مفهوم «خدا»، به‌ویژه در ادیان ابراهیمی، الگوی نهایی است؛ الگویی که همه چیز را از ابتدای جهان (خلقت) تا پایان زمان (آخرت) توضیح می‌دهد. خدا همچنین عامل هوشمند نهایی است؛ عاملیتی که به جهان معنا و به زندگی فردی ما هدف می‌بخشد. در نگاهی گسترده‌تر، این دو مفهوم (الگویابی و عامل‌پنداری) می‌توانند مبنای شناختی شمن‌باوری، پاگانیسم، جان‌گرایی (animism)، چندخداپرستی، یکتاپرستی و تمام اشکال دیگر خداباوری و معنویت‌گرایی باشند که بشر در طول تاریخ ابداع کرده است. این گرایش‌های شناختی از پیش موجود، پایه و اساس ساختارهای اجتماعی و دینی پیچیده‌تری را تشکیل دادند که همگام با رشد جوامع انسانی پدیدار شدند.

از منظر تکاملی، دین را می‌توان فراتر از یک باور شناختی صرف و به‌عنوان یک نهاد اجتماعی تعریف کرد. نهادی که برای ایجاد اسطوره‌های مشترک، تشویق به نوعدوستی و همنوایی و مهم‌تر از همه، نشان دادن تعهد به همکاری در یک جامعهٔ بزرگ طراحی شده است.
این فرضیه وجود دارد که حدود ۵ تا ۷ هزار سال پیش، همزمان با رشد جوامع انسانی از گروه‌های کوچک و خویشاوند شکارچی-گردآورنده به ریاست‌ها (chiefdoms) و دولت-شهرهای بزرگ، دین سازمان‌یافته و حکومت به‌طور همزمان و در هم‌تنیده تکامل یافتند تا رفتارهای اخلاقی را مدون کرده و همکاری در مقیاس وسیع را ممکن سازند.
در گروه‌های کوچک چند ده نفره، کنترل‌های اجتماعی غیررسمی مانند شهرت، غیبت و شرمسار کردن از طریق احساس گناه، برای کنترل رفتار خودخواهانه و تضمین همکاری کافی بود. اما با بزرگ‌تر شدن جمعیت‌ها و ناشناس شدن افراد، این سازوکارهای چهره‌به‌چهره کارایی خود را از دست دادند و نیاز به قوانین رسمی‌تر احساس شد. دولت‌ها قوانین مدون را وضع کردند و دین، با ارائهٔ احکام اخلاقیِ فراگیر، به مجری نهایی و ناظر درونی این قوانین تبدیل شد؛ خدایان به عنوان ناظران نهایی و همه‌جایی این قواعد اخلاقی عمل می‌کردند.
شواهد انسان‌شناسی از جوامع شکارچی-گردآورندهٔ امروزی، که به‌عنوان مدلی برای درک گذشتهٔ ما عمل می‌کنند، این نظریه را تقویت می‌کند:
برابری‌طلبی و تقسیم گوشت: در این جوامع، خانواده‌های شکارچیان موفق معمولاً سهم بیشتری از گوشت دریافت نمی‌کنند. این امر نشان‌دهندهٔ یک اخلاق قوی جمعی برای جلوگیری از انباشت قدرت و تضمین بقای گروه است.
سازوکارهای کنترل اجتماعی: برای مقابله با خودخواهی فردی (که همواره وجود دارد)، از مجازات‌هایی استفاده می‌شود که از فشار اجتماعی، انتقاد و شایعه‌پراکنی آغاز شده و تا شرمساری علنی، طرد کردن، اخراج از گروه و حتی در موارد افراطی، مجازات اعدام را در بر می‌گیرد.
گروه اخلاقی: همان‌طور که کریستوفر بوهم، انسان‌شناس، در کتاب خود «سلسله‌مراتب در جنگل: برابری‌طلبی و تکامل نوعدوستی انسان» (۱۹۹۹) استدلال می‌کند، یک گروه انسانی اساساً یک گروه اخلاقی است. در این گروه، «درست» و «غلط» به ترتیب با آن چیزی که به منفعت گروه است و اعمالی که خودخواهانه تلقی می‌شوند، منطبق است.
آیین‌ها و انسجام: در میان مردم «چوونگ» (Chewong) در جنگل‌های مالزی، آیینی به نام پونن (Punan) برای تقسیم غذا وجود دارد. این آیین‌ها و مناسک مشترک، کارکردی فراتر از تقسیم غذا داشته و برای تقویت انسجام گروهی و رفتار اخلاقی تکامل یافته‌اند.
پیامد اصلی این شواهد این است که اگرچه فرهنگ، دین خاصی (محتوای باورها) را به ما دیکته می‌کند، اما تمایل به باور به یک عامل فراطبیعی ناظر که هنجارهای اجتماعی و اخلاقی گروه را تقویت می‌کند، یک ویژگی جهانی و احتمالاً ذاتی در سیم‌کشی مغز انسان است.

ژنتیک رفتاری، علمی است که به تفکیک نقش‌های نسبی وراثت (طبیعت) و محیط (تربیت) در شکل‌گیری رفتارها و ویژگی‌های پیچیده، از جمله باور دینی، می‌پردازد. مطالعات در این زمینه شواهد مهمی در مورد ریشه‌های بیولوژیکی و وراثتی تمایل به ایمان ارائه می‌دهند.
مطالعات کلاسیک دوقلوها نشان داده‌اند که ژنتیک نقش مهم و قابل‌توجهی در باورمندی دارد.
- در پروژهٔ دوقلوهای مینه‌سوتا (۱۹۷۹) که بر روی ۵۳ جفت دوقلوی همسان (که ۱۰۰٪ ژن‌هایشان مشترک است) و ۳۱ جفت دوقلوی ناهمسان (که به‌طور متوسط ۵۰٪ ژن‌هایشان مشترک است) که جدا از هم بزرگ شده بودند، انجام شد، محققان به نتایج شگفت‌انگیزی دست یافتند. آن‌ها دریافتند که عوامل ژنتیکی بین ۴۱ تا ۴۷ درصد از تفاوت‌ها (واریانس) در باورهای دینی افراد را توضیح می‌دهند.
- دو مطالعهٔ بزرگ‌تر در سال ۱۹۸۶ نیز این نتیجه را تأیید کردند و میزان نفوذ ژنتیکی بر باورمندی را بین ۴۰ تا ۵۰ درصد تخمین زدند.
پدیده‌ای به نام همسان‌گزینی (assortative mating) –که به معنای تمایل افراد به انتخاب شریک زندگی و ازدواج با افرادی است که از نظر باورها، ارزش‌ها و ویژگی‌ها به خودشان شبیه هستند– این تأثیر ژنتیکی را در طول نسل‌ها تقویت می‌کند. وقتی این متغیر در مدل‌های ژنتیکی لحاظ می‌شود، برآوردها نشان می‌دهند که حدود ۵۵ درصد از تفاوت‌ها در باورهای دینی می‌تواند ریشهٔ ژنتیکی داشته باشد.
البته باید به‌شدت تأکید کرد که ژن‌ها دین خاصی (مانند یهودیت، اسلام یا مسیحیت) را تعیین نمی‌کنند. فرهنگ و تربیت، محتوای باور را مشخص می‌کنند. در عوض، ژن‌ها به احتمال زیاد بر ویژگی‌های شخصیتی و مزاجی مانند سنت‌گرایی، محافظه‌کاری، یا احترام به مرجعیت و اقتدار تأثیر می‌گذارند. این ویژگی‌های شخصیتی ارثی به نوبه خود باعث می‌شوند که یک فرد نسبت به محیط مذهبی که در آن بزرگ می‌شود، پذیراتر یا در مقابل، مقاوم‌تر و منتقدتر باشد. این زمینهٔ ژنتیکی کلی، راه را برای بررسی فرضیه‌های خاص‌تری مانند وجود یک ژن مشخص مرتبط با تجربیات معنوی باز می‌کند.

یک فرضیهٔ بحث‌برانگیز و مشهور در این زمینه، که توسط دین هیمر (Dean Hamer)، متخصص ژنتیک، مطرح شده، به ژنی به نام VMAT2 اشاره دارد. این ژن، پروتئینی را کد می‌کند که جریان مواد شیمیایی کلیدی مغز (انتقال‌دهنده‌های عصبی مونوآمین) مانند دوپامین و سروتونین را تنظیم می‌کند.
نظریهٔ هیمر این است که نوع خاصی (آللی) از این ژن با ویژگی شخصیتی‌ای به نام «تعالی نفس» (self-transcendence) مرتبط است. این ویژگی شخصیتی، که تمایل به احساس یگانگی با جهان، تجربیات عرفانی و فراتر رفتن از خود فردی است، باعث تقویت احساسات مثبت می‌شود و در نتیجه، فعالیت‌های معنوی یا مذهبی (مانند دعا، مراقبه، ذکر گفتن، آواز خواندن و شرکت در آیین‌های جمعی) را برای فرد از نظر شیمیایی لذت‌بخش و پاداش‌دهنده می‌کند.
لازم به ذکر است که مطالعات هیمر به شدت توسط همکارانش مورد انتقاد قرار گرفته است و جامعهٔ علمی در مورد اعتبار آن اتفاق نظر ندارد؛ شناسایی ژن‌های مسئول برای باورهای پیچیده‌ای مانند باور دینی همچنان یک چالش علمی بسیار بزرگ است. با این حال، صرف‌نظر از اعتبار فرضیهٔ خاص VMAT2، دخالت سیستم دوپامین (سیستم پاداش مغز) در این فرآیند، ایدهٔ وجود نوعی «موتور باور» (belief engine) در مغز را تقویت می‌کند. این موتور، عمل «باور کردن» و یافتن معنا را از نظر شیمیایی پاداش می‌دهد و باعث می‌شود ایمان به خدا (یا هر باور فراگیر دیگری) «احساس خوبی» ایجاد کند.
اما در حالی که زیست‌شناسی و ژنتیک ممکن است موتور و تمایل اولیه را فراهم کنند، این فرهنگ است که نقشهٔ راه و مقصد نهایی را تعیین می‌کند.

با وجود تمایل ژنتیکی احتمالی به باورمندی و ساختار شناختی الگویاب مغز، هزاران دین و خدای مختلفی که در طول تاریخ بشر پدید آمده‌اند، به وضوح نفوذ قدرتمند و تعیین‌کنندهٔ فرهنگ را نشان می‌دهند. فرهنگ است که محتوای خاص باورهای ما را شکل می‌دهد و جالب آنکه، حتی در این تنوع فرهنگی نیز، الگوها و مضامین مشترکی (آرکتایپ‌هایی) در اسطوره‌های جهانی ایجاد می‌کند که نشان‌دهندهٔ دغدغه‌های مشترک انسانی است:
اسطوره‌های سیل: قرن‌ها پیش از داستان نوح در کتاب مقدس عبری، حماسهٔ گیلگمش (که قدمت آن به حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد) داستان سیلی عظیم را روایت می‌کند. چنین اسطوره‌هایی دربارهٔ یک سیل ویرانگر، در فرهنگ‌های باستانی متعددی که در کنار رودخانه‌های بزرگ (مانند دجله و فرات) و دریاها شکل گرفته‌اند، به طرز شگفت‌آوری رایج هستند.
اسطوره‌های تولد از باکره: مضمون تولد یک منجی یا شخصیتی الهی از یک باکره نیز در زمان‌ها و مکان‌های مختلف و به‌طور مستقل تکرار شده است. دیونیسوس، پرسئوس، بودا، هوروس (در برخی تفاسیر) و عیسی، از جمله شخصیت‌های اسطوره‌ای یا دینی هستند که گفته می‌شود از باکره یا در نتیجهٔ لقاحی الهی متولد شده‌اند.
اسطوره‌های رستاخیز: اسطورهٔ مصری اوزیریس (که قدمت آن به حدود ۲۴۰۰ پیش از میلاد می‌رسد) یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های ثبت‌شده از باور به مرگ و رستاخیز یک خداست. این باور که در ابتدا مختص فرعون‌ها (که با اوزیریس یکی پنداشته می‌شدند) بود، بعدها در دوران‌های متأخرتر مصر باستان به مردم عادی نیز تسری یافت و امید به زندگی پس از مرگ را برای همگان فراهم کرد.
این تشابهات شگفت‌انگیز نشان می‌دهد که هرچند زیست‌شناسی و ساختار شناختی ما ممکن است بوم نقاشی را برای باور فراهم کند، اما این فرهنگ‌های منحصربه‌فرد بشری هستند که چهره‌های خدایان خاص ما را بر روی آن نقاشی می‌کنند.

علم نشان می‌دهد که توضیح پدیدهٔ فراگیر باور دینی، یک‌بعدی و ساده نیست، بلکه نتیجهٔ ترکیبی بسیار پیچیده از عوامل گوناگون است. باورمندی ما از تمایلات شناختی ذاتی مغز (مانند الگویابی و عامل‌پنداری)، کارکردهای اجتماعی تکاملی (نیاز به انسجام و همکاری گروهی)، ویژگی‌های شخصیتی تا حدی ارثی (مانند تمایل به سنت‌گرایی یا تعالی نفس) و تأثیرات قدرتمند و فراگیر فرهنگی (تربیت و اسطوره‌ها) سرچشمه می‌گیرد. به نظر می‌رسد مغز ما برای یافتن معنا و عاملیت تکامل یافته است؛ جوامع ما برای تقویت انسجام و بقا به سازوکارهای اخلاقی دینی نیاز داشته‌اند؛ و فرهنگ‌های ما داستان‌ها و خدایان مشخصی را برای پر کردن این چارچوب بیولوژیکی و اجتماعی ارائه داده‌اند.
با این حال، باید تأکید کرد که این تحقیقات علمی و تاریخی، وجود یا عدم وجود خدا را اثبات یا رد نمی‌کنند و اصولاً نمی‌توانند چنین ادعایی داشته باشند. همان‌طور که یک فرد باایمان ممکن است استدلال کند، شاید یک موجود الهی، مغز ما را دقیقاً به این شکل (الگویاب، عامل‌پندار و نیازمند معنا) طراحی کرده است تا بتوانیم او را بهتر بشناسیم و درک کنیم. در نهایت، علم مکانیزم‌ها را توصیف می‌کند، اما باور همچنان یکی از پیچیده‌ترین، شخصی‌ترین و پایدارترین جنبه‌های تجربهٔ انسانی باقی می‌ماند.