Science For ‌Life

آگوست ککوله، شیمیدان آلمانی قرن نوزدهم، باعث و بانی دو کشف بزرگ در شیمی آلی بود؛ یعنی ساختار زنجیرهای خیلی از مولکول‌های آلی، و ساختار حلقوی بنزن. بارها از این دو کشف او برای تبیین چندین واقعیت درباره ترکیب و رفتار بنزن و سایر ترکیب های آلی استفاده شده است. این واقعیت ها تا آن روز معما بودند و بس. ککوله این فرضیه ها را از کجا آورد؟ از زبان خودش روایت فرایندی را بشنوید که او را به سبک سنگین کردن این فرضیه ها کشاند:

در یک غروب دل انگیز تابستانی با آخرین اتوبوس به خانه برمیگشتم.. در عالم خواب و خیال بودم، و پناه بر خدا، اتم‌ها پیش چشمانم جست و خیز می کردند! تا پیش از آن هرگاه این موجودات ریزه میزه در نظرم پدیدار می شدند، همواره در حرکت بودند؛ اما تا آن زمان هرگز نتوانسته بودم به ماهیت حرکتشان پی ببرم. ولی اکنون دیدم که چگونه [گروه های] بزرگ تر زنجیره ای تشکیل دادند و گروه های کوچک تر را از پس خود می کشیدند، منتها صرفا در پایانه های زنجیر. فریاد مامور قطار که میگفت «جاده‌ی کلافام» خواب و خیال را از سرم پراند. باری پاسی از همان شب را به پیاده سازی دست کم طرحواره‌ای از آن اشکال خیالی روی کاغذ گذراندم. این منشأ «نظریه ساختاری» بود.

در مورد نظریه بنزن هم رویداد مشابهی رخ داد...

سرگرم نوشتن کتابم بودم اما کار جلو نمیرفت؛ فکرم جای دیگری بود. صندلی را رو به شومینه برگرداندم و چرتم گرفت. بازهم اتم‌ها پیش چشمانم جست و خیز می کردند. این بار گروه های کوچکتر آرام در پس زمینه نگاه داشته شده بودند. اکنون ساختارهای بزرگ‌تر متشکل از آرایش های چندوجهی را با چشم دل تشخیص میدادم: ردیف‌های دراز، گاه تنگ کنار هم قرار گرفته بودند و همگی با حرکتی مثل مار درهم می پیچیدند. اما نگاه کن! چه میبینم؟ یکی از مارها دمش را به دهان گرفته بود، و این شکل خیلی مسخره پیش چشمم می چرخید. انگار که برق گرفته باشدم چرتم پاره شد، و این بار باقی شب را صرف بررسی پیامدهای این فرضیه کردم.
آقایان، بگذارید بیاموزیم رؤيا ببینیم، تا ای بسا به حقیقت پی ببریم.

علاوه بر این، ککوله ماجرا را در قالب شعر کوچکی ریخت:

و بدان‌ها که نمی اندیشند
حقیقت عطا خواهد شد
حقیقت بی جد و جهد از آن آنها خواهد بود.

بسیار خب، فهمیدیم که ککوله فرضیه هایش را از کجا می آورد: از رویاهایی که درباره اتم هایی دیده که آرایش مولکولی می گرفتند. رؤیای دوم که (حرفش خیلی واضح نیست) بعید نیست درباره خود مارها باشد.خب، البته تردیدی در این نیست که صرف خواب دیدن راه به جایی نمی برد. اگر ککوله پیشاپیش دانسته های زیادی درباره بنزن نداشت یا مشکل را به وضوح درک نکرده بود، دیدن ماری در خواب که دمش را به دندان می گیرد، باعث نمیشد به فکر این فرضیه بیفتد که بنزن ساختاری حلقوی دارد. اگر از علم شیمی هیچ ندانید، آن وقت اگر از امسال تا سال دیگر هم خواب مارهایی را ببینید که دارند دم خودشان را می گزند، باز این خواب ها موجب نمی شوند که فرضیه بدردبخوری درباره ساختار بنزن به ذهنتان خطور کند.ککوله پیش زمینه پروپیمانی در علم شیمی داشت، و در عالم بیداری و هشیاری بارها به مسئله ساختار بنزن اندیشیده بود. بدیهی است که همین اندیشیدن مدام به مسئله، باعث شده بود شرایط روحی روانی او برای دیدن اسرار آمیز فرضیه ها در خواب مهیا شود. اگر چنان پیش زمینه ای وجود نداشت، چنین رؤیایی پدیدار نمیشد. اگر هم میشد، نمی توانستیم از آن برای حل مسائل شیمی بهره بگیریم. انس و الفت با علم شیمی بود که موجب شد ککوله بتواند شباهت بین «جست و خیز اتم‌ها» در رویاهایش و شکل گیری زنجیرها و حلقه های اتمی را با مسائل واقعی در باب ساختار مولکول‌های آلی تشخیص بدهد. درک شباهت بین ماری که دمش را می گزد و حلقه شش اتم کربن که هسته مولکول بنزن را شکل می دهد، خیلی دور از ذهن است و به ذهن کسی خطور نمی‌کند مگر به ذهن شیمیدانی زبده.

~ رابرت ام مارتین

336 viewsAli Nazari, 21:58