درس این نمونه‌ها این نیست که پزشکان نادان بودند. آنها دلیل داشتند و دلیل‌هایشان هم بر پایۀ دانش زیست‌شناسیِ زمانشان پذیرفتنی بود. درس این است که بدن انسان پیچیده‌تر از استدلال‌های ماست. «منطقی است که کار کند» با «آزموده شده و کار می‌کند» یکی نیست.

تامس کوهن

کروی یا تخت؟

در کوشش برای فهم حال‌وهوای دانشمندان امروز، دریافته‌ام که اندیشه‌های نقد ادبی می‌توانند به کار آیند. هارولد بلوم، منتقد ادبی دانشگاه ییل، در جستار پرنفوذش در ۱۹۷۳، اضطراب تأثیر، شاعر مدرن را به شیطان در منظومۀ بهشت گمشده اثر میلتون تشبیه کرد. همان‌گونه که شیطان با سرپیچی از کمال خداوند کوشید فردیت خود را اثبات کند، شاعر مدرن نیز باید به کشمکشی اودیپی تن دهد تا خود را در نسبت با شکسپیر و دانته و دیگر استادان تعریف کند. به گفتۀ بلوم، این تلاش سرانجام بیهوده است، زیرا هیچ شاعری نمی‌تواند امید داشته باشد به کمال پیشینیانش نزدیک شود، چه رسد به آنکه از آن فراتر رود. شاعران مدرن همگی اساساً چهره‌هایی تراژیک‌اند: دیرآمدگان...

بخشی از مقاله علم به پایان رسیده است
–جان هورگان

بعد از سال‌ها ریاضت و مدیتیشن...

بگذارید سخنم را با این نکته به پایان ببرم که در مناظرۀ میان کافمن‌ها و هورگان‌های جهان، نکته‌ای به‌راستی جالب در تقلای سر برآوردن است. این نکته آن نیست که آیا علم، چنان‌که می‌شناسیمش، رو به پایان است یا نه؛ امیدوارم تاکنون با من هم‌رأی شده باشید که این پرسش به زحمت ارزش آن را دارد که ذهنی منضبط به آن بپردازد. مسئله‌ای که بسیار بیش از آنچه تاکنون دیده شده سزاوار توجه است، این است که آیا ممکن نیست جهان واقعی صرفاً پیچیده‌تر از آن باشد که ذهن انسان بتواند به‌تمامی درکش کند. به بیان دیگر، آیا برای آنچه می‌توانیم امید داشته باشیم با ابزارها و فنونِ آنچه «علم» می‌نامیم بدانیم، حدودی هست؟ اگر چنین حدودی به‌راستی وجود داشته باشد، مطمئنم همۀ ما دوست داریم از آن‌ها باخبر شویم. اما تا وقتی این حدودِ هنوز ناشناخته همۀ پرسش‌های بزرگی را که دربارۀ زندگی، عالم و همه‌چیز می‌توانیم تصور کنیم در بر نگیرند، ما هنوز همان‌قدر از پایان علم دوریم که در آغازش بودیم.
اگر متوجه نشده‌اید، بگویم که پرواز سنگین‌تر از هوا زنده و سرحال است. افسوس که یاوه‌سرایی‌های سبک‌تر از هوا دربارۀ پایان علم نیز چنین‌اند. وقتی همۀ پرده‌های دود فلسفی، پرگویی‌های پرمدعا، نقل‌قول‌های گزینشی و آرایه‌های بلاغی، همچون باریکه‌آبی در بیابان محو شوند، آنچه می‌ماند چیزی جز تکه‌ای بی‌شکل از پرزهای فکری نیست؛ پشمکی ناب برای ذهن.

بخشی از مقاله علم تازه آغاز شده است
– جان کستی

مغز خودخواه

–سروش سارابی

https://t.me/daneshagahicontent/739

چون الان کار دارم، نمی‌خوام سَرسری بهش بپردازم. بعدا خیلی مفصل و دقیق تک تک فصل‌ها رو با هم بررسی می‌کنیم. ارزش چند بار خوندن رو داره، بهتون تضمین میدم.
هر جاییش هم نقدی داشتید عکس بگیرید و برام بفرستید.

... دربارۀ تفاوت‌های زن و مرد می‌پرسد:

فکر می‌کنی خدا می‌دانست دارد چه می‌کند… یا فکر می‌کنی این هم یکی دیگر از اشتباه‌های کوچکش بود، مثل سونامی، زلزله، سیل…؟ ما که اشتباه می‌کنیم اسمش را می‌گذارند شر؛ خدا که اشتباه می‌کند اسمش را می‌گذارند طبیعت.

اشتباه؟ یا عمداً این کار را کرد؟ چون اگر اشتباه باشد، شاید بتوانیم کاری برایش بکنیم: درمانی پیدا کنیم، واکسنی بسازیم، دستگاه ایمنی‌مان را تقویت کنیم.

–فرانک میله

پیش از آنکه به روش‌ها برسیم، باید بدانیم چرا به آن‌ها نیاز داریم. پژوهش‌های روان‌شناسی دست‌کم سه دام را نشان داده‌اند که همۀ ما، با هر سطحی از هوش و تحصیلات، در آن‌ها می‌افتیم.

• دام تکرار: هرچه جمله‌ای را بیشتر بشنویم، درست‌تر به نظر می‌رسد. روان‌شناسان این پدیده را از سال ۱۹۷۷ می‌شناسند و آن را «اثر حقیقت وهمی» می‌نامند. در آزمایشی در سال ۲۰۱۸، حتی یک بار دیدنِ یک تیتر جعلی کافی بود تا آن تیتر یک هفته بعد باورپذیرتر به نظر برسد؛ حتی اگر کنارش برچسب «مورد تردید راستی‌آزمایان» خورده بود و حتی اگر با گرایش سیاسی خواننده جور نبود. دانستن پاسخ درست هم همیشه نجاتمان نمی‌دهد: در آزمایش دیگری، تکرار باعث شد حتی جمله‌هایی که با دانسته‌های خود شرکت‌کنندگان در تضاد بود، کمی درست‌تر به نظر برسند. این یعنی هر بار که شایعه‌ای را بازنشر می‌کنیم، حتی برای مسخره کردنش، به آشناتر و در نتیجه باورپذیرتر شدنش کمک کرده‌ایم.

• دام هیجان: هیجان قوی، چه ترس باشد، چه خشم و چه امید، فرصت فکر کردن را از ما می‌گیرد. پژوهشی نشان داد کسانی که بیشتر به احساسشان تکیه می‌کنند و حتی کسانی که در آزمایش از آن‌ها خواسته شد به احساسشان تکیه کنند، خبرهای جعلی را بیشتر باور کردند. برای همین است که شایعه‌سازها می‌کوشند پیامشان ترسناک، خشم‌آور یا امیدبخش باشد. پس قاعدۀ نخست ساده است: هرگاه خبری دلتان را لرزاند یا خونتان را به جوش آورد، همان لحظه وقت ایستادن است، نه وقت بازنشر کردن.

• دام بی‌دقتی: شاید گمان کنید مردم خبر جعلی را چون با عقایدشان جور است باور می‌کنند. این بخشی از ماجراست، اما پژوهش‌های گوردن پنی‌کوک و دیوید رند نشان داده‌اند که بی‌دقتی نقش بزرگ‌تری دارد. کسانی که اهل تأمل‌اند، خبر درست و نادرست را بهتر از هم تشخیص می‌دهند، حتی وقتی خبر به سود گروه سیاسی خودشان است. پنی‌کوک و همکارانش در آزمایش دیگری دیدند که وقتی از مردم می‌پرسند «این خبر درست است؟»، آن‌ها خبر درست را به‌خوبی از نادرست تشخیص می‌دهند؛ اما وقتی می‌پرسند «آن را هم‌رسانی می‌کنی؟»، درستی خبر تقریباً اهمیتی ندارد. ما چیزهایی را پخش می‌کنیم که اگر یک لحظه دربارۀ درستی‌شان فکر می‌کردیم، خودمان هم باورشان نمی‌کردیم. همین که پژوهشگران توجه کاربران را به درستی خبر جلب کردند، کیفیت آنچه پخش می‌کردند بهتر شد؛ هرچند این اثر کوچک است.

نکتۀ این سه دام این است که مشکل فقط «آدم‌های ساده‌لوح» نیستند. همۀ ما با مغزی زندگی می‌کنیم که برای شنیدن قصه از هم‌قبیله‌ای‌ها کنار آتش ساخته شده است؛ نه برای شنیدن هزار خبر در روز از غریبه‌هایی که هرگز چهره‌شان را ندیده‌ایم. پس به ابزار نیاز داریم.

–نظری

[1] illusory truth effect
[2] Hasher, Goldstein and Toppino 1977
[3] اندازۀ این اثر کوچک است و ادعاهای یکسره نامعقول (مانند زمین مربع کامل است) با تکرار باورپذیرتر نشدند.
[4] Pennycook, Cannon and Rand 2018
[5] Fazio et al. 2015. (Shechter and Klauer 2025)
[6] Martel, Pennycook and Rand 2020.
[7] به این گرایش «استدلال انگیزشی» (motivated reasoning) می‌گویند.
[8] Pennycook and Rand 2019.
[9] Pennycook et al. 2021. Pennycook and Rand 2022; Roozenbeek, Freeman and van der Linden 2021.

سم واینبرگ، استاد دانشگاه استنفورد و همکارش سارا مک‌گرو آزمایشی ساده اما روشنگر انجام دادند. آن‌ها سه گروه را پشت رایانه نشاندند: ۱۰ استاد تاریخ با مدرک دکتری، ۱۰ راستی‌آزمای حرفه‌ای از رسانه‌های معتبر و ۲۵ دانشجوی استنفورد، یکی از گزینشی‌ترین دانشگاه‌های جهان. از آن‌ها خواستند دربارۀ چند وب‌سایت واقعی داوری کنند: این سایت را چه کسی ساخته است و چقدر می‌شود به آن اعتماد کرد؟
تاریخ‌دانان و دانشجویان همان کاری را کردند که در مدرسه یادمان داده‌اند: سایت را با دقت از بالا تا پایین خواندند، از روی ظاهر حرفه‌ای‌اش، نشانه لوگواش، دامنۀ .orgاش و صفحۀ دربارۀ مایش قضاوت کردند و بسیاری‌شان فریب خوردند. راستی‌آزمایان کار دیگری کردند: پس از نگاهی کوتاه، سایت را رها کردند، زبانه‌های تازه‌ای در مرورگر گشودند و جست‌وجو کردند که دیگران دربارۀ این سایت و پدیدآورندگانش چه می‌گویند. واینبرگ و مک‌گرو کار تاریخ‌دانان و دانشجویان را «خواندن عمودی» نامیدند و کار راستی‌آزمایان را «خواندن جانبی». راستی‌آزمایان کمتر خواندند، اما در زمانی بسیار کوتاه‌تر به نتیجه‌های درست‌تری رسیدند.
راز این آزمایش در این است که صفحۀ دربارۀ مای هر سایت را خود صاحب سایت نوشته است. هر کسی می‌تواند برای خودش ظاهری حرفه‌ای، نامی علمی و نشانی‌ای آراسته بسازد. یکی از سایت‌هایی که در این پژوهش‌ها به کار رفت، با ظاهری بی‌طرف دربارۀ حداقل دستمزد «پژوهش» منتشر می‌کرد، اما در واقع به یک شرکت روابط عمومی و لابی‌گری وابسته بود. راستی‌آزمایان این را با یک جست‌وجوی ساده فهمیدند؛ اما بیشتر دانشجویان هرگز نفهمیدند.
واینبرگ و همکارانش همین مهارت را در مقیاسی بزرگ‌تر هم آزمودند و نتیجه‌ها نگران‌کننده بود. در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، ۳۴۴۶ دانش‌آموز دبیرستانی آمریکایی، که ترکیبشان شبیه کل دبیرستانی‌های آن کشور بود، با اینترنت شش تمرین را انجام دادند. ۹۶ درصدشان هرگز نفهمیدند که سایتی که دربارۀ تغییر اقلیم «اطلاع‌رسانی» می‌کرد، با صنعت سوخت‌های فسیلی پیوند دارد. دو سومشان نتوانستند در صفحۀ اول یک سایت پربیننده، خبر را از آگهی تشخیص دهند. بیش از نیمی از آن‌ها ویدیویی بی‌نام در فیس‌بوک را، که در واقع در روسیه فیلم‌برداری شده بود، «شاهدی محکم» بر تقلب در انتخابات آمریکا دانستند. در بررسی پیشین همین گروه هم بیش از ۸۰ درصد از دانش‌آموزان دورۀ راهنمایی، یک آگهی را که در لباس خبر ظاهر شده بود، با وجود برچسب «محتوای حمایت‌شده»، خبر واقعی پنداشته بودند.
اما خبر خوب هم هست: در یک بررسی میدانی در مدارس یکی از ناحیه‌های آموزشی ایالت نبراسکای آمریکا، دانش‌آموزانی که فقط شش جلسۀ ۵۰ دقیقه‌ای خواندن جانبی را آموختند، در مقایسه با گروه گواه، در داوری دربارۀ اعتبار محتوای اینترنتی به‌طرز معناداری بهتر شدند. این مهارت آموختنی است.

–نظری

[1] شمار شرکت‌کنندگان این پژوهش کم است و هدفش مقایسۀ شیوۀ کار کارشناسان و تازه‌کاران بوده، نه نتیجه‌گیری آماری. Wineburg and McGrew 2019
[2] lateral reading
[3] این سایت به یک شرکت روابط عمومی و لابی‌گری در واشنگتن وابسته بود. در بررسی گروه استنفورد، ۹۳ درصد دانشجویان فریب آن را خوردند: Wineburg et al. 2016؛ Wineburg and McGrew 2019.
[4] Breakstone et al. 2019; Breakstone et al. 2021.
[5] Wineburg et al. 2016.
[6] Wineburg et al. 2022. McGrew 2024.

«دکتر» کیست؟ مدرک در برابر تخصص

در اینستاگرام و تلگرام فارسی‌زبان کم نیستند کسانی که با عنوان «دکتر» دربارۀ رژیم غذایی، درمان سرطان، لاغری، ناباروری یا «پاک‌سازی بدن» توصیه می‌کنند و اغلب محصولی هم برای فروش دارند. پیش از گوش دادن به چنین توصیه‌هایی، سه پرسش را از خود بپرسید.

نخست: آیا این عنوان واقعی است؟ در ایران، سازمان نظام پزشکی سامانه‌ای عمومی دارد که در آن می‌توان پزشکان، دندان‌پزشکان، داروسازان، ماماها و برخی حرفه‌های دیگر را با شمارۀ نظام پزشکی، رشتۀ تخصصی یا شهر جست‌وجو کرد و مدرک، رشته و اعتبار پروانۀ طبابتشان را دید. کسی که خود را «متخصص» معرفی می‌کند اما در این سامانه نیست، یا رشته‌اش با ادعایش جور درنمی‌آید، جای پرسش دارد.

دوم: آیا تخصصش به همین موضوع مربوط است؟ مدرک دکتری در یک رشته هیچ مرجعیتی در رشتۀ دیگر نمی‌آورد. یک مهندس برق، هرچقدر هم برجسته، در مورد واکسن کارشناس نیست؛ یک پزشک عمومی هم لزوماً در مورد اقتصاد یا تکامل کارشناس نیست. حتی در خود پزشکی هم تخصص‌ها از هم جدا هستند: نظر یک دندان‌پزشک دربارۀ درمان سرطان، نظر یک متخصص سرطان نیست. وقتی کسی بیرون از رشته‌اش با اطمینان سخن می‌گوید، عنوانش را کنار بگذارید و دلیل‌هایش را بسنجید. و گاهی گوینده اصلاً هیچ تخصص پزشکی ندارد: در همان روزهای کرونا، روحانی‌ای که خود را مبلغ «طب اسلامی» می‌دانست و چند هفته پیش‌تر یک کتاب مرجع پزشکی را در ملأ عام سوزانده بود، در تلگرام برای دنبال‌کنندگان پرشمارش نوشت که برای پیشگیری از کرونا، پیش از خواب پنبه‌ای آغشته به روغن بنفشه را به‌عنوان شیاف به کار ببرند.

سوم: آیا «مقاله‌هایش» واقعاً علمی‌اند؟ بسیاری از این افراد به «مقالۀ چاپ‌شده در مجلۀ بین‌المللی» استناد می‌کنند. اما هر مجله‌ای که نامش انگلیسی است، مجلۀ علمی معتبر نیست. در دو دهۀ اخیر صنعتی پدید آمده است که پژوهشگران آن را «نشر یغماگر» می‌نامند: مجله‌هایی که در ازای پول تقریباً هر چیزی را چاپ می‌کنند و فقط ادای داوری علمی را درمی‌آورند. در سال ۲۰۱۳، جان بوهانن، روزنامه‌نگار مجلۀ ساینس، مقاله‌ای ساختگی دربارۀ یک «داروی ضدسرطان» نوشت که خطاهایی آشکار داشت و آن را به ۳۰۴ مجلۀ دسترسی آزاد پولی فرستاد؛ ۱۵۷ مجله آن را پذیرفتند. در سال ۲۰۱۴، مقاله‌ای ده‌صفحه‌ای که فقط یک جمله را صدها بار تکرار می‌کرد، جمله‌ای ناسزاآمیز به این معنا که «اسم مرا از فهرست ایمیل‌هایتان پاک کنید!»، از یکی از همین مجله‌ها نمرۀ «عالی» گرفت و به شرط پرداخت ۱۵۰ دلار برای چاپ پذیرفته شد. و در سال ۲۰۱۸، روزنامه‌نگارانی از آلمان و چند کشور دیگر بیش از ۱۷۵ هزار مقاله را بررسی کردند که در پنج ناشر بزرگ از همین دست چاپ شده بود و نشان دادند که برخی از این ناشران «همایش‌های بین‌المللی» پولی برگزار می‌کنند که تالارهایشان تقریباً خالی است.

پس «مقاله دارم» به‌تنهایی چیزی را ثابت نمی‌کند. می‌توان نام پژوهشگر را در Google Scholar یا PubMed جست‌وجو کرد، دید که در کدام مجله‌ها و در چه رشته‌ای نوشته است و مجله را در نمایه‌های معتبر بررسی کرد. اما باز هم به یاد داشته باشید: حتی مقالۀ واقعی در مجلۀ معتبر هم فقط یک مقاله است و این ما را به نکتۀ بعدی می‌رساند.

–نظری