عنقاء
7.37K subscribers
156 photos
79 videos
21 files
328 links
✨ عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی

🖋 ارتباط با مسؤول (زهیر میرکریمی)
https://t.me/zoheir_mirkarimi

💡 بازتاب‌دادن پژوهش‌های حوزه‌ی مطالعات ادیان به معنای تأیید یا رد آن‌ها نیست.
Download Telegram
🖼 تصویرگریِ باغ عدن بر پایه‌ی توصیف‌های موجود در بایبل

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی توبه، آیه‌‌ی ۹۳
خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ وَ اللَّـهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
از اموال آنان صدقه‌اى بگير تا به وسيله آن پاك و پاكيزه‌شان سازى، و برايشان دعا كن، زيرا دعاى تو براى آنان آرامشى است، و خدا شنواى داناست.

🔻 نقشِ صدقه در پاکیزه‌ساختنِ انسان از گناه (و نیز طول عمر) در کتاب طوبیا ذکر شده است:
📚 کتاب‌های قانونیِ ثانی، کتاب طوبیا، بخش ۱۲، بند ۹: صدقه رهاننده از مرگ است و زداینده‌ی هر گناه، ‌آنان که صدقه می‌دهند، از زندگی سیراب می‌شوند. [پ.س.]


📖 سوره‌ی یونس، آیه‌ی ۷۱
وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِن كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُم مَّقَامِي وَ تَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّـهِ فَعَلَى اللَّـهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَ شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَ لَا تُنظِرُونِ.
و خبر نوح را بر آنان بخوان، آنگاه كه به قوم خود گفت: «اى قوم من، اگر ماندن من [در ميان شما] و اندرز دادن من به آيات خدا، بر شما گران آمده است، [بدانيد كه من‌] بر خدا توكّل كرده‌ام. پس [در] كارتان با شريكان خود همداستان شويد، تا كارتان بر شما ملتبس ننمايد سپس در باره من تصميم بگيريد و مهلتم ندهيد.»

🔻 نوح در قرآن قوم خود را پیش از عذاب الهی موعظه می‌کند. اما چنین موعظه‌ای از جانب نوح در متونِ قانونیِ بایبل وجود ندارد. در بایبلِ عبری، از نوح هیچ سخنی نقل نشده است مگر بعد از پایان‌یافتنِ طوفان که از کشتی خود به سلامت خارج می‌شود. اما نمونه‌هایی از سخنان و موعظه‌های نوح را می‌توان در متون تفسیری و مواعظِ یهودی و مسیحی یافت. در متنِ یهودیِ تلمودِ بابلی که متنی تفسیری است، و نیز در مواعظِ یعقوبِ سِروجی که از مسیحیان سُریانی‌زبان بوده است سخنانی به نوح نسبت داده شده است. در این متون، گفته شده است که نوح ۱۰۰ سال قوم خود را موعظه کرد اما قومش او را مسخره کردند. این مطلب می‌تواند نشان‌گر حضور آموزه‌ها و روایات موجود در متونِ غیررسمی یهودی و مسیحی (یعنی متون تفسیری، مواعظ، و نیایش‌ها) در فضای فرهنگی عربستان و قرآن باشد.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_یازدهم #جزء_یازدهم (فرسته‌ی ۱ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی یونس، آیه‌ی ۹۴
فَإِن كُنتَ فِي شَكٍّ مِّمَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ
و اگر از آنچه به سوى تو نازل كرده‌ايم در ترديدى، از كسانى كه پيش از تو كتاب [آسمانى‌] مى‌خواندند بپرس. قطعاً حق از جانب پروردگارت به سوى تو آمده است. پس زنهار از ترديدكنندگان مباش.

🔻 در این آیه، قرآن از پیامبر می‌خواهد که اگر از آنچه بر او فروفرستاده می‌شود در تردید است از کسانی که «کتاب» را می‌خوانند در این باره پرسش کند. محتوای این آیه دربردارنده‌ی این انگاره است که قرآن اهل کتاب را به عنوان گروهی مرجع در جامعه‌ی عربستان پذیرفته بوده است، و کتاب‌های آنان را، همچون قرآن، وحی الهی قلمداد می‌کرده است زیرا که پیامبر را در حالت شک به پرسش از آنان ارجاع می‌دهد. گفت‌وگوهای قرآن با اهل کتاب، و نقل روایت‌های بایبل در قرآن نشان‌دهنده‌ی حضور پررنگ روایت‌ها و مضامین کتاب‌های بایبلی در فضای عربستان است. امروزه بر پایه‌ی پژوهش‌ها می‌دانیم که بسیاری از متون بایبلی که آن‌ها را در آن زمان کتاب‌های وحیانی می‌دانسته‌اند در واقع تفاسیر، مواعظ، پندنامه‌ها، و نوشته‌های انسانی بوده‌اند.


📖 سوره‌ی یونس، آیه‌ی ۹۸
فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ مَتَّعْنَاهُمْ إِلَىٰ حِينٍ
چرا هيچ شهرى نبود كه [اهل آن‌] ايمان بياورد و ايمانش به حال آن سود بخشد؟ مگر قوم يونس كه وقتى [در آخرين لحظه‌] ايمان آوردند، عذاب رسوايى را در زندگى دنيا از آنان برطرف كرديم، و تا چندى آنان را برخوردار ساختيم.

🔻 این آیه در راستای پیامبر‌شناسیِ قرآن است که هر پیامبری را مبعوث به قوم خود می‌داند. اما در روایت بایبل عبری از یونس، برخلاف روایت قرآن، او از قوم اسرائیل است اما برای هدایت مردم نینوا —که دشمنانِ قوم اسرائیل بوده‌اند— مأمور می‌شود.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_یازدهم #جزء_یازدهم (فرسته‌ی ۲ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی هود، آیه‌ی ۷
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَا لْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ لَئِن قُلْتَ إِنَّكُم مَّبْعُوثُونَ مِن بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَـٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ
و اوست كسى كه آسمان‌ها و زمين را در شش هنگام آفريد و عرش او بر آب بود، تا شما را بيازمايد كه كدام‌يك نيكوكارتريد! و اگر بگويى: «شما پس از مرگ برانگيخته خواهيد شد» قطعاً كسانى كه كافر شده‌اند خواهند گفت: «اين [ادّعا] جز سحرى آشكار نيست.»

🔻 عبارت آیه درباره‌ی قرار گرفتنِ عرش خدا بر «آب» با بندهایی از مزامیر شباهت دارد:
📚 مزامیر، مزمور ۱۰۴، بندهای ۱ تا ۳: ای جان من، خداوند را متبارک بخوان! ای یَهُوَه خدای من، تو بی‌نهایت عظیم هستی! به عزت و جلال مُلَبَّس هستی! خویشتن را به نور مثل ردا پوشانیده‌ای. آسمان‌ها را مثل پرده پهن ساخته‌ای. آن که غُرفات خود را بر آب‌ها بنا کرده است و ابرها را مرکب خود نموده و بر بال‌های باد می‌خرامد. [ت.ق.]

🔻 آیه‌های متعددی در قرآن مستقیم یا غیرمستقیم جهانی را تصویر و ترسیم می‌کنند که با درک مردمان عربِ آن دوران از زمین، آسمان‌ها، ستارگان، ماه، خورشید، شهاب‌‌ها، شب و روز، آب‌ها، باران، و دیگر عناصر کیهان‌شناختی هم‌خوانی دارد. یعنی قرآن بازتاب دهنده‌ی کیهان‌شناسی موجود در زمانه‌ی خود بوده است. کیهان‌شناسیِ قرآن و جهانی که تصویر می‌کند ترکیبی از دو کیهان‌شناسیِ رقیب در زمانه‌ی ظهور اسلام است: کیهان‌شناسیِ سامی و کیهان‌شناسی یونانی-رومی (یا ارسطویی). درباره‌ی کیهان‌شناسی قرآن و شناخت آن برای درک بهتر آیه‌های قرآن در یادداشتی جداگانه خواهم نوشت.


📖 سوره‌ی هود، آیه‌های ۴۲ و ۴۳
وَ هِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَ نَادَىٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ كَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَب مَّعَنَا وَ لَا تَكُن مَّعَ الْكَافِرِينَ ﴿۴٢﴾ قَالَ سَآوِي إِلَىٰ جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّـهِ إِلَّا مَن رَّحِمَ وَ حَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ ﴿۴٣﴾
و آن [كِشتى‌] ايشان را در ميان موجى كوه‌آسا مى‌بُرد، و نوح پسرش را كه در كنارى بود بانگ درداد: «اى پسرك من، با ما سوار شو و با كافران مباش.» ﴿۴۲﴾ گفت: «به زودى به كوهى پناه مى‌جويم كه مرا از آب در امان نگاه مى‌دارد.» گفت: «امروز در برابر فرمان خدا هيچ نگاهدارنده‌اى نيست، مگر كسى كه [خدا بر او] رحم كند.» و موج ميان آن دو حايل شد و [پسر] از غرق‌شدگان گرديد. ﴿۴٣﴾

🔻 قرآن در روایتِ طوفان نوح از پسر نوح یاد می‌کند که علی‌رغم دعوت نوح به کشتی سوار نشد و غرق شد. روایت قرآن در این‌جا با روایتِ سِفر پیدایش در توراه تفاوت دارد. در سِفر پیدایش نوح سه پسر دارد: سام، حام، و یافِث. اما هر سه پسر نوح و همسران‌شان با او به کشتی سوار می‌شوند و نجات می‌یابند. اما چرا قرآن از پسری نام می‌برد که غرق می‌شود؟

🔻 در بخش دیگری از بایبلِ عبری، یعنی در کتاب حِزقیال، آمده است که فضائل پدر به فرزند به ارث نمی‌رسد. در بخش ۱۴ و ۱۸ کتاب حزقیال، از نوح و دانیال و ایّوب یاد شده است که فضائل و درست‌کاری آن‌ها تنها می‌تواند خودِ آن‌ها را نجات دهند، و نه پسران و دختران آن‌ها را. این مفهوم را اِفرِم سوری که از آباء مسیحی در سده‌ی چهارم میلادی بوده است در متن سُریانی‌زبان «غار گنج‌ها» بسط داده است. او در روایتی که از طوفان نوح نقل می‌کند، همچنان سه پسر نوح را از نجات‌یافتگان می‌داند، اما شخصیت‌های دیگری به عنوان فرزندانِ شیث (که شیث فرزندِ آدم است) را به روایت می‌افزاید که همانند روایت قرآن نمی‌توانند در کشتی سوار شوند و تصمیم می‌گیرند به کوه بلندی پناه ببرند، اما موج‌ها آن‌ها را احاطه می‌کنند و در طوفان غرق می‌شوند.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_دوازدهم #جزء_دوازدهم (فرسته‌ی ۱ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 طوفان، اثر فرانسیس دَنبی، ۱۸۴۰ میلادی. کشتیِ نوح در پس‌زمینه‌ی نقاشی معلوم است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن (یادداشت ویژه: روایت یوسف)


📖 سوره‌ی یوسف، آیه‌های ۴ تا ۵۳

🔻 قصه‌ی یوسف تنها روایتی در قرآن است که از ابتدا تا انتهای آن به‌طور پیوسته نقل شده است. از یک سو، روایتِ قرآن از یوسف کمابیش در توراه موجود است، اما در بخش‌هایی از روایت تفاوت‌های آشکاری با هم دارند. از سوی دیگر، در بعضی از متون مسیحی سُریانی‌زبان متعلق به سده‌های چهارم و پنجم میلادی روایتی از یوسف می‌توان یافت که بسیار شبیه روایت قرآن است.

🔻 در آیه‌های ۴ تا ۶، یوسف برای پدرش از خوابی می‌گوید که در آن یازده ستاره و ماه و خورشید بر او سجده کرده‌اند. اما در روایتِ سِفرِ پیدایش، یوسف از دو خواب گزارش می‌دهد:
📚 بایبل عبری، توراه، سِفر پیدایش، بخش ۳۷، بندهای ۵ تا ۱۱: باری، یوسف خوابی بدید و برادران خود را از آن آگه ساخت و این سبب گشت که باز هم بیشتر بر او کین توزند. ایشان را گفت: "رؤیایی را که بدیدم بنیوشید: در نظرم آمد که در کار بستنِ بافه‌ها در صحرا بودیم، ‌و اینک بافه‌ی من به پا خاست و ایستاد و بافه‌های شما پیرامون آن گرد آمدند و برابر بافه‌ی من سجده کردند." برادرانش او را پاسخ گفتند: "پس می‌خواهی چون پادشاهی بر ما سلطنت کنی یا چون سَروری چیرگی یابی؟" و به سبب رؤیا‌ها و سخنانش، باز هم بیشتر بر او کین توختند. باز خواب دیگری بدید که از برای برادران خویش نقل کرد. گفت: "باز رؤیایی بدیدم: در نظرم آمد که خورشید و ماه و یازده اختر برابر من سجده کردند." این را از برای پدر و برادران خود نقل کرد، لیک پدرش بر او خروشید و وی را گفت: "چه خوابی دیده‌ای! آیا من و مادر و برادرانت خواهیم آمد تا برابر تو بر خاک سجده کنیم؟" برادران او بر او رشک بردند، لیک پدرش این مطلب را در خاطر خویش نگاه داشت. [پ.س.]

🔻 در روایت موجود در سِفر پیدایش، یعقوب فرزندش را از بازگو کردن خوابش برای برادرانش نهی نمی‌کند، اما در موعظه‌نامه‌ای از نَرسای —شاعر و الهی‌دانِ سُریانی‌زبان و مسیحیِ سده‌ی پنجم میلادی— آمده است که یعقوب یوسف را از نقل رؤیایش برای برادرانش برحذر داشت. همچنین، در کتاب «تاریخِ سُریانیِ یوسف» —منسوب به بازیلِ قیصریه، الهی‌دان معروف مسیحی، که در سده‌ی چهارم میلادی می‌زیسته است— آمده است که یعقوب رؤیای یوسف را از جانب خدا می‌داند و آن را رؤیایی صادق می‌شمارد.

🔻 در آیه‌های ۱۳ تا ۱۷، «گرگ» نقشی محوری دارد، چه آنجا که یعقوب در برابر خواست برادرانِ یوسف می‌گوید که می‌ترسد گرگ یوسف را بدرد، و چه آنجا که برادران شب گریان نزد پدر باز می‌گردند و ادعا می‌کنند که گرگ یوسف را دریده است. اما در سِفر پیدایش، «گرگ» حضور ندارد و برادران یوسف هنگامی که برای قتل او نقشه می‌کشند با خود می‌گویند که: "به یعقوب خواهیم گفت که جانوری درنده یوسف را خورده است." بعضی تفسیرهای یهودی آن جانور درنده را «خرس» دانسته‌اند، ولی روایت‌های بازسازی‌شده‌ی مسیحی «گرگ» را به داستان افزوده‌اند. عیسی در نزد مسیحیان به «برّه‌ی خداوند» مشهور است و مسیحیان در بازسازیِ داستان یوسف کوشیده‌اند تا میان یوسف و عیسی شباهت ایجاد کنند. پس یوسف نماد عیسی و برادرانش نماد دشمنان عیسی شده‌اند. بنابراین، گرگی باید یوسف (که همان عیسی، یعنی «برّه‌ی خداوند» است) را بدرد: چه در سیر داستان برادرانش ادعا کنند که یوسف را گرگ دریده است، و چه خود برادران در حق یوسف گرگ‌صفتی کرده باشند. همین روایت بازسازی شده در قرآن نیز بازتاب یافته است. در متنِ سُریانی‌زبانِ «مواعظی در بابِ یوسف» منسوب به نَرسای، از واژه‌ی «دیبی» برای گرگ‌ها استفاده شده است که ریشه‌ی مشترکی با واژه‌ی «ذِئب» دارد که در قرآن آمده است.

🔻 در آیه‌ی ۱۸، در روایت قرآن تلویحاً معلوم است که یعقوب از فریبی که در ادعای برادران یوسف است آگاه می‌شود و مرگ یوسف را باور نمی‌کند. اما در سِفر پیدایش، یعقوب ادعای برادرانِ یوسف را باور می‌کند و بر یوسف می‌گِریَد. در این مورد هم قرآن به روایتِ مسیحیِ موجود در کتاب «مواعظی در باب یوسف» منسوب به نِرسای نزدیک است. در این کتاب، یعقوب متوجه می‌شود که خون موجود بر روی پیراهن یوسف فریب‌کاری است.

🔻 در آیه ۲۱، خریدار یوسف در مصر به همسر خود می‌گوید که یوسف را گرامی بدارد زیرا که شاید به آنان نفعی برساند یا او را به فرزندی بپذیرند. عبارت «عَسَىٰ أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا» عیناً در آیه‌ی ۹ از سوره‌ی قَصَص از قول همسر فرعون که موسی را از آب گرفته است نیز آمده است. اما در روایت سِفر پیدایش، پوطیفار (خریدارِ یوسف) او را نه به فرزندی بلکه به عنوان پیشکار خود انتخاب کرده است.
📚 سفر پیدایش، بخش ۳۹، بند ۴: یوسف در نظرش عنایت یافت: به خدمت ارباب درآمد که او را به سِمَت پیشکار خود منصوب داشت و هرآنچه داشت بدو سپرد. [پ.س.]

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_دوازدهم #جزء_دوازدهم (فرسته‌ی ۲ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن (یادداشت ویژه: روایت یوسف)


🔻 در آیه‌های ۲۳ تا ۲۹، در روایت قرآن، یوسف در برابر تهمتی که همسر پوطیفار به او زده است فرصت می‌یابد تا از خود دفاع کند؛ و در فرآیندی نه‌چندان آشکار برای پوطیفار معلوم می‌شود که یوسف بی‌گناه است. اما در روایت سِفر پیدایش، هنگامی که یوسف از درخواست همسر پوطیفار امتناع می‌کند، او لباس یوسف را می‌گیرد، اما یوسف لباس را از تن درمی‌آورد و از آن ماجرا می‌گریزد. همسر پوطیفار نزد پوطیفار از یوسف شکایت می‌کند و او را متهم می‌کند. خشم پوطیفار شعله‌ور می‌شود و یوسف را —بدون آنکه فرصتی برای دفاع از خود به او بدهد— به زندان می‌افکند. اما مفسرانِ یهودی و مسیحی به این موضوع اندیشیده بوده‌اند که اگر بنا بر روایتِ سِفر پیدایش، پوطیفار یوسف را گناه‌کار دانسته است، چرا او را فقط به زندان انداخته است؟ زیرا مجازاتِ زندان برای چنین کاری، یعنی قصد تجاوز به همسر پوطیفار، مجازاتی بسیار اندک است. آنگاه مفسران چنین تفسیر کرده‌اند که پوطیفار باید به نحوی متوجه شده باشد که یوسف بی‌گناه است اما به‌خاطر حسادت به او یا به درخواست همسرش یوسف را زندانی کرده است. این برداشت مفسرانه، در «سِفر پیدایشِ مبسوط» که تفسیری بر سِفر پیدایش است آمده است (بخش ۸۷، بند ۹). همچنین، ماجرای قضاوت درباره‌ی بی‌گناهی یوسف بر مبنای این‌که پیراهن او از پشت پاره شده است را می‌توان در متون مسیحیت سُریانی یافت. در کتاب «مواعظی در باب یوسف» و در دیگر متون منسوب به نَرسای این ماجرا به همین صورت بازآفرینی شده است.

🔻 همچنین، تَلمودِ بابِلی —مهمترین متنِ تفسیریِ یهودی— دلیل انصراف یوسف از درخواستِ کام‌جوییِ همسر پوطیفار را ظاهر شدنِ خیال و تصویری از پدرش در برابرش می‌داند که باعث می‌شود یوسف از تمایل‌یافتن به همسر پوطیفار منصرف بشود. این ماجرا در متون مسیحی نیامده است و مخصوص متون تفسیری یهودی است. قرآن با عبارت «لَوْلَا أَن رَّأَىٰ بُرْهَانَ رَبِّهِ» از این ماجرا یاد کرده است. در نقل‌ها و تفسیرهای اسلامی مواردی مشابه با آنچه متون تفسیری یهودی نقل کرده‌اند آمده است.

🔻 در آیه‌های ۳۰ تا ۳۵، قرآن از زنانی یاد می‌کند که همسر پوطیفار را برای کام‌خواستن از یوسف شماتت می‌کنند،‌ اما در حضور یوسف "دست از تُرنج نمی‌شناسند" و دستان خود را می‌بُرند. چنین ماجرایی در سِفر خروج یا تفسیرهای یهودی و مسیحی موجود نیست. اما آن را می‌توان در سروده‌ای به زبانِ آرامی (که از خانواده‌ی زبان‌های سُریانی است) منسوب به سده‌ی پنجم میلادی یافت. در بعضی نسخه‌های برجای مانده از آن سروده، آمده است که زنانِ همسایه جمع شدند و در برابر یوسف به‌جای میوه دستان خود را بریدند.

🔻در آیه‌ی ۴۶، قرآن از زبانِ یکی از کسانی که پیشتر با یوسف در زندان بوده است، یوسف را «صِدّیق» می‌خواند که به نظر می‌آید همان واژه‌ی عبری «صَدّیق» باشد. صَدّیق نامی بوده است که در متون مدراشیِ یهودی به یوسف داده‌اند.

🔻 در آیه‌های ۵۰ تا ۵۳، همسر پوطیفار به ماجرا بازمی‌گردد تا به اشتباه و گناه خود اعتراف کند و یوسف را از تهمتی که پیشتر به او زده بوده است مبرّا سازد. اما این روایت در سِفر پیدایش دیده نمی‌شود و نقش همسر پوطیفار پس از اتهامی که در همان ابتدا به یوسف می‌زند به پایان می‌رسد. ولی روایت‌های مسیحیتِ سُریانی‌زبان این ماجرا را نیز در خود دارند. اِفرِمِ سوری در کتاب «تفسیری بر سِفر پیدایش» می‌نویسد که همسر پوطیفار به گناه خویش اعتراف می‌کند و یوسف را تبرئه می‌کند. همچنین، بسیاری از مفسران مسلمان عبارت «وَ مَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي» را گفته‌ی یوسف می‌دانند، اما برپایه‌ی متون مسیحیِ سُریانی به نظر می‌آید که این عبارت ادامه‌ی اعترافِ همسر پوطیفار است.

🔻 در مجموع می‌توان دید که روایت قرآن از ماجرای یوسف تا این‌جا ترکیبی از روایت‌های سِفر پیدایش، روایت‌های تفسیریِ یهودی، متون مدراشیِ یهودی، روایت‌های تفسیریِ مسیحیانِ سُریانی‌زبان، و سروده‌های آرامی‌زبان است.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_دوازدهم #جزء_دوازدهم (فرسته‌ی ۳ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 پیراهن خونین یوسف را به یعقوب نشان می‌دهند، اثر رِمبراند، دهه‌ی ۱۶۵۰ میلادی

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

🔻
هر روز در ماه رمضان ۱۴۴۱ ق درباره‌ی ارتباط بینامتنیِ قرآن با متون بایبلی و پسابایبلی در قالب ارائه‌ی ارجاعاتی از قرآن به زیرمتن‌های بایبلی‌اش خواهم نوشت.

🔻 امیدوارم این بررسی تطبیقی، هرچند بسیار ساده و کوتاه، در درک ما از نحوه‌ی شکل‌گیری متن قرآن در بافتار برجامانده از فرهنگ و متون بایبلی و پسابایبلی، و شناخت ما از گفت‌وگوی قرآن با آن متون مؤثر باشد.

🔻 منبع اصلی من برای این یادداشت‌ها کتاب قرآن و بایبل: متن و تفسیر نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز است، هرچند در مواردی از منابع دیگر در همین حوزه‌ی مطالعاتی و پژوهشی نیز استفاده خواهم کرد.

🔻 ترجمه‌ی فارسی آیه‌های قرآن از محمدمهدی فولادوند است. ترجمه‌ی فارسی متون بایبلی و پسابایبلی از پیروز سیّار است که با [پ.س.] مشخص می‌شوند. اگر ترجمه‌ی پیروز سیار از آن متون منتشر نشده باشد از ترجمه‌ی فارسی کتاب مقدس موسوم به «ترجمه‌ی قدیمی» استفاده می‌کنم که با [ت.ق.] مشخص می‌شوند. در مواردی که آن متون تاکنون به فارسی ترجمه نشده باشند (که بیشینه‌ی متون پسابایبلی چنین‌اند) ترجمه از نگارنده‌ی این سطور است و با [ز.م.] مشخص می‌شوند.

#بایبل #قرآن #رمضان

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن (یادداشت ویژه: روایت یوسف)


📖 سوره‌ی یوسف، آیه‌های ۵۴ تا ۹۸

🔻 در آیه‌های ۵۴ تا ۵۶ از پادشاه مصر با واژه‌ی «مَلِک» یاد می‌شود، اما سِفر پیدایش از «فرعون» نام می‌برد. فرعون در ادبیات بایبلی اسم عام است برای شاهان مصر، اما این اسم عام در ادبیات قرآنی به اسم حکمرانی که در زمان موسی می‌زیسته است تبدیل شده است. فرعون از واژه‌ی مصریِ «پِرعا» آمده است که معنای لفظی آن به معنای «خانه‌ی بزرگ» بوده است و در معنای اصطلاحی به دربار شاه اطلاق می‌شده است. سپس، پِرعا در معنایی کنایی از دورانِ سلسله‌ی هجدهم در مصر به خودِ شخصِ شاه دلالت می‌کرد.
📚 سفر پیدایش، بخش ۴۱، بندهای ۳۹ تا ۴۱: آنگاه فرعون یوسف را گفت: "چون خدا تو را از این همه آگهی بخشیده، کس چون تو دانا و حکیم نیست. تو سَرور کاخ من خواهی بود و تمامی قوم من فرمان‌های تو را آویزه‌ی گوش خواهند ساخت، تنها بر تخت از تو پیشی خواهم داشت." فرعون یوسف را گفت: "ببین: تو را بر سراسر سرزمین مصر می‌گمارم." [پ.س.]

🔻 در آیه‌ی ۶۷، یعقوب فرزندانش را برحذر می‌دارد که بخواهند در مصر از یک دروازه به شهر وارد شوند: «وَ قَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ». این سخن با سنتّی یهودی برای پرهیز از «چشمِ بد» که در متون تفسیری و مِدراشی آمده است هم‌خوانی دارد:
📚 سفر پیدایشِ مبسوط، بخش ۹۱، بند ۶: و یعقوب به فرزندانش گفت: "شما چرا باید خودنمایانه و چشمگیر باشید؟!" و به فرزندانش گفت: "فرزندانِ من، شما همگی قوی و برادرید؛ از یک دروازه وارد نشوید و همگی در یک مکان تجمع نکنید، به سبب وجودِ چشمِ بد." [ز.م.]

🔻 در آیه‌ی ۷۷، برادران یوسف پس از آنکه مأموران جام یوسف را در بارِ شترِ بنیامین پیدا می‌کنند، به یوسف (برادر بنیامین) نسبت دزدی می‌دهند. بعضی مفسران مسلمان در تبیین این آیه نقل‌هایی آورده‌اند مبنی بر اینکه یوسف در زمان کودکی بتی را که متعلق به پدرِ مادرش بوده است (که مادرش «راحیل» و پدر او «لابان» نام داشته‌اند) می‌رباید و آن را می‌شکند تا مبادا آن را بپرستد. اما در سِفر پیدایش برادران تهمتِ دزدی به یوسف نمی‌زنند، ولی شبیه این نقل را می‌توان در بخش ۳۱ از سِفر پیدایش یافت. در آن بخش، راحیل (مادرِ یوسف و بنیامین) بت‌های پدرش، لابان، را می‌رباید و آن‌ها را در بارِ شترش پنهان می‌کند. شباهت این ماجرا با ماجرای ربودن جام یوسف و پنهان کردنش در بارِ شترِ بنیامین آشکار است. اما قرآن بر خلاف سِفر پیدایش، به دلایلی، این دزدی را از قول برادران یوسف به یوسف نسبت می‌دهد و نه به مادر یوسف (راحیل). دلیل این انتساب را شاید بتوان در متون مسیحیان سُریانی یافت. در متنِ «تاریخِ سُریانیِ یوسف» در بخش ۴۱، بندهای ۱ تا ۸، از قول برادران یوسف آمده است که آن‌ها بنیامین را فرزند یک دزد (یعنی فرزندِ راحیل) و برادرِ یک دروغگو (یعنی یوسف، که به زعم برادرانش با رؤیاهایش ادعاهای دروغ می‌کرده است) می‌خوانند. به نظر می‌آید که قرآن این دو روایت، یعنی روایت بخشِ ۳۱ از سِفر پیدایش و روایت مسیحی از یوسف را در ترکیبی تازه ارائه کرده است که در آن برادران یوسف به یوسف نسبت دزدی می‌دهند.

🔻 در آیه‌های ۹۳ تا ۹۶، قرآن توصیف می‌کند که چگونه پیراهن یوسف چشمان یعقوب که یا نابینا شده بوده‌اند یا بسیار ضعیف شده بوده‌اند را دوباره بینا ساخته است. اما شاید بتوان این ماجرا را در استعاره‌ای در زبان سُریانی (که بعدها به زبان عربی نیز آمده است) ردیابی کرد. در روایت‌های مسیحیِ سُریانی از یوسف، هنگامی که فرزندان خبر دریده‌شدن یوسف را به یعقوب می‌دهند، یکی از فرزندانش به او می‌گوید که «سویِ چراغت خاموش شد» و هنگامی که یعقوب پیراهن خونین یوسف را می‌بیند در وصفِ حال او گفته می‌شود که «نور چشمانش تاریک شد». در همان متن، یوسف و بنیامین «نور چشمان یعقوب» توصیف شده‌اند. همچنین، هنگامی که یعقوب در مصر به یوسف می‌رسد به او می‌گوید: "چشمانم با دیدن تو روشن شدند" و از مصائب گذشته یاد می‌کند و می‌گوید که در فراق تو "نور چشمانم تاریک گشته بود". به طریقی مشابه، یوسف خطاب به یعقوب می‌گوید که: "فرزندانت نور چشمانت را تاریک ساختند." با این اشارات، در کاربردی استعاری از یک اصطلاح در زبان سُریانی، گم‌گشتنِ یوسف همانند رفتنِ نور از چشمان یعقوب بوده است، و پیراهن یوسف در معنایی استعاری نور را به چشمانش باز آورده است. قرآن این معنا را در آیه‌های ۹۳ تا ۹۶ در قالبی تازه —و کمتر استعاری— بازتاب داده است.

🔻 در آیه‌های ۹۷ و ۹۸، برادران یوسف از پدرشان می‌خواهند که برایشان طلب مغفرت و بخشش کند. اما این بخش از روایت در سِفر پیدایش دیده نمی‌شود، بلکه تنها در متون مسیحیِ سُریانی زبان وجود دارد.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_سیزدهم #جزء_سیزدهم (فرسته‌ی ۱ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 جام یوسف را در بارِ شترِ بنیامین می‌یابند. نقاشی ِموجود در انجیل مورگان، نگاشته شده در ۱۲۵۰ میلادی. کاردینال ماچایوفسکی در ۱۶۰۸ میلادی این انجیل مصوّر را به شاه عباس صفوی هدیه داد.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی ابراهیم، آیه‌ی ۵
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَكِّرْهُم بِأَيَّامِ اللَّـهِ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ
و در حقيقت، موسى را با آيات خود فرستاديم [و به او فرموديم‌] كه قوم خود را از تاريكی‌ها به سوى روشنايى بيرون آور، و روزهاى خدا را به آنان يادآورى كن، كه قطعاً در اين [يادآورى‌]، براى هر شكيباىِ سپاس‌گزارى عبرت‌هاست.

🔻 عبارتِ «ایّام الله» یکی از عبارت‌های مشهور در ادبیات قرآنی و اسلامی است. اما این عبارت فقط در این آیه و در آیه‌ی ۱۴ از سوره‌ی جاثیه آمده است. بسیاری از مفسران مسلمان در تفسیرِ معنای ایام الله نظرهای بسیار گوناگونی ابراز داشته‌اند که نشان از ابهامی در معنای آن نزد مفسران مسلمان دارد. اما به نظر می‌آید با توجه با زمینه‌های این عبارت در ادبیات بایبلی و در زبان عِبری، می‌توان معنایی مستند به شواهد متنی برای این عبارت ارائه کرد.

🔻 یکی از معانی ایّام یا یوم در زبان عربی «واقعه» یا «جنگ» است. بعضی لغت‌شناسان بر این باورند که «یوم» ریشه‌هایی در دیگر زبان‌های سُریانی (از جمله عبری) دارد، و از همین رو توانسته‌اند وجه تسمیه‌ای برای اصطلاح «ایّام العرب» بیابند که به وقایع و جنگ‌های اعراب پیش از اسلام اطلاق می‌شده است. از سوی دیگر، اصطلاحی در عِبری وجود دارد که می‌توان آن را به‌صورت «مِلخَمِت یَهُوَه» آوانویسی کرد، و معنای آن «جنگ‌های خدا» یا «وقایعِ خدا» است که می‌توان «ایّام الله» را معادل عربی آن دانست. این اصطلاح در کتاب اول سموئیل در بایبل عبری آمده است (رجوع کنید به بایبل عبری، کتاب اول سموئیل، بخش ۲۵، بند ۲۸). این اصطلاح در ادبیات بایبلی اشاره است به وقایعی از قبیل معجزات، نعمت‌ها، و کارهایی که خدا در مصر به‌خاطر قوم اسرائیل انجام می‌دهد تا آنان را متقاعد کند که به او ایمان داشته باشند.

🔻 در پرتوی این معنای تازه، آیه‌های ۶ و ۷ تفسیر دیگری می‌یابند، زیرا که پس از عبارت «و ذکّرهم بایّام الله» در آیه‌ی ۵، موسی در آیه‌ی ۶ با این عبارت با قومش سخن را آغاز می‌کند: "وَ إِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ" و در ادامه نعمت‌هایی که خدا بر بنی‌اسرائیل ارزانی داشته است را «ذکر» می‌کند و آن «وقایع» را به قومش یادآور می‌شود.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_سیزدهم #جزء_سیزدهم (فرسته‌ی ۲ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی حجر، آیه‌ی ۷۱
قَالَ هَـٰؤُلَاءِ بَنَاتِي إِن كُنتُمْ فَاعِلِينَ.
گفت: «اگر مى‌خواهيد [كارى مشروع‌] انجام دهيد، اينان دختران منند [با آنان ازدواج كنيد].»

🔻در آیه‌ی ۷۱ لوط به کسانی که بر درِ خانه‌اش به طلبِ کام‌جویی از مهمانان او گرد آمده‌اند دختران خود را پیشنهاد می‌کند. مفسران مسلمان کوشیده‌اند تا پیشنهاد لوط را با قیدِ «برای ازدواج» مقیّد و مشروع کنند. اما نه در قرآن و نه در سِفر پیدایش هیچ اشاره‌ای به قید ازدواج نشده است؛ چه اینکه در فرهنگِ زمانه‌ی لوط زنان و دختران ارزشی کمتر از وظیفه‌ی مقدّس مهمان‌نوازی داشته‌اند (بنگرید به کتاب مقدس اورشلیم، عهد عتیق،‌ جلد ۱، ترجمه‌ی پیروز سیّار، ص ۱۸۴).
📚 سفر پیدایش، بخش ۱۹، بندهای ۶ تا ۸: لوط به سوی ایشان در درگاه برون رفت و در را پس پشت خود ببست، و گفت: "استدعا دارم، برادرانم، مرتکب بدی نشوید! گوش فرادارید: دو دختر دارم که هنوز باکره‌اند،‌ می‌روم تا آنان را نزد شما آورم. با ایشان آن کنید که در نظرتان نیکو است، لیک با این مردان هیچ کاری مکنید، چه به زیر سایه‌ی سقف من درآمده‌اند."

🔻 نمونه‌ی دیگری از این دست که بازتاب دهنده‌ی نگاهِ زمانه‌ی تدوینِ بایبل عبری به جایگاه زن بوده است را می‌توان در بخشی از روایتِ ابراهیم هنگامی که به همراه همسرش ساره به مصر می‌رود مشاهده کرد (بنگرید به بخش ۱۲ از سِفر پیدایش).


📖 سوره‌ی نحل، آیه‌ی ۴۳
وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.
و پیش از تو جز مردانی که به آنان وحی می کردیم، نفرستادیم. اگر [این حقیقت را] نمی دانید [که پیامبران از جنس بشر بودند] از اهل دانش و اطلاع بپرسید [تا دیگر نگویید که چرا فرشته ای به رسالت نازل نشده است؟!]

🔻 در این آیه قرآن تأکید می‌کند که خدا فقط به مردان (که در اینجا احتمالاً به معنی انسان‌ها است) وحی می‌کند، و تلویحاً یعنی فرشتگان را مخاطبِ وحی خود قرار نمی‌دهد. اگر در این آیه «رجال» در معنای مردان باشد، در قرآن می‌توان نمونه‌ای یافت که به زنان نیز وحی می‌شده است، از جمله در سوره‌ی آل عمران، ایه‌ی ۳۹، الله از طریق ملائکه با مریم ارتباط برقرار می‌کند و پیام می‌رساند. در بایبل عبری نیز می‌توان نام زنانی را یافت که طبق ادعای آن کتاب پیامبر بوده‌اند. بایبلِ عبری نام چهار زن را به عنوان پیامبر آورده است که در فرهنگ یهودی به ‌آن‌ها «نَبیّه» یعنی —نبیِ زن— گفته می‌شود: میریام (سِفر خروج، بخش ۱۵، بند ۲۰)؛ دِبوره (کتاب داوران، بخش ۴: بند ۴)؛ حُلده (کتاب دوم پادشاهان، بخش ۲۲، بند ۲)؛ و نوعَدیا (کتاب نِحِمْیا، بخش ۶، بند ۱۴). افزون بر این نام‌ها، از زنان دیگری نیز در بایبل عبری و در عهد جدید نام برده شده است که طبق ادعای آن کتاب‌ها پیامبر بوده‌اند.

🔻 در بخش دوم آیه، به پیامبر و/یا مردمان هم‌عصر پیامبر گفته شده است که «اگر نمی‌دانید» از «اهل ذکر» بپرسید تا بدانید که پیش از پیامبر شما نیز پیامبرانی آمده‌اند و خدا بر آنان وحی کرده است. «اهل الذکر» در این آیه دلالت بر «اهل الکتاب» دارد زیرا که «ذکر» در قرآن اسم خاص توراه —بخشی از کتاب مقدس یهودیان— است: "وَ لَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ. و در حقيقت، در زبور پس از تورات نوشتيم كه زمين را بندگان شايسته ما به ارث خواهند برد." (انبیاء، ۱۰۵. ترجمه از محمدمهدی فولادوند). ذکر و کتاب، هر دو در قرآن به معنای «وحی» است. در این حالت «اهل الذکر» یعنی «اهل التوراة» یا «اهل الکتاب». یعنی چنین به نظر می‌آید که قرآن به اهل کتاب به عنوان گروهی مرجع که پیش از اعرابِ اُمّی از کتاب و سنّت و آموزشِ دینی برخوردارند ارجاع می‌داده است. مضمون این آیه که ارجاع به اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان) است در آیه‌های دیگری نیز آمده است، از جمله در آیه‌ی ۷ سوره‌ی انبیاء؛ آیه‌ی ۱۰۷ سوره‌ی اسراء؛ آیه‌ی ۱۹۷ سوره‌ی شعراء؛ و آیه‌ی ۹۴ سوره‌ی یونس. در باره‌ی آیه‌ی اخیر در یادداشت روزِ یازدهم مطالبی نوشته‌ام.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_چهاردهم #جزء_چهاردهم (فرسته‌ی ۱ از ۲)

🖋زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
🖼 لوط از سدوم می‌گریزد. نقاشی از بنجامین وِست، ۱۸۱۰ میلادی.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی نحل، آیه‌ی ۱۰۲
قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هُدًى وَ بُشْرَىٰ لِلْمُسْلِمِينَ.
بگو: «آن را روح القدس از طرف پروردگارت به حق فرود آورده، تا كسانى را كه ايمان آورده‌اند استوار گرداند، و براى مسلمانان هدايت و بشارتى است.»

🔻 بسیاری از مفسران مسلمان «روح القُدُس» را اشاره به جبرئیل دانسته‌اند. اما افزون بر این آیه، «روح القدس» در سه جای دیگر قرآن آمده است (بقره: ۸۷ و ۲۵۳؛ مائده: ۱۱۰) و در هر سه مورد خدا به واسطه‌ی روح القدس عیسی را «حمایت می‌کند» و «یاری می‌رساند» (أَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ؛ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ). روح القدس در عهد جدید نیز ریشه دارد. در هر چهار انجیلِ قانونی مسیحی همین عبارت آمده است و فرودآمدن روح بر عیسی به فرودآمدن کبوتر یا پرنده تشبیه شده است (مَتّیٰ ۱۶:۳؛ مَرقًس ۱۰:۱؛ لوقا ۲۲:۳؛ و یوحنّا ۳۲:۱). این آیه و آیه‌های نظیرش در قرآن، در کنار نمونه‌های بایبلی آن در عهد جدید، می‌توانند نشان‌دهنده‌ی این مطلب باشند که روح القدس نام دیگری برای جبرئیل نیست، بلکه به معنای «قدرت الهی» است. در تأیید این معنا می‌توان کاربرد «روح» در آیه‌هایی که به خلقت انسان، نزول وحی، و امرِ الهی اشاره می‌کنند را نیز بررسی کرد.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_چهاردهم #جزء_چهاردهم (فرسته‌ی ۲ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن


📖 سوره‌ی إسراء، آیه‌ی ۱
سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ.
منزّه است آن [خدايى‌] كه بنده‌اش را شبانگاهى از مسجد الحرام به سوى مسجد الاقصى -كه پيرامون آن را بركت داده‌ايم- سِير داد، تا از نشانه‌هاى خود به او بنمايانيم، كه او همان شنواى بيناست.

🔻 قرآن در این آیه هم از «مسجد الحرام» نام می‌برد که بیشینه‌ی مفسران آن را اشاره به حرم مکّه یا حتی کعبه می‌دانند؛ و هم از «دورترین مسجد» نام می‌برد (مسجد الأقصی). مفسران و مترجمان این نام را به‌صورت اسم خاص در نظر گرفته‌اند، در حالی که در زمانی که این آیه مطرح می‌شده است مسجدی به نام مسجد الاقصی، آن‌گونه که بعدها در فرهنگ اسلامی شناخته شد، وجود نداشته است. بنای اولیه‌ی مسجدی که امروزه با نام مسجد الأقصی می‌شناسیم، بنا بر اقوال گوناگون، در زمان عمر یا در زمان معاویه در محلی ساخته شده است که پیشتر محل مقدسی برای اهل کتاب بوده است و با نام «کوه معبد» شناخته می‌شده است. پس منظور قرآن از «مسجد الأقصی» احتمالاً باید همان محل عبادتی باشد که با مکانِ امروزین مسجد الأقصی نسبت دارد، یعنی «کوه معبد» در اورشلیم که محل مقدسی برای عبادت یهودیان و مسیحیان بوده است و سلیمان آن را بنا نهاده بوده است.

🔻 قرآن هرگاه از سرزمین‌ها و مکان‌های مقدسِ یهودیان و مسیحیان (یعنی اورشلیم و فلسطین) یاد می‌کند آن‌ها را مکان‌های «برکت‌یافته» می‌نامد. در این آیه با عبارت «الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ» از «دورترین مسجد» یاد کرده است. در آیه‌های دیگر نیز چنین است. در آیه ۷۱ سوره‌ی انبیاء، سرزمین ابراهیم و لوط را برکت‌یافته می‌نامد: «وَ نَجَّيْنَاهُ وَ لُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ»؛ در آیه‌ی ۸۱ از همان سوره، سرزمینِ سلیمان (فلسطین و اورشلیم) را برکت‌یافته می‌داند: «وَ لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَ كُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ»؛ و نیز در آیه‌ی ۱۳۷ سوره‌ی اعراف، سرزمینی که بنی‌اسرائیل پس از رهایی از فرعون به سوی آن می‌روند (یعنی سرزمین موعود، فلسطین) را برکت‌یافته می‌خواند: «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا».

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_پانزدهم #جزء_پانزدهم (فرسته‌ی ۱ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 نمایی از شرق به مسجد الأقصی (بناشده در مکانِ کوهِ معبد)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن (یادداشت ویژه: اصحاب کهف)


📖 سوره‌ی کهف، آیه‌های ۹ تا ۲۶

🔻 داستان اصحاب کهف در قرآن با داستانی افسانه‌ای در فرهنگِ مسیحی شباهت زیادی دارد که «خُفتگانِ اِفِسوس» نامیده شده است. این داستان به احتمال زیاد در سده‌ی پنجم میلادی به زبان یونانی نگاشته شده است و نسخه‌های سُریانیِ آن در سده‌ی ششم میلادی موجود بوده‌اند. این داستان در جوامع مسیحی در زمانه‌ی ظهور اسلام به‌طور گسترده‌ای شناخته می‌شده است. متون مسیحی که این داستان را نقل کرده‌اند، سیر ماجرا را این‌گونه روایت می‌کنند:

🔻 ماجرا در نیمه‌ی سده‌ی سوم میلادی در زمانه‌ی امپراتوریْ مسیحی‌ستیز و مشرک به نام دِکیوس (دقیانوس در زبان فارسی) شکل می‌گیرد که از سال ۲۴۹ م. تا ۲۵۱ م. حکمرانی کرده است. او مسیحیان را به پرستش خدایان یونانی و تقدیمِ قربانی و بُخور برای آنان ‌مجبور می‌کرده است. اما شخصیت‌های اصلی داستان هفت (و در بعضی روایت‌ها هشت) پسرِ نوجوانِ مسیحی‌اند که در شهرِ اِفِسوس زندگی می‌کنند و از اهدای بُخور در قربانگاهِ مخصوصِ زِئوس، آپولون، و آرتِمیس —خدایان نگهبانِ شهر اِفِسوس— امتناع می‌کنند. آن پسران به همین سبب به زندان می‌افتند؛ اما از زندان می‌گریزند و به غاری در نزدیکی شهر می‌روند. پس از مدتی خدا آنان را به خواب می‌روند (یا می‌میرانَد). اما دو مؤمنِ دیگر در شهر که از این ماجرا خبر داشتند و مکان غار را می‌دانستند به در غار می‌روند و چون باور دارند که این پسران در آینده دوباره از خواب برمی‌خیزند (یا زنده می‌شوند) بر لوحی سُربی نام آن‌ها و داستان‌شان را می‌نویسند و در کناره‌ی غار نصب می‌کنند. آن هفت پسر پس از مدتی طولانی، در زمان حکمرانی امپراتوریْ مسیحی با نام تِئودُسیوسِ دوم (حکمرانی از ۴۰۸ م. تا ۴۵۰ م.)، از خواب بر‌می‌خیزند و با این گمان که همچنان در دوران امپراتوری آن حاکم مسیحی‌ستیز زندگی می‌کنند یکی از خودشان را برای بررسی وضعیت و خرید خوراک به شهر اِفِسوس می‌فرستند. پس از ماجراهایی در شهر، آن پسر متوجه می‌شود که اِفِسوس به شهری مسیحی‌نشین تبدیل شده است و از سوی دیگر مردم شهر گمان می‌کنند که او گنجی یافته است. ماجرا بر سر زبان‌ها می‌افتد و کلیسا از ماجرا باخبر می‌شود، تا جایی که خود امپراتور به اِفِسوس می‌آید تا این ماجرای اعجاب‌آور را مشاهده کند. امپراتور به در غار می‌رود و از آن‌ها دعوت می‌کند تا به شهر بیایند. اما آن پسران به او می‌گویند که مسیح ما را به خاطر تو از خواب بیدار کرده است تا تو بدانی که رستاخیزِ مردگان، رستاخیزی جسمانی خواهد بود. امپراتور به عقیده‌ی «رستاخیز جسمانی» معتقد می‌شود و پسران به غار بازمی‌گردند و برای همیشه به خواب می‌روند (یا می‌میرند).

🔻 این داستان در میان گروهی از مسیحیان با اهداف کلامی و عقیدتی و در پی تثبیت نگاهی خاص به رستاخیز ساخته شده است. در زمانه‌ای که افسانه‌ی خُفتگان غار در جوامع مسیحی نگاشته شده است دو جریان عمده درباره‌ی رستاخیز مردگان با هم مناقشه داشته‌اند. یک جریان که آنان را پیروان اوریجِن یا اوریجن‌گرایان می‌نامیده‌اند، که به پیروی از اوریجِن فقط به رستاخیز غیرجسمانی باور داشتند. اوریجِن یکی از آباء کلیسا در سده‌ی سوم میلادی بود که کوشید تا آموزه‌های مسیحیت را با فلسفه‌ی یونانی، به‌ویژه فلسفه‌ی نوافلاطونی، بیامیزد و از این رو رستاخیز را فقط روحانی می‌دانست. جریان دیگر، باورمندان به رستاخیز جسمانی مردگان بودند. چنین به نظر می‌آید که داستانِ خُفتگان غار از سوی باورمندان به رستاخیز جسمانی نگاشته شده است تا عقیده‌ی آن‌ها را تأیید کند. عبارت‌های پایانیِ داستان شاهدی بر این ادعاست، زیرا که پسران به امپراتور می‌گویند: "سَرورِ ما مسیح ما را بیدار کرد تا اثباتی باشد برای تو که رستاخیز به‌راستی وجود دارد". البته به نظر می‌آید که مسیحیان در نگارش این داستان از درون‌مایه‌های داستانی دیگر در یهودیت بهره گرفته‌اند (بنگرید به منابع موجود درباره‌ی نهضت مکّابیان و داستان هفت مکّابیِ شهید). قرآن نیز این روایت را در راستای تثبیت باور به رستاخیز جسمانی استفاده کرده است، چنان‌که در آیه‌ی ۲۱ آمده است: «وَ كَذَٰلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّـهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا».

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_پانزدهم #جزء_پانزدهم ( فرسته‌ی ۲ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن (یادداشت ویژه: اصحاب کهف)


🔻 از شباهت‌های موجود در جزئیات روایتِ قرآن و روایتِ مسیحیِ خُفتگانِ غار که در موعظه‌نامه‌ی یعقوبِ سِروجی با نام «خُفتگانِ اِفِسوس» آمده است می‌توان به این موارد اشاره کرد: روایتِ مسیحی شخصیت‌های اصلی داستان را هفت (یا هشت) «پسرِ نوجوان» می‌داند و قرآن از آن‌ها با «فِتیَه» یاد می‌کند. روایت مسیحی از لوحی سُربی یاد می‌کند که کنار غار نصب شده بود و بر آن نام و سرگذشت پسران نوشته شده بود، و قرآن در ابتدای روایت از «اصحاب الکهف و الرقیم» نام می‌برد که «رقیم» اشاره به همان لوح و نوشته دارد. از سوی دیگر، روایتِ قرآن و روایت مسیحیان درباره‌ی مدت زمانی که پسرانِ جوان در غار در خواب بوده‌اند تفاوت‌های فاحشی دارد. طبق روایت مسیحیان،‌بیشترین زمانی که پسران می‌توانسته‌اند در غار باشند ۲۰۱ سال است (از نخستین سالِ حکومتِ دِکیوس در ۲۴۹ میلادی، تا آخرین سالِ حکومتِ تِئودُسیوسِ دوم در ۴۵۰ میلادی) اما قرآن عدد ۳۰۹ سال را ذکر می‌کند.

🔻 اما روایت قرآن با روایت مسیحی درباره‌ی حضور «سگ» تفاوت دارند. در روایت قرآن، از سگی یاد می‌شود که همراه اصحاب کهف بود و او نیز به خواب رفت. حضور سگ در این روایت برای مفسران مسلمان محل بحث و مناقشه بوده است. آنان کوشیده‌اند تا حضور سگ را در کنار اصحاب کهف توجیه و تأویل کنند؛ زیرا که بعضی روایات سگ را نجس می‌دانند و گفته شده است که اگر سگ در مکانی باشد فرشتگان به آن مکان وارد نمی‌شوند. بعضی مفسران مسلمان، همچون ابن کثیر، برای رفع این مشکل گفته‌اند که سگ در بیرون غار خوابیده است تا از آ‌ن‌ها محافظت کند.

🔻 اما با شناخت بیشتری از بافتار بایبلیِ قرآن می‌توان حضور «سگ» را به نحو دیگری تبیین کرد. داستانِ خُفتگانِ اِفِسوس را مسیحیان با انگیزه‌های کلامی و عقیدتی و برای تثبیتِ عقیده‌ی رستاخیزِ جسمانی نگاشته‌اند، اما کوشیده‌اند تا دیگر آموزه‌های مسیحی را نیز در داستان بگنجانند. از جمله‌ی این آموزه‌ها، استفاده از استعاره‌ای بنیادی در عهد جدید است که «انسان» را «برّه‌های خدا» می‌داند. از همین رو، در روایتِ یعقوبِ سِروجی از این داستان، آن هفت پسر خود را «برّه‌های خدا»، مسیح را «چوپان» خود، و دِکیوسِ مسیحی‌ستیز را «گرگ» می‌خوانند. این استعاره در روایتِ مسیحیانِ سُریانی‌زبان از داستان یوسف نیز خود را آشکار ساخته بود (بنگرید به یادداشت روز دوازدهم). پسران دعا می‌کنند که خدا/مسیح آن‌ها را از چنگال گرگی که به دنبال ریختنِ خون آن‌هاست برهاند. مسیح که چوپان آن‌ها است دعایشان را با فرستادنِ «عَیر» برای محافظت از آن‌ها اجابت می‌کند. واژه‌ی «عیر» در میان مسیحیانِ سُریانی‌زبان نامِ فرشته‌ی نگهبان است. اما در فضای استعاریِ داستان که «برّه‌ها»، «چوپان»، و «گرگ» حضور دارند «فرشته‌ی نگهبان» به موجودی متناسب با آن فضا، یعنی «سگ»، تبدیل می‌شود. به نظر می‌آید که قرآن این معنا را از حالتی استعاری به موجودی واقعی، یعنی «سگ»، تبدیل کرده است.

🔻 قرآن در آیه‌ی ۲۲ به تفاوت روایت‌های موجود در میان مسیحیان درباره‌ی تعداد پسرانِ جوان اشاره می‌کند. بعضی نسخه‌ها همچون نسخه‌ی یعقوبِ سِروجی (درگذشت ۵۲۱ م.) و نسخه‌ی یوحنّایِ اِفِسوسی (درگذشت ۵۸۶ م.) تعداد پسران را هشت نفر می‌دانند؛ و بعضی نسخه‌ها همچون نسخه‌ی زکریا اهلِ موتیلِنِه (درگذشت ۵۳۶ م.) تعداد آن‌ها را هفت نفر می‌داند. اما بیشتر نسخه‌های متأخر مسیحی، که به زمان ظهور اسلام نزدیکتر بوده‌اند، تعداد پسران را هفت نفر می‌دانسته‌اند. به نظر می‌آید قرآن قولِ متأخر را برگزیده است و در شمارش بر آن تعداد توقف کرده است. هرچند، نظری قطعی ارائه نکرده است و خدا را تنها کسی دانسته است که تعدادِ اصحاب کهف را می‌داند.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_پانزدهم #جزء_پانزدهم (فرسته‌ی ۳ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 خفتگان غار. نقاشی سده‌ی ۱۹ در روسیه. فرشته‌ی نگهبان در نقاشی حاضر است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes