የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛና ለመከላከል የወጡ የሕግ ማዕቀፎች እና የሚያስከትሉት ተጠያቂነት
የህፃናት ጉልበት ብዝበዛ ምንነት፡- ሕፃን የሚለዉ ቃል የማሕበራዊ ትርጉሙ እንደ የማሕበረሰቡ አኗኗርና ባህላዊ ሁኔታ የሚለያይ ሊሆን ይችላል። የተባብሩት መንግስታት
የሕጻናት መብቶች ስምምነት አንቀፅ 1 ላይ ሕጻን ማለት ማንኛዉም ዕድሜው ከ18 ዓመት በታች የሆነ ሰው ማለት ነው በማለት ገልፆታል። በሀገራችንም ሕጻን ማለት ዕድሜው ከ18
ዓመት በታች የሆነ ማንኛውም ሰው መሆኑ በሰው የመነገድና ሰውን በሕገወጥ መንገድ ድንበር የማሻገር ወንጀልን ለመከላከልና ለመቆጣጠር የወጣው አዋጅ ቁጥር 1178/12
ዓንቀፅ 2(10) ስር ሰፍሮ ይገኛል፡፡ በመሆኑም ሕጻን የሚለዉ ትርጉም 18 ዓመት ያልሞላው ለአካለ መጠን ያልደረሰ ሰው መሆኑ በዓለም አቀፍም ሆነ በሀገር ውስጥ ሕግ የተረጋገጠ ነው ማለት ይቻላል።
የሕጻናት ስራ ማለት ማንኛውም ሕፃን ሀገሪቱ ከደነገገችው ዝቅተኛ የስራ ቅጥር የዕድሜ ገደብ በታች ሆነው የሚሰሩት ለዕድሜያቸዉ የማይመጥን ስራ ማለት ነው። ሆኖም ግን
የሕጻናት ጉልበት ስራ ጉዳት በማያስከትልና ጤናማ በሆነ መልኩ ሊከናወን ይችላል። የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ግን የዚህ ተቃራኒ ሆኖ ማለትም በሕግ ከተፈቀደው ሁኔታ ውጭ
ወይም ለሕጻኑ አካል ወይም ዕድሜ በተፃረረ መልኩ ስራ እንዲሰራ ወይም አገልግሎት እንዲሰጥ ማድረግ ስለመሆኑ በአዋጅ/ቁ 1178/12 አንቀፅ 2(5) ላይ ሰፍሯል፡፡
የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነቶች፡- ምንም እንኳን ሕጻናት በብዙ ዓይነት ስራ ተሰማርተው ስለሚገኙ የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነቶችን መለየት አስቸጋሪ ቢሆንም ዋና ዋናዎቹ
የሚከተሉት ናቸው።
(ሀ) የቤት ውስጥ ስራ፡- ይህ የስራ ዓይነት ሕጻናት በወላጆቻቸው ወይም በአሳዳጊዎቻቸው ቤት ሆነው የሚሰሩት ስራ ነው። ከዚህም በተጨማሪ በክፍያ ከቤተሰባቸው ውጭ በቤት ሰራተኛነት የሚሰሩ ሕጻናትም በዚሁ ስር የሚካተቱ ናቸው፡፡ እነዚህ ህጻናት ከእይታ የራቁና መረጃ የማይገኝባቸው በመሆናቸው ለብዙ ዓይነት ብዝበዛና ጥቃት የተጋለጡ ናቸው። ይህ ማለት ግን ሕጻናቱ አቅማቸው የሚችለውን ያክል ቤተሰቦቻቸውን መርዳታቸው ብዝበዛ ነው ማለት አይደለም፡፡
(ለ) የደመወዝ ስራ፡- ይህ የህፃናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነት መደበኛ ወይም ኢ-መደበኛ፣ ህጋዊ ወይም ህገወጥ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ ያክል በኮንስትራክሽን ድርጅት፣ በማምረቻ
ድርጅት፣ በማእድን ስራ፣ በአግሮ ኢንደስትሪ እንዲሁም በወንጀል ስራ ሕጻናት የሚቀጠሩባቸው መስኮች ናቸው።
(ሐ) ከቤት ውጭ ያለ ያለክፍያ ስራ፡- ይህ የስራ ዓይነት በብዛት የተለመደው በግብርና ስራዎች ላይ ነው። በተለይ በታዳጊ ሀገሮች ሕጻናት በግብርና ስራ ላይ ቤተሰቦቻቸውን
ለመርዳት በለጋ እድሜያቸው ስራ ይጀምራሉ።
(መ) ባርነት ወይም የግዴታ ስራ፡- ሕጻናት ምንም በማያውቁት ሁኔታ በገንዘብ ለስራ ይሸጣሉ። አንዳንዴም ባለሀብቶች ከሰራተኞቻቸው የሕጻን ልጆቻቸውን ጉልበት ይገዛሉ።
በሌላ በኩል ሕጻናት የወላጆቻቸው ዕዳ መያዣ ይሆናሉ። ይኸውም የሕጻኑ ወላጆች ያለባቸውን ዕዳ መክፈል ሲያቅታቸው ሕጻን ልጃቸውን ለባለ መብቱ አሳልፈው ይሰጣሉ።
የህጻናት ጉልበት ብዝበዛ መንስኤዎች፡- ብዙ ጊዜ ሕጻናትን ለጉልበት ብዝበዛ ተጋላጭ ከሚያደርጓቸው ምክንያቶች ድህነት በቀዳሚነት ተጠቃሽ ይደረጋል። ብዙ ደሃ ቤተሰቦች
ኑሯቸውን ለመደጎም ሲሉ ለስራ ያልደረሱ ሕጻናትን የተለያዩ ስራዎችን እንዲያከናዉኑና ለቤተሰቡ ተጨማሪ ገቢ እንዲያስገኙላቸዉ ይጥራሉ። ሆኖም ግን ድህነት ብቻውን ለሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ መንስኤ ሊሆን አይችልም።
ሕጻናትን ለጉልበት ብዝበዛ የሚያጋልጣቸው ሌላው ምክንያት ከባህላችንና ከልምዳችን ጋር የተያያዘ ነው። አብዛኛው ሰው ሕጻናት በለጋ ዕድሜያቸው የተለያዩ ዕውቀቶችና ክህሎቶች
እንዲኖራቸው በማሰብ በስራ ላይ እንዲሰማሩ ይደግፋሉ ይገፋፋሉም። ከድህነቱ በተጨማሪ አንድ ሕጻን አካል ጉዳተኛነቱ ለጉልበት ብዝበዛ ተጋላጭ መሆኑን ይበልጥ ያጠናክረዋል።
የትምህርት ዕድል ያለመኖርም ሌላው ገፊ ምክንያት ነው። የወላጆች ሞት፣ በቂ የገቢ ምንጭ አለመኖር፣ የወላጆች የትምህርት ደረጃ ማነስ፣ የቤተሰብ መፍረስ፣ ግጭትና የቤት
ውስጥ ጥቃቶች የመሳሰሉትም በመንስኤነት ሊጠቀሱ ይችላሉ።
የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ የሚያስከትለው ጉዳት፡- የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ በህፃናቱ ላይ ከሚያሰከትለው ከፍተኛ የአካላዊ፣ ስነልቦናዊ፣ ማህበራዊና የመሳሰሉት ጉዳቶች ባለፈ
በህብረተሰብና በሀገር ላይ የሚያስከትለው ጉዳት ከፍተኛ ነው። በሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ ምክንያት በሕፃናቱ ላይ በቀጥታ ከሚደርሱ ጉዳቶች መካከል አንዱና ዋነኛው የጤና ጉዳት ነው። የብዝበዛ ሰለባ የሆኑ ህፃናት ከቀላል የአካል ጉዳት እስከ ሞት ለሚደርስ ጉዳት ይጋለጣሉ ወይም ለዕድሜ ልክ ለማይሽር አካላዊም ሆነ አእምሯዊ ጉዳት ሊዳረጉ ይችላሉ።
በሕፃናቱ ላይ ከሚያስከትለው ተፅእኖ በተጨማሪ በማህበረሰቡም ላይ የሚኖረው ጉዳት ቀላል አይደለም። የአዘዋዋሪዎች መስፋፋት በማህበረሰቡ ውስጥ ህገወጥነትንና ወንጀል እንዲበራከት ዓይነተኛ ምክንያት ይሆናል። በሌላ በኩል ደግሞ የብዝበዛ ሰለባ የሆኑት ሕፃናት
ራሳቸው ለአደንዛዥ ዕፆችና ለተለያዩ ሱሶች ስለሚጋለጡ ወደ ወንጀል ነክ ተግባራት እንዲገቡ ያደርጋል።
የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ የሀገር ኢኮኖሚ ላይም አሉታዊ ተፅእኖ ያስከትላል። ከድህነት ጋር በተያያዙና በልዩ ልዩ ምክንያቶች በሀገር ውስጥም ሆነ ወደ ውጭ በሚደረገው የህገወጥ የሕፃናት ዝውውር የወደፊት ሀገር ተረካቢ ሊሆን የሚችለውን በርካታ አምራችና ብቁ የሰው ኃይል ማጣትን ሊያስከትል ይችላል።
የህጻናት ጉልበት ብዝበዛን የሚመለከቱ የሕግ ማእቀፎች፡- በሀገራችን በአሁኑ ጊዜ እየተስፋፋ የመጣውን የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛን ለመቆጣጠር የሚያስችሉ ዓለም አቀፋዊም
ሆነ ሀገራዊ የሕግ ማእቀፎች መኖራቸው ችግሩን ለመቅረፍ የሚጠቀስ ምቹ ሁኔታ ነው። ሆኖም ግን ከሕግ ክፍተቱ ባሻገር ህግን የማስፈጸም እንቅስቃሴዎች በሚገባ የዳበሩ
ባለመሆናቸው ችግሩ ከህግ አንጻር ተገቢውን ትኩረት አግኝቷል ለማለት አያስችልም።
ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች፡- በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ካጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች መካከል ዋና ዋናዎቹ የሕጻናት መብቶች ኮንቬንሽን፣ የአፍሪካ ሕጻናት መብቶችና ደህንነት
ቻርተር፣ የዓለም ስራ ድርጅት አነስተኛ የስራ ስምሪት ዕድሜ መወሰኛ ስምምነት ቁጥር 138/1973 እና የአስከፊ የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ማስወገጃ ስምምነት ቁጥር 182/1999 የሚጠቀሱ ናቸው። በእነዚህ ስምምነቶች የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ላይ ክልከላ የሚያደርጉ አንቀጾች ተካተዋል።
ሀገር አቀፍ ህጎች፡- በኢትዮጵያ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ ላይ ክልከላና ጥበቃ የሚያደርጉ ህጎችና ድንጋጌዎች አሉ። ከእነዚህም ዋና ዋናዎቹ በኢፌድሪ
ሕገመንግስት፣ በአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ አዋጅ፣ በኢፌድሪ የወንጀል ሕግና በአዋጅ ቁጥር 1178/12 ውስጥ የሚገኙ ናቸው። እነዚህ ሕጎች የሕጻናት መብቶችን የሚያስከብሩ፣
ዝቅተኛ የስራ ስምሪት ዕድሜን የሚወስኑ ወዘተ ድንጋጌዎችን የያዙ ሲሆን ድንጋጌዎቹ ተጥሰው ሲገኙ ደግሞ ከ7-15 ዓመት ሊደርስ በሚችል የእስራት ቅጣት ድርጊቱ በከባድ ሁኔታ ተፈፅሞ ከተገኘም እስከ 25 ዓመት ብሎም በዕድሜ ልክና በሞት ቅጣትም የሚያስቀጡ ሕጎች ናቸው፡፡ (አዋጅ ቁጥር 1178/12 ዓንቀፅ 3 እና 4ን ይመልከቱ)
ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ህዳር 18/2013 ዓ.ም
የህፃናት ጉልበት ብዝበዛ ምንነት፡- ሕፃን የሚለዉ ቃል የማሕበራዊ ትርጉሙ እንደ የማሕበረሰቡ አኗኗርና ባህላዊ ሁኔታ የሚለያይ ሊሆን ይችላል። የተባብሩት መንግስታት
የሕጻናት መብቶች ስምምነት አንቀፅ 1 ላይ ሕጻን ማለት ማንኛዉም ዕድሜው ከ18 ዓመት በታች የሆነ ሰው ማለት ነው በማለት ገልፆታል። በሀገራችንም ሕጻን ማለት ዕድሜው ከ18
ዓመት በታች የሆነ ማንኛውም ሰው መሆኑ በሰው የመነገድና ሰውን በሕገወጥ መንገድ ድንበር የማሻገር ወንጀልን ለመከላከልና ለመቆጣጠር የወጣው አዋጅ ቁጥር 1178/12
ዓንቀፅ 2(10) ስር ሰፍሮ ይገኛል፡፡ በመሆኑም ሕጻን የሚለዉ ትርጉም 18 ዓመት ያልሞላው ለአካለ መጠን ያልደረሰ ሰው መሆኑ በዓለም አቀፍም ሆነ በሀገር ውስጥ ሕግ የተረጋገጠ ነው ማለት ይቻላል።
የሕጻናት ስራ ማለት ማንኛውም ሕፃን ሀገሪቱ ከደነገገችው ዝቅተኛ የስራ ቅጥር የዕድሜ ገደብ በታች ሆነው የሚሰሩት ለዕድሜያቸዉ የማይመጥን ስራ ማለት ነው። ሆኖም ግን
የሕጻናት ጉልበት ስራ ጉዳት በማያስከትልና ጤናማ በሆነ መልኩ ሊከናወን ይችላል። የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ግን የዚህ ተቃራኒ ሆኖ ማለትም በሕግ ከተፈቀደው ሁኔታ ውጭ
ወይም ለሕጻኑ አካል ወይም ዕድሜ በተፃረረ መልኩ ስራ እንዲሰራ ወይም አገልግሎት እንዲሰጥ ማድረግ ስለመሆኑ በአዋጅ/ቁ 1178/12 አንቀፅ 2(5) ላይ ሰፍሯል፡፡
የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነቶች፡- ምንም እንኳን ሕጻናት በብዙ ዓይነት ስራ ተሰማርተው ስለሚገኙ የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነቶችን መለየት አስቸጋሪ ቢሆንም ዋና ዋናዎቹ
የሚከተሉት ናቸው።
(ሀ) የቤት ውስጥ ስራ፡- ይህ የስራ ዓይነት ሕጻናት በወላጆቻቸው ወይም በአሳዳጊዎቻቸው ቤት ሆነው የሚሰሩት ስራ ነው። ከዚህም በተጨማሪ በክፍያ ከቤተሰባቸው ውጭ በቤት ሰራተኛነት የሚሰሩ ሕጻናትም በዚሁ ስር የሚካተቱ ናቸው፡፡ እነዚህ ህጻናት ከእይታ የራቁና መረጃ የማይገኝባቸው በመሆናቸው ለብዙ ዓይነት ብዝበዛና ጥቃት የተጋለጡ ናቸው። ይህ ማለት ግን ሕጻናቱ አቅማቸው የሚችለውን ያክል ቤተሰቦቻቸውን መርዳታቸው ብዝበዛ ነው ማለት አይደለም፡፡
(ለ) የደመወዝ ስራ፡- ይህ የህፃናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነት መደበኛ ወይም ኢ-መደበኛ፣ ህጋዊ ወይም ህገወጥ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ ያክል በኮንስትራክሽን ድርጅት፣ በማምረቻ
ድርጅት፣ በማእድን ስራ፣ በአግሮ ኢንደስትሪ እንዲሁም በወንጀል ስራ ሕጻናት የሚቀጠሩባቸው መስኮች ናቸው።
(ሐ) ከቤት ውጭ ያለ ያለክፍያ ስራ፡- ይህ የስራ ዓይነት በብዛት የተለመደው በግብርና ስራዎች ላይ ነው። በተለይ በታዳጊ ሀገሮች ሕጻናት በግብርና ስራ ላይ ቤተሰቦቻቸውን
ለመርዳት በለጋ እድሜያቸው ስራ ይጀምራሉ።
(መ) ባርነት ወይም የግዴታ ስራ፡- ሕጻናት ምንም በማያውቁት ሁኔታ በገንዘብ ለስራ ይሸጣሉ። አንዳንዴም ባለሀብቶች ከሰራተኞቻቸው የሕጻን ልጆቻቸውን ጉልበት ይገዛሉ።
በሌላ በኩል ሕጻናት የወላጆቻቸው ዕዳ መያዣ ይሆናሉ። ይኸውም የሕጻኑ ወላጆች ያለባቸውን ዕዳ መክፈል ሲያቅታቸው ሕጻን ልጃቸውን ለባለ መብቱ አሳልፈው ይሰጣሉ።
የህጻናት ጉልበት ብዝበዛ መንስኤዎች፡- ብዙ ጊዜ ሕጻናትን ለጉልበት ብዝበዛ ተጋላጭ ከሚያደርጓቸው ምክንያቶች ድህነት በቀዳሚነት ተጠቃሽ ይደረጋል። ብዙ ደሃ ቤተሰቦች
ኑሯቸውን ለመደጎም ሲሉ ለስራ ያልደረሱ ሕጻናትን የተለያዩ ስራዎችን እንዲያከናዉኑና ለቤተሰቡ ተጨማሪ ገቢ እንዲያስገኙላቸዉ ይጥራሉ። ሆኖም ግን ድህነት ብቻውን ለሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ መንስኤ ሊሆን አይችልም።
ሕጻናትን ለጉልበት ብዝበዛ የሚያጋልጣቸው ሌላው ምክንያት ከባህላችንና ከልምዳችን ጋር የተያያዘ ነው። አብዛኛው ሰው ሕጻናት በለጋ ዕድሜያቸው የተለያዩ ዕውቀቶችና ክህሎቶች
እንዲኖራቸው በማሰብ በስራ ላይ እንዲሰማሩ ይደግፋሉ ይገፋፋሉም። ከድህነቱ በተጨማሪ አንድ ሕጻን አካል ጉዳተኛነቱ ለጉልበት ብዝበዛ ተጋላጭ መሆኑን ይበልጥ ያጠናክረዋል።
የትምህርት ዕድል ያለመኖርም ሌላው ገፊ ምክንያት ነው። የወላጆች ሞት፣ በቂ የገቢ ምንጭ አለመኖር፣ የወላጆች የትምህርት ደረጃ ማነስ፣ የቤተሰብ መፍረስ፣ ግጭትና የቤት
ውስጥ ጥቃቶች የመሳሰሉትም በመንስኤነት ሊጠቀሱ ይችላሉ።
የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ የሚያስከትለው ጉዳት፡- የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ በህፃናቱ ላይ ከሚያሰከትለው ከፍተኛ የአካላዊ፣ ስነልቦናዊ፣ ማህበራዊና የመሳሰሉት ጉዳቶች ባለፈ
በህብረተሰብና በሀገር ላይ የሚያስከትለው ጉዳት ከፍተኛ ነው። በሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ ምክንያት በሕፃናቱ ላይ በቀጥታ ከሚደርሱ ጉዳቶች መካከል አንዱና ዋነኛው የጤና ጉዳት ነው። የብዝበዛ ሰለባ የሆኑ ህፃናት ከቀላል የአካል ጉዳት እስከ ሞት ለሚደርስ ጉዳት ይጋለጣሉ ወይም ለዕድሜ ልክ ለማይሽር አካላዊም ሆነ አእምሯዊ ጉዳት ሊዳረጉ ይችላሉ።
በሕፃናቱ ላይ ከሚያስከትለው ተፅእኖ በተጨማሪ በማህበረሰቡም ላይ የሚኖረው ጉዳት ቀላል አይደለም። የአዘዋዋሪዎች መስፋፋት በማህበረሰቡ ውስጥ ህገወጥነትንና ወንጀል እንዲበራከት ዓይነተኛ ምክንያት ይሆናል። በሌላ በኩል ደግሞ የብዝበዛ ሰለባ የሆኑት ሕፃናት
ራሳቸው ለአደንዛዥ ዕፆችና ለተለያዩ ሱሶች ስለሚጋለጡ ወደ ወንጀል ነክ ተግባራት እንዲገቡ ያደርጋል።
የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ የሀገር ኢኮኖሚ ላይም አሉታዊ ተፅእኖ ያስከትላል። ከድህነት ጋር በተያያዙና በልዩ ልዩ ምክንያቶች በሀገር ውስጥም ሆነ ወደ ውጭ በሚደረገው የህገወጥ የሕፃናት ዝውውር የወደፊት ሀገር ተረካቢ ሊሆን የሚችለውን በርካታ አምራችና ብቁ የሰው ኃይል ማጣትን ሊያስከትል ይችላል።
የህጻናት ጉልበት ብዝበዛን የሚመለከቱ የሕግ ማእቀፎች፡- በሀገራችን በአሁኑ ጊዜ እየተስፋፋ የመጣውን የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛን ለመቆጣጠር የሚያስችሉ ዓለም አቀፋዊም
ሆነ ሀገራዊ የሕግ ማእቀፎች መኖራቸው ችግሩን ለመቅረፍ የሚጠቀስ ምቹ ሁኔታ ነው። ሆኖም ግን ከሕግ ክፍተቱ ባሻገር ህግን የማስፈጸም እንቅስቃሴዎች በሚገባ የዳበሩ
ባለመሆናቸው ችግሩ ከህግ አንጻር ተገቢውን ትኩረት አግኝቷል ለማለት አያስችልም።
ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች፡- በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ካጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች መካከል ዋና ዋናዎቹ የሕጻናት መብቶች ኮንቬንሽን፣ የአፍሪካ ሕጻናት መብቶችና ደህንነት
ቻርተር፣ የዓለም ስራ ድርጅት አነስተኛ የስራ ስምሪት ዕድሜ መወሰኛ ስምምነት ቁጥር 138/1973 እና የአስከፊ የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ማስወገጃ ስምምነት ቁጥር 182/1999 የሚጠቀሱ ናቸው። በእነዚህ ስምምነቶች የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ላይ ክልከላ የሚያደርጉ አንቀጾች ተካተዋል።
ሀገር አቀፍ ህጎች፡- በኢትዮጵያ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ ላይ ክልከላና ጥበቃ የሚያደርጉ ህጎችና ድንጋጌዎች አሉ። ከእነዚህም ዋና ዋናዎቹ በኢፌድሪ
ሕገመንግስት፣ በአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ አዋጅ፣ በኢፌድሪ የወንጀል ሕግና በአዋጅ ቁጥር 1178/12 ውስጥ የሚገኙ ናቸው። እነዚህ ሕጎች የሕጻናት መብቶችን የሚያስከብሩ፣
ዝቅተኛ የስራ ስምሪት ዕድሜን የሚወስኑ ወዘተ ድንጋጌዎችን የያዙ ሲሆን ድንጋጌዎቹ ተጥሰው ሲገኙ ደግሞ ከ7-15 ዓመት ሊደርስ በሚችል የእስራት ቅጣት ድርጊቱ በከባድ ሁኔታ ተፈፅሞ ከተገኘም እስከ 25 ዓመት ብሎም በዕድሜ ልክና በሞት ቅጣትም የሚያስቀጡ ሕጎች ናቸው፡፡ (አዋጅ ቁጥር 1178/12 ዓንቀፅ 3 እና 4ን ይመልከቱ)
ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ህዳር 18/2013 ዓ.ም
ሕጉ ምን ይላል
ስለ ፍርድ አፈፃፀም-
፨ ፍርድ አፈፃፀም ማለት ፍ/ቤት የሰጠውን ፍርድ በእራሱ አማካኝነት ወደ ተግባር የሚለውጥበት ሥርዓት ነው።
፨ የፍርድ አፈጻጸም ስርአት ህጉን መሰረት በማድረግ የፍትሐ ብሔር ስነ-ስርዓት ህጉን መሰረታዊ ዓላማ ግንዛቤ ውስጥ በማስገባት በአነስተኛ ወጪ፣ ጊዜና ጉልበት በተፋጠነና ፍትሐዊ በሆነ መንገድ እንዲፈፀም በሚያስችል አግባብ ተግባራዊ መደረግ ይኖርበታል፡፡
፨ ስለ ፍርድ አፈፃፀም የተደነገጉት ድንጋጌዎች(የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 378-417) በመከተል ፍርድን በተግባር መተርጎም እንደመሆኑ መጠን የማስፈፀሚያ ሥርዓቱ በጥቅሉ የተጠቀሱትን የፍ/ብሄር ሥነ ሥርዓት ሕጉን መሰረታዊ ዓላማ ተከትሎ መፈጸም አለበት።
፨ የፍርድ ባለዕዳው(ውሳኔ የተወሰነበት ወገን) በፈቃዱ እንደፍርዱ ፈፅሞ ከተገኘ የአፈፃፀም ክርክር አስፈላጊ አይሆንም። በፈቃደኝነት ፈፅሞ ባልተገኘ ግዜ ግን የፍርድ ባለመብቱ(ውሳኔ ያሰጠው ሰው) በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 378(1) መሰረት ውሳኔውን ለሰጠው ፍ/ቤት ማመልከቻ በማቅረብ እንዲፈፅም ማስገደድ(ንብረቱን ማሸጥ፣ ከደመወዝ 1/3ኛ ማስቆረጥ) የመሳሰሉትን በፈፃሚው ፍ/ቤት ትዕዛዝ ማሰጠት አስፈላጊ ይሆናል።
Mr zed
ምንጭ
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ ሕ
በይነመረብ
ስለ ፍርድ አፈፃፀም-
፨ ፍርድ አፈፃፀም ማለት ፍ/ቤት የሰጠውን ፍርድ በእራሱ አማካኝነት ወደ ተግባር የሚለውጥበት ሥርዓት ነው።
፨ የፍርድ አፈጻጸም ስርአት ህጉን መሰረት በማድረግ የፍትሐ ብሔር ስነ-ስርዓት ህጉን መሰረታዊ ዓላማ ግንዛቤ ውስጥ በማስገባት በአነስተኛ ወጪ፣ ጊዜና ጉልበት በተፋጠነና ፍትሐዊ በሆነ መንገድ እንዲፈፀም በሚያስችል አግባብ ተግባራዊ መደረግ ይኖርበታል፡፡
፨ ስለ ፍርድ አፈፃፀም የተደነገጉት ድንጋጌዎች(የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 378-417) በመከተል ፍርድን በተግባር መተርጎም እንደመሆኑ መጠን የማስፈፀሚያ ሥርዓቱ በጥቅሉ የተጠቀሱትን የፍ/ብሄር ሥነ ሥርዓት ሕጉን መሰረታዊ ዓላማ ተከትሎ መፈጸም አለበት።
፨ የፍርድ ባለዕዳው(ውሳኔ የተወሰነበት ወገን) በፈቃዱ እንደፍርዱ ፈፅሞ ከተገኘ የአፈፃፀም ክርክር አስፈላጊ አይሆንም። በፈቃደኝነት ፈፅሞ ባልተገኘ ግዜ ግን የፍርድ ባለመብቱ(ውሳኔ ያሰጠው ሰው) በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 378(1) መሰረት ውሳኔውን ለሰጠው ፍ/ቤት ማመልከቻ በማቅረብ እንዲፈፅም ማስገደድ(ንብረቱን ማሸጥ፣ ከደመወዝ 1/3ኛ ማስቆረጥ) የመሳሰሉትን በፈፃሚው ፍ/ቤት ትዕዛዝ ማሰጠት አስፈላጊ ይሆናል።
Mr zed
ምንጭ
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ ሕ
በይነመረብ
በ1996 ዓ.ም የወንጀል ህግ ስለህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ የደነገገውን በስፋት እናያለን፡፡
ህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ምን እንደሆነና አንድ ሰው የፈፀመው ድርጊት አፈጻጸሙ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ከሆነ ቅጣትን የማያስከትል መሆኑ የተደነገገው በዚሁ ህግ ጠቅላላ ክፍል በቁጥር 78 ላይ ነወ፡፡ በዚህ አንቀጽ መሰረት አንድ ድርጊት በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈፀመ ነው፡፡ የሚባለው ምን ምን ሁኔታዎች ተሟልተው ስገኙ እንደሆነ ከዚህ ቀጥሎ በዝርዝር እንመለከታለን፡፡
3.1) አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት መኖር
በወንጀል ህግ አንቀጽ 78 ላይ እንደተመለከተው አንድን ድርጊት ራስን ወይም ሌላውን ፣ የራን ወይም የሌላውን ሰው መብት ለመከላከል ስባል የተደረገ ነው ለማት በዚሁ መካከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል መሆኑን ማረጋገጥ የሚቻለው እንዴት ነው? ተከላካዩ ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ በቂ ሊሆን ይችላል ወይ? ጥቃቱስ እስኪፈፀም መጠበቅ ያስፈልጋል ወይ? የሚሉት ናቸው፡፡
በብዙ ሀገሮች የወንጀል ህጎች እንደተደነገገው አንድ ሰው መብቱን ከህገወጥ ጥቃት የሚከላከለው ጥቃቱ በተግባር ሲፈጸምበት ብቻ አይደለም፡፡ ጥቃቱ ገና በተግባር ባይፈጸምበትም በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል መሆኑ በታመነ ጊዜ የመከላከል መብትን መጠቀም ይቻላል፡፡ የእኛም ህግ ከዚህ የተለየ አይደለም፡፡ በወንጀል ህግ ቁጥር 78 ላይ ‹‹የራሥን ወይም የሌላውን ሰው መብት ህገወጥ ከሆነ ጥቃት ለማዳን›› የሚለው ሐረግ አጥቂው በማጥቃት ላይ ያለ መሆኑን የሚያመለክት ሲሆን‹‹በቅርብ ከሚደርስ ጥቃት›› የሚለው ሐረግ ደግሞ አጥቂው ጥቃቱን ለመፈጸም ወይም ለማድረስ ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ መነሳቱን የሚያመለክትና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት (in the normal course of things) የዚያን አይነት ውሳኔ አድርጎ የተነሳ ሰው በእርግጥ ይፈፅመዋል ተብሎ የሚታመን መሆኑን የሚያስገነዝብ ነው፡፡ ይህም ጥቃቱ በተግባር ከመፈጸሙ በፊትም ተከላካዩ መብቱን ለመከላከል የሚያስችል መሆኑን ያመለክታል፡፡
በህጉ መሰረት ጥቃቱ ተፈፅሞ ያለፈ ወይም ደግሞ ከመፈፀም ወይም ከመድረስ ገና ብዙ የራቀ መሆን የለበትም፡፡ ጥቃቱ ተፈፅሞ ወይም ደርሶ ካለፈ በኋላ ህጋዊ መከላከል መብት አይኖርም፡፡ ተጠቂዉ ጥቃቱ ተፈፅሞበጽ ካለፈ በኋላ የሚሰነዘረው የአጸፋ ጥቃት (counter-attack) የበቀል እርምጃ እንጂ ህጋዊ መከላከል ባለመሆኑ ድርጊቱ ህጋዊ መከላከል መሆን ቀርቶ ህገወጥ ይሆናል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ድርጊት ወይም ጥቃት ተፈፅሞ ያለፈው ወይም ያቆመው በዚህ ደቂቃና ሴኮንድ ላይ ነው ብሎ በትክክል መናገር ባይቻልም ከነገሩ ሁኔታ በመነሳት መገመት አያስቸግርም፡፡ ጥቃት አድራሹ ይፈፅም የነበረውን ህገወት ድርጊት አቁሞ ከጥቃቱ ቦታ ወይም ከተጠቂው ከራቀ ጥቃቱ ያለፈ መሆኑን በቀላሉ መገመት ይቻላል፡፡ በርግጥ ጥቃት የተፈፀመበት ወይም የደረሰበት ሰው በጥቃቱ ምክንያት የፍርሃ፣ የድንጋጤ፣ የደም ፍላት ወዘተ ስሜቱ ወዲያውኑ ሊበርድለት ስለማይችል ነገሩን የማመዛዘን ችሎታውን ለጊዜው ሊያጣ ይችል ይሆናል፡፡ በተለይ አጥቂዎቹ በርካታ በመሆን በአንድ ግለሰብ ላይ ጥቃትን በሚደርሱብት ጊዜ የተክላካዩ በጥቂቶቹ ላይ የወሰደው የመከላከል እርመጃ ጥቂቱን ለጊዜው ጋብ ሊደርገው ይችላል፡፡ ነገር ግን ከአጥቂዎቹ መካከል ቀሪዎቹ ጥቃቱን የሚቀጥሉ መስሎ ከታየው በነሱ ላይ የሚወስደው የመከላከል እርመጃ ጥቃቱ ከቆመና ሰሜቱ ከበረደልት በኋላ ያደረገው አያሰኘውም፡፡
በአንድ ወቅት ስለተፈጸመ ከዚህ ሁኔታ የቅርብ ግንኙነት ስላለው እንደ ጉዳዩ እንመልከት፡፡ አንድ ግለሰብ አምስት ሰዎች በመተባበር ጥቃት ሲያደርሱበት ከመካከላቸው አንዱን መትቶ ከገደለውና ስሜቱ ከበረደለት በኋላ ሌላወን ሆን ብሎ ተኩሶ አቁስሏል ትብሎ ተከሷል፡፡ ጉዳዩ በይግባኝ የቀረበለት ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ ‹‹…መልስ ሰጭ የማሰጠንቀቂያ ተኩስ አከታሎ ወደ ሰማይ ከተኮሰ በኋላ ድብደባው የሚቀጥል በመሆኑ ሟችን ተኩሶ ሲጥለው የግል ተበዳይ (ከሞች ግብረ አበሮች መካከል የሞች ወንድ የሆነው) ወደ ሟች ሊሄድ ሲል መመታቱ በመልስ ሰጪው ላይ አድኖ የነበረው ስሜት ካፈ በኋላ የተፈፀመ ነው ሊባል የማይችልና ተነጣጥሎ የማይታይ ነው›› በማለት በዐቃቤ ህግ አማካኝነት የቀረበው ይግባኝ ውድቅ አድርጐ መልስ ሰጭውን በነፃ አሰናብቷል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ጥቃት በእርገጠኛ ወዲያወኑ ሊደርስ የሚችል ነው የሚባለው ከፍ ሲል እንደተጠቀሰው አጥቂው ድርጊቱን ለመፈፀም ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ ሲነሳና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት ያንን ቁርጥ ውሳኔ ያደረገ ሰው ድርጊቱን በእርግጥ የፈፅመዋል ተብሎ ሲታመን ነው፡፡ ከዚሀም በተጨማሪ እርመጃዎችን ሊወስድ ይችላል፡፡ ለዚህ ግልጽ ግንዛቤ እንዲኖረን አንድ በጠቅላይ ፍርድ ቤት የተወሰነ ጉዳይ እንመልከት፡፡ አንዲት ሴት የህግ ባሏን በመጥረቢያ ቆራርጣ ገድላለች ተብላ በከፍተኛው ፍርድ ቤት ክስ ቀርቦባት እድሜ ልክ ፅኑ እስራት ይፈረድባትና ጉዳዩ በይግባኝ ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ይቀርባል፡፡ ከፍርድ ቤቱ መዝገብ ለመረዳት እንደተቻለው ይግባኝ ባይና ሟች በባልና ሚስትነት ለዘጠኝ አመታ ያህል አብረው የኖሩ ሲሆን ሟች በየጊዜው ይግባኝ ባይን እየደበደበ ያሰቃያታል፡፡ ከእለታት አንድ ቀን ሰክሮ በመምጣት ሲደበድባት እሳት አጥፍታ ጓዳ ትደበቃለች፡፡ ሟች ‹‹የት አባሽ ትገቢያለሽ›› በማለት ተከታትሎ መጥረቢያ አንስቶ ሊመታት ሲል ቀድማ መጥረቢያውን በመቀማት መትታ ገድላዋለች፡፡ በዚህ አድራጐቷ ተከሳ ቀርባ የከፍተኛው ፍርድ ቤት የእድሜ ልክ ፅኑ እስራት ፈርዶበታል፡፡ ጉዳዩን በይግባኝ ቀርቦለት የመረመረው ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ፍርድ ይግባኝ ባይ የሰጠችውን የእምነት ቃል ጥፋተኛ ከተባለችበት ከወንጀል ህግ አንቀጽ 539 ጋር በማገናዘብ እንደመረመር ነው አድራጐቱን የፈፀመችው ሟችን ለመግድል አስባና ቅደመ ዝግጀት አድርጋ ሳይሆን ሟች ከዚህ ቀደም በየጊዜው ያደርስባት ከነበረው ሰቃይ ሌላ በእለቱ ሰክሮ በመምጣቱ ሲጠጋት እንደለመደችው እንዳያያት እሳቱን አጥፈታ ብትደበቅም የትአባሽ ትገቢያለሽ ብሎ ከበሩ ላይ የእንጨት መፍለጫ መጥረቢያ በመያዝ ሊገድላት በፍለጋ ላይ እንዳለ መጥረቢያውን ከእጁ ነጥቃ መምታቷን ሲሆን በዚህ በግልፅ መገንዘብ የሚቻለው በወቅቱ (በእርግጠኛ) እንደሚገላት በእሶም በኩል ሕይወቷን ለማትረፍ ሟች እንዳያያት እሳት ማጥፋቷ ከዚያም ከጓዳ ገብታ መደበቋና ሟችም አድራጐቱን ሳይገታ እየገፋ መጥቶ ሊገላት የእንጨት መጥረቢያ ይዞ እሶን መፈለጉ ቀድማ በፍርሃትና በሽብር መጥረቢያውን በመንጠቅ መትታ ገድለዋለች፡፡ እሱም ቢቀድማ ኑሮ የእሱን ፅዋ እንደምትቀበል በወቅቱ ከደረሰው ሁኔታ ይህ ፍርድ ቤት ተገንዝቦል፡፡ ሟች መጥረቢያ ይዞ እየተሳደበ እና ይጋባኝ ባይ መብራት አጥፍታ ብትደበቅም ባለመታገስ መጥረቢያ ይዞ ሊገድላት ሲፈልግ ሳይገላት ቀድማ መምታቷ በህጋዊ መከላከል (አልሞት ባይ ተጋዳይነት) የፈፀመችው በመሆኑ አድራጐቷ በወንጀል ህግ አንቀፅ 78 የሚሸፈን ነው በማለት ይግባኝ ባይዋን በነፃ አሰናብቷታል፡፡ ከዚህ ውሳኔ መገንዘብ እንደሚቻለው ይግባኝ ባይዋ መከላከል ከማድረጐ አስቀድማ በሕይወቷ ላይ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ የሆነ ከባድ ጥቃት አንዣቦ እንደነበርና ጥቃቱንም ለማስወገድ መብራት በማትፋትና በጨለማ ጓዳ በመደበቅ የተቻላትን ሁሉ ጥረት አድርጋ ከጥቃቱ መዳ
ህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ምን እንደሆነና አንድ ሰው የፈፀመው ድርጊት አፈጻጸሙ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ከሆነ ቅጣትን የማያስከትል መሆኑ የተደነገገው በዚሁ ህግ ጠቅላላ ክፍል በቁጥር 78 ላይ ነወ፡፡ በዚህ አንቀጽ መሰረት አንድ ድርጊት በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈፀመ ነው፡፡ የሚባለው ምን ምን ሁኔታዎች ተሟልተው ስገኙ እንደሆነ ከዚህ ቀጥሎ በዝርዝር እንመለከታለን፡፡
3.1) አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት መኖር
በወንጀል ህግ አንቀጽ 78 ላይ እንደተመለከተው አንድን ድርጊት ራስን ወይም ሌላውን ፣ የራን ወይም የሌላውን ሰው መብት ለመከላከል ስባል የተደረገ ነው ለማት በዚሁ መካከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል መሆኑን ማረጋገጥ የሚቻለው እንዴት ነው? ተከላካዩ ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ በቂ ሊሆን ይችላል ወይ? ጥቃቱስ እስኪፈፀም መጠበቅ ያስፈልጋል ወይ? የሚሉት ናቸው፡፡
በብዙ ሀገሮች የወንጀል ህጎች እንደተደነገገው አንድ ሰው መብቱን ከህገወጥ ጥቃት የሚከላከለው ጥቃቱ በተግባር ሲፈጸምበት ብቻ አይደለም፡፡ ጥቃቱ ገና በተግባር ባይፈጸምበትም በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል መሆኑ በታመነ ጊዜ የመከላከል መብትን መጠቀም ይቻላል፡፡ የእኛም ህግ ከዚህ የተለየ አይደለም፡፡ በወንጀል ህግ ቁጥር 78 ላይ ‹‹የራሥን ወይም የሌላውን ሰው መብት ህገወጥ ከሆነ ጥቃት ለማዳን›› የሚለው ሐረግ አጥቂው በማጥቃት ላይ ያለ መሆኑን የሚያመለክት ሲሆን‹‹በቅርብ ከሚደርስ ጥቃት›› የሚለው ሐረግ ደግሞ አጥቂው ጥቃቱን ለመፈጸም ወይም ለማድረስ ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ መነሳቱን የሚያመለክትና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት (in the normal course of things) የዚያን አይነት ውሳኔ አድርጎ የተነሳ ሰው በእርግጥ ይፈፅመዋል ተብሎ የሚታመን መሆኑን የሚያስገነዝብ ነው፡፡ ይህም ጥቃቱ በተግባር ከመፈጸሙ በፊትም ተከላካዩ መብቱን ለመከላከል የሚያስችል መሆኑን ያመለክታል፡፡
በህጉ መሰረት ጥቃቱ ተፈፅሞ ያለፈ ወይም ደግሞ ከመፈፀም ወይም ከመድረስ ገና ብዙ የራቀ መሆን የለበትም፡፡ ጥቃቱ ተፈፅሞ ወይም ደርሶ ካለፈ በኋላ ህጋዊ መከላከል መብት አይኖርም፡፡ ተጠቂዉ ጥቃቱ ተፈፅሞበጽ ካለፈ በኋላ የሚሰነዘረው የአጸፋ ጥቃት (counter-attack) የበቀል እርምጃ እንጂ ህጋዊ መከላከል ባለመሆኑ ድርጊቱ ህጋዊ መከላከል መሆን ቀርቶ ህገወጥ ይሆናል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ድርጊት ወይም ጥቃት ተፈፅሞ ያለፈው ወይም ያቆመው በዚህ ደቂቃና ሴኮንድ ላይ ነው ብሎ በትክክል መናገር ባይቻልም ከነገሩ ሁኔታ በመነሳት መገመት አያስቸግርም፡፡ ጥቃት አድራሹ ይፈፅም የነበረውን ህገወት ድርጊት አቁሞ ከጥቃቱ ቦታ ወይም ከተጠቂው ከራቀ ጥቃቱ ያለፈ መሆኑን በቀላሉ መገመት ይቻላል፡፡ በርግጥ ጥቃት የተፈፀመበት ወይም የደረሰበት ሰው በጥቃቱ ምክንያት የፍርሃ፣ የድንጋጤ፣ የደም ፍላት ወዘተ ስሜቱ ወዲያውኑ ሊበርድለት ስለማይችል ነገሩን የማመዛዘን ችሎታውን ለጊዜው ሊያጣ ይችል ይሆናል፡፡ በተለይ አጥቂዎቹ በርካታ በመሆን በአንድ ግለሰብ ላይ ጥቃትን በሚደርሱብት ጊዜ የተክላካዩ በጥቂቶቹ ላይ የወሰደው የመከላከል እርመጃ ጥቂቱን ለጊዜው ጋብ ሊደርገው ይችላል፡፡ ነገር ግን ከአጥቂዎቹ መካከል ቀሪዎቹ ጥቃቱን የሚቀጥሉ መስሎ ከታየው በነሱ ላይ የሚወስደው የመከላከል እርመጃ ጥቃቱ ከቆመና ሰሜቱ ከበረደልት በኋላ ያደረገው አያሰኘውም፡፡
በአንድ ወቅት ስለተፈጸመ ከዚህ ሁኔታ የቅርብ ግንኙነት ስላለው እንደ ጉዳዩ እንመልከት፡፡ አንድ ግለሰብ አምስት ሰዎች በመተባበር ጥቃት ሲያደርሱበት ከመካከላቸው አንዱን መትቶ ከገደለውና ስሜቱ ከበረደለት በኋላ ሌላወን ሆን ብሎ ተኩሶ አቁስሏል ትብሎ ተከሷል፡፡ ጉዳዩ በይግባኝ የቀረበለት ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ ‹‹…መልስ ሰጭ የማሰጠንቀቂያ ተኩስ አከታሎ ወደ ሰማይ ከተኮሰ በኋላ ድብደባው የሚቀጥል በመሆኑ ሟችን ተኩሶ ሲጥለው የግል ተበዳይ (ከሞች ግብረ አበሮች መካከል የሞች ወንድ የሆነው) ወደ ሟች ሊሄድ ሲል መመታቱ በመልስ ሰጪው ላይ አድኖ የነበረው ስሜት ካፈ በኋላ የተፈፀመ ነው ሊባል የማይችልና ተነጣጥሎ የማይታይ ነው›› በማለት በዐቃቤ ህግ አማካኝነት የቀረበው ይግባኝ ውድቅ አድርጐ መልስ ሰጭውን በነፃ አሰናብቷል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ጥቃት በእርገጠኛ ወዲያወኑ ሊደርስ የሚችል ነው የሚባለው ከፍ ሲል እንደተጠቀሰው አጥቂው ድርጊቱን ለመፈፀም ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ ሲነሳና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት ያንን ቁርጥ ውሳኔ ያደረገ ሰው ድርጊቱን በእርግጥ የፈፅመዋል ተብሎ ሲታመን ነው፡፡ ከዚሀም በተጨማሪ እርመጃዎችን ሊወስድ ይችላል፡፡ ለዚህ ግልጽ ግንዛቤ እንዲኖረን አንድ በጠቅላይ ፍርድ ቤት የተወሰነ ጉዳይ እንመልከት፡፡ አንዲት ሴት የህግ ባሏን በመጥረቢያ ቆራርጣ ገድላለች ተብላ በከፍተኛው ፍርድ ቤት ክስ ቀርቦባት እድሜ ልክ ፅኑ እስራት ይፈረድባትና ጉዳዩ በይግባኝ ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ይቀርባል፡፡ ከፍርድ ቤቱ መዝገብ ለመረዳት እንደተቻለው ይግባኝ ባይና ሟች በባልና ሚስትነት ለዘጠኝ አመታ ያህል አብረው የኖሩ ሲሆን ሟች በየጊዜው ይግባኝ ባይን እየደበደበ ያሰቃያታል፡፡ ከእለታት አንድ ቀን ሰክሮ በመምጣት ሲደበድባት እሳት አጥፍታ ጓዳ ትደበቃለች፡፡ ሟች ‹‹የት አባሽ ትገቢያለሽ›› በማለት ተከታትሎ መጥረቢያ አንስቶ ሊመታት ሲል ቀድማ መጥረቢያውን በመቀማት መትታ ገድላዋለች፡፡ በዚህ አድራጐቷ ተከሳ ቀርባ የከፍተኛው ፍርድ ቤት የእድሜ ልክ ፅኑ እስራት ፈርዶበታል፡፡ ጉዳዩን በይግባኝ ቀርቦለት የመረመረው ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ፍርድ ይግባኝ ባይ የሰጠችውን የእምነት ቃል ጥፋተኛ ከተባለችበት ከወንጀል ህግ አንቀጽ 539 ጋር በማገናዘብ እንደመረመር ነው አድራጐቱን የፈፀመችው ሟችን ለመግድል አስባና ቅደመ ዝግጀት አድርጋ ሳይሆን ሟች ከዚህ ቀደም በየጊዜው ያደርስባት ከነበረው ሰቃይ ሌላ በእለቱ ሰክሮ በመምጣቱ ሲጠጋት እንደለመደችው እንዳያያት እሳቱን አጥፈታ ብትደበቅም የትአባሽ ትገቢያለሽ ብሎ ከበሩ ላይ የእንጨት መፍለጫ መጥረቢያ በመያዝ ሊገድላት በፍለጋ ላይ እንዳለ መጥረቢያውን ከእጁ ነጥቃ መምታቷን ሲሆን በዚህ በግልፅ መገንዘብ የሚቻለው በወቅቱ (በእርግጠኛ) እንደሚገላት በእሶም በኩል ሕይወቷን ለማትረፍ ሟች እንዳያያት እሳት ማጥፋቷ ከዚያም ከጓዳ ገብታ መደበቋና ሟችም አድራጐቱን ሳይገታ እየገፋ መጥቶ ሊገላት የእንጨት መጥረቢያ ይዞ እሶን መፈለጉ ቀድማ በፍርሃትና በሽብር መጥረቢያውን በመንጠቅ መትታ ገድለዋለች፡፡ እሱም ቢቀድማ ኑሮ የእሱን ፅዋ እንደምትቀበል በወቅቱ ከደረሰው ሁኔታ ይህ ፍርድ ቤት ተገንዝቦል፡፡ ሟች መጥረቢያ ይዞ እየተሳደበ እና ይጋባኝ ባይ መብራት አጥፍታ ብትደበቅም ባለመታገስ መጥረቢያ ይዞ ሊገድላት ሲፈልግ ሳይገላት ቀድማ መምታቷ በህጋዊ መከላከል (አልሞት ባይ ተጋዳይነት) የፈፀመችው በመሆኑ አድራጐቷ በወንጀል ህግ አንቀፅ 78 የሚሸፈን ነው በማለት ይግባኝ ባይዋን በነፃ አሰናብቷታል፡፡ ከዚህ ውሳኔ መገንዘብ እንደሚቻለው ይግባኝ ባይዋ መከላከል ከማድረጐ አስቀድማ በሕይወቷ ላይ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ የሆነ ከባድ ጥቃት አንዣቦ እንደነበርና ጥቃቱንም ለማስወገድ መብራት በማትፋትና በጨለማ ጓዳ በመደበቅ የተቻላትን ሁሉ ጥረት አድርጋ ከጥቃቱ መዳ
ን የማትችል መሆኑን ስትረዳ አጥቂውን በሃይል በማስወገድ ተከላክላለች፡፡ በመሆኑም አድራጐቷ በወንጀል ህግ አንቀጽ 78 የተጠሱትን ሁኔታዎች የሚያሞላ ሆኖ በመገኘቱ በነፃ ተሰናብታለች፡፡
በህጋዊ መካከል መብት ለመጠቀም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት ወይም አደጋ መኖር አለበት ሲባ ወደፊት ገና ያደርሳል ተብሎ የሚገመተውን ጥቃት የሚያጠቃልል አይሆንም፡፡ ጥቃቱ ይደርሳል ተብሎ በታመነበትና መከላከል በተደረገበት ወቅት መከላከል ሰፊ ጊዜና ልዩነት መኖር የለበትም፡፡ ጥቃቱ ከጥቂት ሰዓታት በኋላ በእርግጥ የሚደርስ መሆኑ ቢታመንም አስቀድሞ የሚወስደው የመከላከል እርምጃ በአልት ባይ ተጋይነት የተደረገ ነው አይባልም፡፡ ለምሳሌ ከበደ አወቀን ለመግደል ይፈልጋል እንበል፡፡ ሀሳቡንና ውሳኔውንም ወደ ግቡ ለማድረስ መሣሪያ ገዝቶ ሊያስቀምጥ፣ አወቀ ወደ ቤቱ የሚገባና የሚወጣበትን ጊዜ ለማወቅም ወሬ ሊጠይቅና ሌሎችንም አስፈላጊው የሆኑ ዝግጅቶችን ሊያደርግ ይችላል፡፡ ይህን የከበደ ዝግጅት አወቀ ተረድቶታል፤ በዚህም ምክንያት ከበደ ወደፊት ሳይገለኝ አይቀርምና ሳይቀድመኝ ልቅደመው ብሎ አወቀ ከበደን መግደሉ ተረጋግጦል እንበል፡፡ አወቀ ከበደን የገደልኩት ሊያደርስብኝ የነበረውን ህገወጥ ጥቃት ለመከላከል ስል በአልሞት ባይ ተጋይነት ነው ብሎ ሊከራከር አይችልም፡፡ ምክንያቱም ጥቃቱ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ልደርስ የሚችል (imminent) አልነበረምና፡፡
በዚህ ምሳሌ መሰረት ከበደ ያለው ገና በመሰናዳት ተግባር ላይ ነው፡፡ አንድን ወንጀል ለመስራት የተደረጉ የመሰናዳት ተግባሮች እራሳቸውን የቻሉ ወንጀሎች ሆነው በሚገኙበት ጊዜ ለነዚሁ ወንጀሎች የተመደበው ቅጣት ከሚወሰን በስተቀር በመሰረቱ የመሰናዳ ተግባር ህገወጥ የሆነ የወንጀል ድርጊት ነው ተብሎ ቅጣት አያስከትልም ፡፡ ይህም የሆነው ዝግጅቱን ሲያደርግ የነበረው ሰው ሊፈፅም ያሰበውን ወንጀል በተለያዩ ምክንያቶች በገዛ ፈቃዱ እርግፍ አድርጐ ሊተወው ይችላልና ነው፡፡ ከዚህም ሌላ ጥቃት ሊፈፀምበት ዝግጅት እየተደረገ መሆኑን በትክክል የደረሰበት ሰው ሳልቀደም ልቅደም በማት ራሱ የኃይል እርምጃ ከመውሰዱ በፊት አግባብ ላለው ህግ አስከባሪ (ባለስልጣን) በማሳወቅ የጥንቃቄ እርምጃ እንዲወሰድ ላድረግ የሚሰችል ጊዜ ይኖረዋል ተብሎ ስለ ሚገመትና የታሰበውም የወንጀል ድርጊት ለመፈፀም የተቃረበ (imminent) ስላልሆነ በዚህ መሰል ጉዳይ ላይ የህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ሁኔታ አይኖርም፡፡
ተከላካዩ ይከላከል በነበረበት ጊዜ በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት ተሰንዝሮበት ወይም ከባድ አደጋ ተደቅኖበት ነበር ወይ? የሚለው ጥያቄ የሚመለሰው ከተከላካዩ ግምት ብቻ በመነሳት አይደለም፡፡ ተከላካዩ በራሴ የአእምሮ ግምት ህገወጥ የሆነ ጥቃት ደርሶብኛል ወይም ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ ብቻ በቂ አይደለም፡፡ የእርሱ ግምት (እምነት) ትክክል ላይሆን ይችላል፡፡ ተፈፀመ የተባለው ደረጊትም (ጥቃት) ህገወጥ ላይሆን ይችላል፡፡ ተከላካዩ በዚህ አይነት ግምት ተነሳስቶ የሚፈፅመው ድርጊት በሌሎች ሀገሮች ህግ ግምታዊ የሆነ የመክላክል ተግባር (imaginary defence) የሚባለው ነው፡፡ ይህ ዓይነቱ ድርጊት በሀገራችን ህግ በሁኔታ መሳሳት (mistake of fact) በሚለው ፅንሰ ሃሳብ ይሸፈን እንደሆነ ነው እንጂ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈጸመ ድርጊት ነው ሊባል አይችልም፡፡ ስለዚህ በተከላካዩ ላይ ሊደርስ የነበተረው ጥቃት ሚዛናዊ አስተሳሰብ ባው ሰው አዕምሮ ግምት ሊከላከሉት የሚገባ ነበር የሚያሰኝ ሆኖ መገኘትና እንዲሁም እንደነገሩ ሁኔታ አግባብ ባለው ማስረጃ መረጋገት ይኖርበታል፡፡
በመሠረቱ መብቱ ላይ ጥቃት የተሰነዘረበት ሰው መብቱን ለማሰጠበቅ ሲል በኃይል እስከመጠቀም ሊደርስ በሚችል መንገድ መከላከል ይቻላል፡፡ ይሁን እንጂ አስፈላጊ ባልነበረበት ሁኔታ በኃይል መጠቀም ተጠያቂነትን ያስከትላል ፡፡ አልፎ አልፎ እንደሚያጋጥመው ግለሰቦች የአልሞት ባይ ተጋዳይነት ግዴታ ሳይኖር ወንጀል እየፈጸሙ በአድራጎታቸው ተከሰው የሚቀሩቡበት ጊዜ በመከላከል ያደረግነው ስለሆን ልንጠየቅ አይገባም በማለት ይከራከራሉ፡፡ ይህ ዓይነቱ ክርክር የሚነሳው አንድም የህጉን መንፈስ ጠንቅቆ ካለማወቅ ሲሆን በአብዛኛው ግን ተከሳሾች የተከሰሱበትን ወንጀል ለማስተባበል በማይችሉበት ሁኔታ ላይ መሆናቸውን ሲያወቁ ፍርድ ቤቱ የሚሰጠውን የጥፋተኛነት ውሳኔ አምኖ ከመቀበል ይልቅ አጠራጣሪና ሊታመንባቸው የማይችሉ ማረጃዎችን በማዘጋጀት ድርጊቱን የፈፀምነው በመከላከል ነው የሚለውን መስመር ይዘው ለመከራከር ስለሚመርጡ ነው፡፡ የተፈጸመው ድርጊት በመከላከል የተደረገ ነው ተብሎ እንዲታመንበት ከተፈለገ አድራጊው በኃይል እንዲከላከል ፍጹም አስፈላጊ ከሆነበት ሁኔታ ላይ ያደረሰው መሆኑ መረጋገጥ አለበት፡፡ አድራጊው ወንጀሉን መፈፀሙን አምኖ በመከላከል ያደረገው መሆኑን ለማስረዳት የሚያቀርባቸው የመከላከያ ማስረጃዎች ትክክለኛና ሊታመንባቸው የሚችሉ መሆን ይኖርባቸዋል፡፡ ባጠቃላይ ግን አንድ ተከሳሽ የፈጸመው የወንጀል ድርጊት ፍጹም አስፈላጊ በሆነ መከላከል የተደረገ መሆኑ እስካልተረጋገጠና የሚቀርበው ማስረጃ አስቀድሞ ህገወጥ ጥቃት መፈጸሙን ወይም ሊፈጸም መቃረቡን የሚያሳይና የሚያሳም እስካልሆነ ድረስ ድርጊቱን ፈጸምኩት በመከላከል ነው በማለቱ ብቻ ከወንጀሉ ነፃ አያደርገውም፡፡
ቀደም ሲል በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ህጋዊ መብትን ከጥቃት ለመከላል የሚቻለው ለመከላከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ጥቃት ሲኖር ነው ብለናል፡፡ እየደረሰ ያለው ወይም ለመድረስ የተቃረበው ጥቃት ህገወጥ መሆኑም ወሳኝነት አለው፡፡ በመፈጸም ላይ ያለ አንድ ድርጊት በመቃወም የመከላከል ህጋዊ መበትን መጠቀም የማይቻለው ድርጊቱ ህጋዊ ማለትም በህግ የተፈቀደ ሲሆን ብቻ ነው፡፡ በህግ የተፈቀደ ድርጊት (lawful act) ማለት እንዲደረግ በህግ የታዘዘን ወይም የተፈቀደን ድርጊት መፈጸም በአድራጊው ላይ በወንጀል ቅጣትን፣ በፍትሐብሔር ደግሞ ኃላፊነትን አያስከትልም፡፡ (የወንጀል ህግ አንቀፅ 68 እና የፍታብሔር ህገ አንቀፅ 2076(2) እና 2039(ለ)) ፡፡
ነገር ግን ህገወጥ የሆነ እስራትና ወይም የቤት ብርበራ የተፈረመበት ሰው ድርጊቱን መቃወም አይችልም ማለት አይደለም፡፡ እንደሚታወቀው ሁሉ ማንኛውም ኢትዮጵያዊ በህግ ከተደነገገው በስተቀር በማነቸውም ሁኔታ እንደማይያዝና የመኖሪያ ቤቱም እንደማይፈተሽ የኢፌዲሪ ህገ-መንግስት ዋስትና ይሰጣል፡፡ አንድ ሰው በፍርድ ቤትም ሆነ ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ሊያዝና በቁጥጥር ስር ሊውል እንዲሁም የመኖሪያ ቤቱ ሊፈተሽ የሚችልባቸው ሁኔታዎች በህግ በግልጽ የተደነገጉ ናቸው፡፡ ማንኛውም ህግ አስከባሪ አካል ስርዓት ባለው መንገድ የሚያደርገው ወንጀልን የመከላከልና ህግን የማስከበር ተግባር እጅግ የሚደገፍና የሚበረታ ቢሆንም ህግ ከሚደነግገው ውጭ ወይም ከህግ ወሰን አልፎ የሚፈጸም የእስራትና የብርበራ እርምጃ ህገወጥ ነው፡፡ በመሆኑም ህግና ስርዓት በሰፈነበት አገር ውስጥ የመዘዋወር ነፃነቱን ያላግባብ የተገፈፈ የመኖሪያ ቤቱም ህገወጥ በሆነ መንገድ የተደፈረበት ሰው ድርጊቱን ለመቃወምና ለመከላል ሙሉ መብት ያለው ሲሆን ድርጊቱን የፈጸመው ባለስልጣን የወንጀል ሀላፊነት ይኖርበታል፡፡
mr zed
ምንጭ
የወንጀል ሕግ
የተለያዩ ውሳኔ ያገኙ የወንጀል ፋይሎች
የወንጀል ህግ
በይነ መረብ
በህጋዊ መካከል መብት ለመጠቀም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት ወይም አደጋ መኖር አለበት ሲባ ወደፊት ገና ያደርሳል ተብሎ የሚገመተውን ጥቃት የሚያጠቃልል አይሆንም፡፡ ጥቃቱ ይደርሳል ተብሎ በታመነበትና መከላከል በተደረገበት ወቅት መከላከል ሰፊ ጊዜና ልዩነት መኖር የለበትም፡፡ ጥቃቱ ከጥቂት ሰዓታት በኋላ በእርግጥ የሚደርስ መሆኑ ቢታመንም አስቀድሞ የሚወስደው የመከላከል እርምጃ በአልት ባይ ተጋይነት የተደረገ ነው አይባልም፡፡ ለምሳሌ ከበደ አወቀን ለመግደል ይፈልጋል እንበል፡፡ ሀሳቡንና ውሳኔውንም ወደ ግቡ ለማድረስ መሣሪያ ገዝቶ ሊያስቀምጥ፣ አወቀ ወደ ቤቱ የሚገባና የሚወጣበትን ጊዜ ለማወቅም ወሬ ሊጠይቅና ሌሎችንም አስፈላጊው የሆኑ ዝግጅቶችን ሊያደርግ ይችላል፡፡ ይህን የከበደ ዝግጅት አወቀ ተረድቶታል፤ በዚህም ምክንያት ከበደ ወደፊት ሳይገለኝ አይቀርምና ሳይቀድመኝ ልቅደመው ብሎ አወቀ ከበደን መግደሉ ተረጋግጦል እንበል፡፡ አወቀ ከበደን የገደልኩት ሊያደርስብኝ የነበረውን ህገወጥ ጥቃት ለመከላከል ስል በአልሞት ባይ ተጋይነት ነው ብሎ ሊከራከር አይችልም፡፡ ምክንያቱም ጥቃቱ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ልደርስ የሚችል (imminent) አልነበረምና፡፡
በዚህ ምሳሌ መሰረት ከበደ ያለው ገና በመሰናዳት ተግባር ላይ ነው፡፡ አንድን ወንጀል ለመስራት የተደረጉ የመሰናዳት ተግባሮች እራሳቸውን የቻሉ ወንጀሎች ሆነው በሚገኙበት ጊዜ ለነዚሁ ወንጀሎች የተመደበው ቅጣት ከሚወሰን በስተቀር በመሰረቱ የመሰናዳ ተግባር ህገወጥ የሆነ የወንጀል ድርጊት ነው ተብሎ ቅጣት አያስከትልም ፡፡ ይህም የሆነው ዝግጅቱን ሲያደርግ የነበረው ሰው ሊፈፅም ያሰበውን ወንጀል በተለያዩ ምክንያቶች በገዛ ፈቃዱ እርግፍ አድርጐ ሊተወው ይችላልና ነው፡፡ ከዚህም ሌላ ጥቃት ሊፈፀምበት ዝግጅት እየተደረገ መሆኑን በትክክል የደረሰበት ሰው ሳልቀደም ልቅደም በማት ራሱ የኃይል እርምጃ ከመውሰዱ በፊት አግባብ ላለው ህግ አስከባሪ (ባለስልጣን) በማሳወቅ የጥንቃቄ እርምጃ እንዲወሰድ ላድረግ የሚሰችል ጊዜ ይኖረዋል ተብሎ ስለ ሚገመትና የታሰበውም የወንጀል ድርጊት ለመፈፀም የተቃረበ (imminent) ስላልሆነ በዚህ መሰል ጉዳይ ላይ የህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ሁኔታ አይኖርም፡፡
ተከላካዩ ይከላከል በነበረበት ጊዜ በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት ተሰንዝሮበት ወይም ከባድ አደጋ ተደቅኖበት ነበር ወይ? የሚለው ጥያቄ የሚመለሰው ከተከላካዩ ግምት ብቻ በመነሳት አይደለም፡፡ ተከላካዩ በራሴ የአእምሮ ግምት ህገወጥ የሆነ ጥቃት ደርሶብኛል ወይም ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ ብቻ በቂ አይደለም፡፡ የእርሱ ግምት (እምነት) ትክክል ላይሆን ይችላል፡፡ ተፈፀመ የተባለው ደረጊትም (ጥቃት) ህገወጥ ላይሆን ይችላል፡፡ ተከላካዩ በዚህ አይነት ግምት ተነሳስቶ የሚፈፅመው ድርጊት በሌሎች ሀገሮች ህግ ግምታዊ የሆነ የመክላክል ተግባር (imaginary defence) የሚባለው ነው፡፡ ይህ ዓይነቱ ድርጊት በሀገራችን ህግ በሁኔታ መሳሳት (mistake of fact) በሚለው ፅንሰ ሃሳብ ይሸፈን እንደሆነ ነው እንጂ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈጸመ ድርጊት ነው ሊባል አይችልም፡፡ ስለዚህ በተከላካዩ ላይ ሊደርስ የነበተረው ጥቃት ሚዛናዊ አስተሳሰብ ባው ሰው አዕምሮ ግምት ሊከላከሉት የሚገባ ነበር የሚያሰኝ ሆኖ መገኘትና እንዲሁም እንደነገሩ ሁኔታ አግባብ ባለው ማስረጃ መረጋገት ይኖርበታል፡፡
በመሠረቱ መብቱ ላይ ጥቃት የተሰነዘረበት ሰው መብቱን ለማሰጠበቅ ሲል በኃይል እስከመጠቀም ሊደርስ በሚችል መንገድ መከላከል ይቻላል፡፡ ይሁን እንጂ አስፈላጊ ባልነበረበት ሁኔታ በኃይል መጠቀም ተጠያቂነትን ያስከትላል ፡፡ አልፎ አልፎ እንደሚያጋጥመው ግለሰቦች የአልሞት ባይ ተጋዳይነት ግዴታ ሳይኖር ወንጀል እየፈጸሙ በአድራጎታቸው ተከሰው የሚቀሩቡበት ጊዜ በመከላከል ያደረግነው ስለሆን ልንጠየቅ አይገባም በማለት ይከራከራሉ፡፡ ይህ ዓይነቱ ክርክር የሚነሳው አንድም የህጉን መንፈስ ጠንቅቆ ካለማወቅ ሲሆን በአብዛኛው ግን ተከሳሾች የተከሰሱበትን ወንጀል ለማስተባበል በማይችሉበት ሁኔታ ላይ መሆናቸውን ሲያወቁ ፍርድ ቤቱ የሚሰጠውን የጥፋተኛነት ውሳኔ አምኖ ከመቀበል ይልቅ አጠራጣሪና ሊታመንባቸው የማይችሉ ማረጃዎችን በማዘጋጀት ድርጊቱን የፈፀምነው በመከላከል ነው የሚለውን መስመር ይዘው ለመከራከር ስለሚመርጡ ነው፡፡ የተፈጸመው ድርጊት በመከላከል የተደረገ ነው ተብሎ እንዲታመንበት ከተፈለገ አድራጊው በኃይል እንዲከላከል ፍጹም አስፈላጊ ከሆነበት ሁኔታ ላይ ያደረሰው መሆኑ መረጋገጥ አለበት፡፡ አድራጊው ወንጀሉን መፈፀሙን አምኖ በመከላከል ያደረገው መሆኑን ለማስረዳት የሚያቀርባቸው የመከላከያ ማስረጃዎች ትክክለኛና ሊታመንባቸው የሚችሉ መሆን ይኖርባቸዋል፡፡ ባጠቃላይ ግን አንድ ተከሳሽ የፈጸመው የወንጀል ድርጊት ፍጹም አስፈላጊ በሆነ መከላከል የተደረገ መሆኑ እስካልተረጋገጠና የሚቀርበው ማስረጃ አስቀድሞ ህገወጥ ጥቃት መፈጸሙን ወይም ሊፈጸም መቃረቡን የሚያሳይና የሚያሳም እስካልሆነ ድረስ ድርጊቱን ፈጸምኩት በመከላከል ነው በማለቱ ብቻ ከወንጀሉ ነፃ አያደርገውም፡፡
ቀደም ሲል በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ህጋዊ መብትን ከጥቃት ለመከላል የሚቻለው ለመከላከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ጥቃት ሲኖር ነው ብለናል፡፡ እየደረሰ ያለው ወይም ለመድረስ የተቃረበው ጥቃት ህገወጥ መሆኑም ወሳኝነት አለው፡፡ በመፈጸም ላይ ያለ አንድ ድርጊት በመቃወም የመከላከል ህጋዊ መበትን መጠቀም የማይቻለው ድርጊቱ ህጋዊ ማለትም በህግ የተፈቀደ ሲሆን ብቻ ነው፡፡ በህግ የተፈቀደ ድርጊት (lawful act) ማለት እንዲደረግ በህግ የታዘዘን ወይም የተፈቀደን ድርጊት መፈጸም በአድራጊው ላይ በወንጀል ቅጣትን፣ በፍትሐብሔር ደግሞ ኃላፊነትን አያስከትልም፡፡ (የወንጀል ህግ አንቀፅ 68 እና የፍታብሔር ህገ አንቀፅ 2076(2) እና 2039(ለ)) ፡፡
ነገር ግን ህገወጥ የሆነ እስራትና ወይም የቤት ብርበራ የተፈረመበት ሰው ድርጊቱን መቃወም አይችልም ማለት አይደለም፡፡ እንደሚታወቀው ሁሉ ማንኛውም ኢትዮጵያዊ በህግ ከተደነገገው በስተቀር በማነቸውም ሁኔታ እንደማይያዝና የመኖሪያ ቤቱም እንደማይፈተሽ የኢፌዲሪ ህገ-መንግስት ዋስትና ይሰጣል፡፡ አንድ ሰው በፍርድ ቤትም ሆነ ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ሊያዝና በቁጥጥር ስር ሊውል እንዲሁም የመኖሪያ ቤቱ ሊፈተሽ የሚችልባቸው ሁኔታዎች በህግ በግልጽ የተደነገጉ ናቸው፡፡ ማንኛውም ህግ አስከባሪ አካል ስርዓት ባለው መንገድ የሚያደርገው ወንጀልን የመከላከልና ህግን የማስከበር ተግባር እጅግ የሚደገፍና የሚበረታ ቢሆንም ህግ ከሚደነግገው ውጭ ወይም ከህግ ወሰን አልፎ የሚፈጸም የእስራትና የብርበራ እርምጃ ህገወጥ ነው፡፡ በመሆኑም ህግና ስርዓት በሰፈነበት አገር ውስጥ የመዘዋወር ነፃነቱን ያላግባብ የተገፈፈ የመኖሪያ ቤቱም ህገወጥ በሆነ መንገድ የተደፈረበት ሰው ድርጊቱን ለመቃወምና ለመከላል ሙሉ መብት ያለው ሲሆን ድርጊቱን የፈጸመው ባለስልጣን የወንጀል ሀላፊነት ይኖርበታል፡፡
mr zed
ምንጭ
የወንጀል ሕግ
የተለያዩ ውሳኔ ያገኙ የወንጀል ፋይሎች
የወንጀል ህግ
በይነ መረብ
በፖሊስ መያዝ እና ማረፊያ ቤት መወሰድ ጋር በተያያዘ
ፖሊስ ካስቆምዎ
ፖሊሱን ማናገር አይጠበቅቦትም፡፡ ሁልጊዜም ቢሆን ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት አለዎት፡፡ ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት ማለት በተጠረጠሩበት ወንጀል ምንም ዓይነት መግለጫ ያለመስጠት መብት ማለት ሲሆን ስምና አድራሻዎትን ወይም ስለማንነትዎ መናገር ግን ግዴታዎ መሆኑን ያስታውሱ፡፡
ፖሊስን ሁልጊዜ የሚታሰሩ እንደሆነ የመጠየቅ መብት አለዎት፡፡ ፖሊስ የማያስረዎት እንደሆነ ከነገሮዎት ሁልጊዜም ቢሆን ፖሊስን ትተውት ሊሄዱ ይችላሉ፡፡
ለመፈተሽ ፈቃደኛ አለመሆኖትን ሁልጊዜም ቢሆን ለፖሊስ መግለጽ ይኖርቦዎታል፡፡ ከዚህ የዘለለ ፖሊስ በሚያደርገው ፍተሻ አካላዊ ትግል ማድረግ ለበለጠ ወንጀል ኃላፊነት ስለሚያጋልጥዎ አካላዊ ትግል ከፖሊስ ባልደረባ ጋር አያድርጉ፡፡
ከፖሊስ ጋር በሚያደርጉት ንግግር ሁልጊዜ በአካባቢዎ ያሉ ምስክር ሊሆኑ የሚችሉ ሰዎችን ማስታወስ አለብዎት፡፡
ሁልጊዜ ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት አልዎት፡፡ ይህንን መብትዎን ለመጠቀም ‹‹ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት አለኝ ስለዚህ ጠበቃ ማናገር እፈልጋለሁ›› ማለት ይችላሉ፡፡
አብዛኛውን ጊዜ በማረፊያ ቤት ሊቆዩ ስለሚችሉ፡-
በ48 ሰዓት ጊዜ ውስጥ ፍርድ ቤት የመቅረብ መብት እንዳልዎ ይወቁ፡፡ በመሆኑም ፍርድ ቤት ሳይቀርቡ በማረፊያ ቤት ሊቆዩ የሚችሉት ለ48 ሰዓት ብቻ ነው፡፡
ፖሊስ አንዳንድ ጊዜ በተፈለጉ ጊዜ ፍርድ ቤት እንደሚቀርቡ ዋስትና በማቅረብ ሊለቅዎ ስለሚችል በዋስትና ከማረፊያ ቤት መውጣት ይችሉ እንደሆን የመጠየቅ መብት አልዎት፡፡ በዋስትና ከወጡ ፍርድ ቤት በፈለገዎ ሰዓት የመቅረብ ኃላፊነት እንዳለብዎት አይዘንጉ፡፡
በቁጥጥር ሥር ከዋሉ ወይም ከታሠሩ
ልብ ይበሉ፡- ፍርድ ቤት ለመጀመሪያ ጊዜ ሲቀርቡ ጠበቃ የሚያስፈልገዎት ከሆነ ጠበቃ መቅጠር እንደሚፈልጉ ለፍርድ ቤቱ ማስታወቅ ይችላሉ፡፡ በራስዎ ጠበቃ ማቆም የማይችሉ ነገር ግን ጠበቃ ያስፈልገኛል ያሉ እንደሆነ ይህንኑ ለፍርድ ቤቱ ያስታውቁ፡፡ በተለይ ቋንቋውን በማያውቁት ክልል ባለፍርድ ቤት የሚዳኙ ከሆነ ይህ መብት እንዳልዎ ይወቁ፡፡
እንደገና ልብ ይበሉ፡- በአንድ የወንጀል ድርጊት ተጠርጥረው ፖሊስ ጣቢያ ቀረቡ ማለት ወይም በአንድ ወንጀል ተከሰው ፍርድ ቤት ቀረቡ ማለት ወንጀለኛ ነዎት ማለት አይደለም፡፡ አንዳንድ ጊዜ ፖሊሶችና ዓቃቤ ሕጎች በተጋነነ የወንጀል አንቀጽ ወይም ከሚገባው በላይ ክስ ሊመሠርቱ ይችላሉ፡፡ በመሆኑም በተጠረጠሩበት ወይም በተከሰሱበት ወንጀል ፍርድ ቤት ቀርበው ጥፋተኛ እስከሚባሉ ድረስ መረበሽ አይገባም፡፡
ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ታህሳስ 5/2013 ዓ.ም
ፖሊስ ካስቆምዎ
ፖሊሱን ማናገር አይጠበቅቦትም፡፡ ሁልጊዜም ቢሆን ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት አለዎት፡፡ ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት ማለት በተጠረጠሩበት ወንጀል ምንም ዓይነት መግለጫ ያለመስጠት መብት ማለት ሲሆን ስምና አድራሻዎትን ወይም ስለማንነትዎ መናገር ግን ግዴታዎ መሆኑን ያስታውሱ፡፡
ፖሊስን ሁልጊዜ የሚታሰሩ እንደሆነ የመጠየቅ መብት አለዎት፡፡ ፖሊስ የማያስረዎት እንደሆነ ከነገሮዎት ሁልጊዜም ቢሆን ፖሊስን ትተውት ሊሄዱ ይችላሉ፡፡
ለመፈተሽ ፈቃደኛ አለመሆኖትን ሁልጊዜም ቢሆን ለፖሊስ መግለጽ ይኖርቦዎታል፡፡ ከዚህ የዘለለ ፖሊስ በሚያደርገው ፍተሻ አካላዊ ትግል ማድረግ ለበለጠ ወንጀል ኃላፊነት ስለሚያጋልጥዎ አካላዊ ትግል ከፖሊስ ባልደረባ ጋር አያድርጉ፡፡
ከፖሊስ ጋር በሚያደርጉት ንግግር ሁልጊዜ በአካባቢዎ ያሉ ምስክር ሊሆኑ የሚችሉ ሰዎችን ማስታወስ አለብዎት፡፡
ሁልጊዜ ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት አልዎት፡፡ ይህንን መብትዎን ለመጠቀም ‹‹ያለመናገር ወይም ዝም የማለት መብት አለኝ ስለዚህ ጠበቃ ማናገር እፈልጋለሁ›› ማለት ይችላሉ፡፡
አብዛኛውን ጊዜ በማረፊያ ቤት ሊቆዩ ስለሚችሉ፡-
በ48 ሰዓት ጊዜ ውስጥ ፍርድ ቤት የመቅረብ መብት እንዳልዎ ይወቁ፡፡ በመሆኑም ፍርድ ቤት ሳይቀርቡ በማረፊያ ቤት ሊቆዩ የሚችሉት ለ48 ሰዓት ብቻ ነው፡፡
ፖሊስ አንዳንድ ጊዜ በተፈለጉ ጊዜ ፍርድ ቤት እንደሚቀርቡ ዋስትና በማቅረብ ሊለቅዎ ስለሚችል በዋስትና ከማረፊያ ቤት መውጣት ይችሉ እንደሆን የመጠየቅ መብት አልዎት፡፡ በዋስትና ከወጡ ፍርድ ቤት በፈለገዎ ሰዓት የመቅረብ ኃላፊነት እንዳለብዎት አይዘንጉ፡፡
በቁጥጥር ሥር ከዋሉ ወይም ከታሠሩ
ልብ ይበሉ፡- ፍርድ ቤት ለመጀመሪያ ጊዜ ሲቀርቡ ጠበቃ የሚያስፈልገዎት ከሆነ ጠበቃ መቅጠር እንደሚፈልጉ ለፍርድ ቤቱ ማስታወቅ ይችላሉ፡፡ በራስዎ ጠበቃ ማቆም የማይችሉ ነገር ግን ጠበቃ ያስፈልገኛል ያሉ እንደሆነ ይህንኑ ለፍርድ ቤቱ ያስታውቁ፡፡ በተለይ ቋንቋውን በማያውቁት ክልል ባለፍርድ ቤት የሚዳኙ ከሆነ ይህ መብት እንዳልዎ ይወቁ፡፡
እንደገና ልብ ይበሉ፡- በአንድ የወንጀል ድርጊት ተጠርጥረው ፖሊስ ጣቢያ ቀረቡ ማለት ወይም በአንድ ወንጀል ተከሰው ፍርድ ቤት ቀረቡ ማለት ወንጀለኛ ነዎት ማለት አይደለም፡፡ አንዳንድ ጊዜ ፖሊሶችና ዓቃቤ ሕጎች በተጋነነ የወንጀል አንቀጽ ወይም ከሚገባው በላይ ክስ ሊመሠርቱ ይችላሉ፡፡ በመሆኑም በተጠረጠሩበት ወይም በተከሰሱበት ወንጀል ፍርድ ቤት ቀርበው ጥፋተኛ እስከሚባሉ ድረስ መረበሽ አይገባም፡፡
ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ታህሳስ 5/2013 ዓ.ም
ልዩ ውክልና
ምንነት እና አስፈላጊነት
የዚህ የውክልና ሥልጣን ወሰን በአብዛኛው ለአጭር እና ነጠላ ለሆኑ ጉዳዮች የሚሰጥ ነው፡፡ እንደራሴው የወካዩን ንብረት ወይም ሥራ የሚያስተዳድር ከሆነ በተሰጠው ጠቅላላ ሥልጣን ሳይገደብ እንዲሁም ቀድሞ ምንም የሥራ ግንኙነት ከወካይ ጋር ያልነበረው ሌላ ሰው አንድን ሥራ እንዲሠራ በወካዩ ሊሾም ይችላል፡፡ የፍትሐብሔር ሕጉ አንቀጽ 2205(2)ልዩ የውክልና ሥልጣን ካልተሰጠ በስተቀር እንደራሴው ስለ ወካዩ ሲል የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን መሸጥ ወይም አስይዞ መበደር፣ ካፒታሎችን በአንድ ማህበር ዘንድ ማስገባት፣ የለውጥ ግዴታን ውል መፈረም፣ መታረቅ፣ ለመታረቅ ውል መግባት፣ ስጦታ ማድረግ የማይችል ስለመሆኑ በግልጽ ይደነግጋል፡፡ የዚህ የውክልና ሥልጣን በሕግ መታቀፍ አስፈላጊነት የወካዩን ጥቅም ከማስጠበቅ አንጻር ወካዩ በማያሻማ መልኩ ንብረቱን መሸጥ ወይም መግዛቱን እንደፈቀደ ባልተረጋገጠበት ሁኔታ በጠቅላላ ውክልና የወካዩን ሥራ የሚያስተዳድረው ሰው አልያ ሥልጣኑ ያልተፈቀደለት ሌላ ማንኛውም ሰው የወካዩ የሆነውን ሥራ በተመለከተ በሚያከናውኑት ተግባር ወይም በሚገቡት ውል በሌላ ሰው ላይ ጉዳት ቢያደርሱ ጉዳት የደረሰበት አካል ከወካዩ ኪሳራ ሊጠይቅ የማይችሉ በማድረግ የሚጫወተው ሚና ጉልህ ነው፡፡ አዎት ሀይለዝጊ እና አዲሱ ዳምጤ ‘’Ethiopian Law of agency’’ በሚል ርዕስ ባዘጋጁት የመማሪያ ጽሑፍ ’it requires a special authorization for an agent to mortgage a real state (immovable ). Because mortgege may ultimatliy results in desposition of the propertiy.’ ሲሉ የልዩ ውክልናን አስፈላጊነት ያሰምሩበታል፡፡ ማንኛውም ሰው ከፍቃዱ ውጪ ንብረቱን ማጣት አይገባውም፡፡ ለምሳሌ የመኖሪያ ቤቱን ወይም መኪናውን ለባንክ አስይዞ ብር የተበደረ ሰው እዳውን ከፍሎ ካልጨረሰ እና የመክፈያ ጊዜ ገደቡ ካለፈ ባንኩ በመያዣነት የያዘውን ንብረት በሀራጅ ሽጦ ገንዘቡን የማስመለስ ሕጋዊ መብት አለው፡፡ በመሆኑም ተበዳሪው ንብረቱን የሚያጣ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ይህንን ዓይነቱን የንብረት ባለቤትነት ማጣት ወኪሉ በሆነው ሰው ሥራ ሲደርስበት እና ውክልናው ወካዩ የሠራውን ሥራ እንዲሠራ የማይፈቅድ ሲሆን ንብረቱን ልያጣ እንደሚችል ቢያውቅም ግዴታውን እንዲገባለት ፈቅዶለት ወይም ሥልጣን ሰጥቶት ካልሆነ በቀር ተወካዩ በራሱ ፍቃድ ለሠራው ሥራ ንብረቱን የሚያጣበት ሕጋዊም ሆነ ሞራላዊ ምክንያት አይኖርም፡፡ ከላይ ባየነው ምሳሌ ወካዩ እንደራሴው ቤቱን አስይዞ ብር እነዲበደርለት ሥልጣን ሰጥቶት ከሆነ እና እንደራሴው ብሩን ተበድሮ መክፈል ባይቻል ባለ ገንዘቡ ክፍያውን በተመለከተ የሚጠይቀው ሸዋሚውን ነው፡፡ ምከንያቱም ተወካዩ ውሉን ይፈርም እንጂ ተጠቃሚው ወካዩ ነውና፡፡ ውሉም በወካዩ እና በሦስተኛ ወገን መካከል እነደተደረገ የሚቆጠር ይሆናል፡፡
/////
መሰል የውክልና ሥልጣን (apparent authority)
/////
ማንኛውም እንደራሴ በግልጽም ሆነ በዝምታ ከተሰጠው የውክልና ሥልጣን ውጪ ወጥቶ የሠራ እንደሆነ ሊከተሉ የሚችሉ ውጤቶችን ከላይ ባሉት ማብራሪያዎች ተመልክተናል፡፡ ይሁንና እንደራሴው ባደረበት ቅን የሆነ ልቦና ወይም መሳሳት ከተሰጠው ሥልጣን ውጪ ወጥቶ ሥራዎችን ሊሠራ ይችላል፡፡ ይህም ብቻ ሳይሆን እንደራሴው ለሦስተኛ ወገኖች ሷሚውን ወክሎ መሥራት ሥልጣን ያለው ስለመሆኑ በመግለጹ እና እነሱም ግለሰቡ ይኀው ሥልጣን ያለው ስለመሆኑ ግምት ወስደው ከዚሁ ሰው ጋር ግዴታ የገቡ እንደሆነ እንደራሴው መሰል የውክልና ሥልጣን እንዳለው ተደርጎ ይቆጠራል፡፡ ይሁንና ሦስተኛው ወገን ከእንደራሴው ጋር የገባሁት ውል ወካዩን ሊያስገድድ ይገባል በሚል መብቱን ለመጠየቅ የሚችለው ይህንኑ የእንደራሴውን ተግባር ሊያጸድቅለት ሲችል ነው፡፡
በአብዛኛው የዚህ ዓይነቱ ግንኙነት የሚፈጠረው እንደራሴው ከወካዩ ጋር ቀድሞ ባለው ግንኙነት ወይም ከራሱ ከሷሚው አንደበት ከሚወጣ ንግግርም ነው፡፡ ለምሳሌ ሥራን በማስተዳደር የውክልና ሥልጣኑን እየተወጣ ያለው ሰው የሷሚውን የሚንቀሳቀሱም ሆነ የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን የመሸጥ ሥልጣን ሳይኖረው ነገር ግን የሥራው ባለቤት ገዢ ለሆነው ሰው የመኪናውን ሽያጭ በተመለከተ እንደራሴውን እንዲያናግር እና ከተስማሙ ሽያጭ እንዲፈጽለት ቢነግረው እና ገዢም ከእንደራሴው ጋር ውል ቢገባ እንደራሴው መኪናውን ለሦስተኛ ወገን የሸጠበት ሥልጣን መሰል የውክልና ሥልጣን (apparent authority) የሚባል ነው
ከላይ በምሳሌነት ካነሳነው በተለየ መልኩ በሚወሰድ ግምት እንደራሴው ስለ ወካዩ ግዴታ በመግባት ለሠራው ሥራ ሷሚው ካላጸደቀ በቀር ውሉ ፈራሽ ይሆናል፡፡ ሦስተኛ ወገንም ከውሉ ጋር በተገናኘ ለሚያነሳቸው ጥያቄዎች እንደራሴው በግሉ የሚጠየቅ ይሆናል፡፡ ይሁንና ያጸደቀው ከሆነ ውሉ እንደራሴው በተሰጠው ሥልጣን መሠረት የሠራው ተደርጎ ይወሰዳል፡፡ በዚህ ምክንያትም ሷሚው ስለ እንደራሴው ሥራ ሀላፊ ይሆናል፡፡
በሌላ በኩል ወካዩ እንደራሴው ከሥልጣኑ ወጥቶ ለሠራው ሥራ የማያጸድቅ ከሆነ እና ነገር ግን ሥራው የተሠራው ሙሉ በሆነ ቅን ልቦና ከሆነ ውሉ ፈራሽ በመሆኑ በሦስተኛ ወገን ላይ ለሚደርስ ኪሳራ እንደራሴው ሳይሆን ሽዋሚው ኪሳራ የመክፈል ግዴታ ይኖርበታል፡፡
/////
ማጽደቅ (ratification)
/////
እንደራሴው ከተሰጠው የውክልን ሥልጣን ውጪ በመውጣት የሠራው ሥራ የወካዩን መብት ወይም ጥቅም ለማስጠበቅ ወይም ትርፋማ ያደርገዋል ብሎ በማሰብ ቅን በሆነ ልቦና የፈጸመው እንደሆነ እንዲሁም ከሥራው አጠቃላይ ባሕርይ አንጻር የተቀበለው ሥልጣን በበለጠ መስፋት ወይም ቀድሞውኑ ሥልጣኑ ሲሰጠው ግዴታውን በሚገባ ይወጣ ዘንድ ሥልጣኑ ሳይኖረው የሠራው ሥራም ሊካተት እና በሥልጣኑ ስር ሊወድቅ የሚገባ የነበረ መሆኑ የህሊና ግምት ሊወሰድበት የሚችል ከሆነ ወካዩ ዕንደራሴው ከሥልጣኑ ወጥቶ የሠራውን ሥራ ያጸድቅለታል፡፡ ማጽደቅ ማለት አንድን ቀድሞ የተሠራን ሥራ፣ የተጻፈን ጽሑፍ፣ የረቀቀን ሕግ ወይም ዕቅድ እና ሪፖርትን ገምግሞ እውቅና መስጠት ማለት ነው፡፡ የዚህ ጽሑፍ ትኩረት በሆነው ጉዳይም ወካዩ ከሥልጣን ውጪ ለተሠራው ሥራ እውቅና መስጠት እና ግንኙነቱ የሚፈጥረውን ውጤት የሚቀበለው እና የሚገዛበት መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ከገለጸ አጽድቋል ለማለት እንችላለን፡፡ በሀገረ አሜሪካ ስለ ማጽደቅ የተሰጠው ትርጉም ‘ratifiction is the affirmance by a person of a prior act which didn’t bind him but which was done or professedly done on his account where by the act, as to some or all persons,is given effect as if originally authorized by him’
ወደ አማርኛ ስንተረጉመው ማጽደቅ ማለት አንድ ሰው በራሱ ስም የተደረጉ ወይም ሊደረጉ ቃል የተገቡ ነገር ግን ይህን ሰው ሊያሰገድዱ የማይችሉ የነበሩ ድርጊቶች በዚህ ሰው ተቀባይነት ካገኙ በኋላ ድርጊቶች ከስረ መሰረታቸው በዚሁ ሰው እንደተደረጉ የቆጠራሉ የሚል ትርጉም ይሰጣል፡፡
ከዚህ ጋር ተያይዞ ሊታወቅ የሚገባው ነገር የወካይን ማጽደቅ ተከትሎ የሚከተለውን ውጤት ነው፡፡ ከላይ በቀረበው ጽሑፍ እንደሚያመለክተው ወካይ ተወካዩ ለሚሠራው ማንኛውም ሥራ ሊጠየቅ የሚችለው በስልጠን ውስጥ የተከለለን ሥራ በተመለከተ ነው፡፡ ይህ መር
ምንነት እና አስፈላጊነት
የዚህ የውክልና ሥልጣን ወሰን በአብዛኛው ለአጭር እና ነጠላ ለሆኑ ጉዳዮች የሚሰጥ ነው፡፡ እንደራሴው የወካዩን ንብረት ወይም ሥራ የሚያስተዳድር ከሆነ በተሰጠው ጠቅላላ ሥልጣን ሳይገደብ እንዲሁም ቀድሞ ምንም የሥራ ግንኙነት ከወካይ ጋር ያልነበረው ሌላ ሰው አንድን ሥራ እንዲሠራ በወካዩ ሊሾም ይችላል፡፡ የፍትሐብሔር ሕጉ አንቀጽ 2205(2)ልዩ የውክልና ሥልጣን ካልተሰጠ በስተቀር እንደራሴው ስለ ወካዩ ሲል የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን መሸጥ ወይም አስይዞ መበደር፣ ካፒታሎችን በአንድ ማህበር ዘንድ ማስገባት፣ የለውጥ ግዴታን ውል መፈረም፣ መታረቅ፣ ለመታረቅ ውል መግባት፣ ስጦታ ማድረግ የማይችል ስለመሆኑ በግልጽ ይደነግጋል፡፡ የዚህ የውክልና ሥልጣን በሕግ መታቀፍ አስፈላጊነት የወካዩን ጥቅም ከማስጠበቅ አንጻር ወካዩ በማያሻማ መልኩ ንብረቱን መሸጥ ወይም መግዛቱን እንደፈቀደ ባልተረጋገጠበት ሁኔታ በጠቅላላ ውክልና የወካዩን ሥራ የሚያስተዳድረው ሰው አልያ ሥልጣኑ ያልተፈቀደለት ሌላ ማንኛውም ሰው የወካዩ የሆነውን ሥራ በተመለከተ በሚያከናውኑት ተግባር ወይም በሚገቡት ውል በሌላ ሰው ላይ ጉዳት ቢያደርሱ ጉዳት የደረሰበት አካል ከወካዩ ኪሳራ ሊጠይቅ የማይችሉ በማድረግ የሚጫወተው ሚና ጉልህ ነው፡፡ አዎት ሀይለዝጊ እና አዲሱ ዳምጤ ‘’Ethiopian Law of agency’’ በሚል ርዕስ ባዘጋጁት የመማሪያ ጽሑፍ ’it requires a special authorization for an agent to mortgage a real state (immovable ). Because mortgege may ultimatliy results in desposition of the propertiy.’ ሲሉ የልዩ ውክልናን አስፈላጊነት ያሰምሩበታል፡፡ ማንኛውም ሰው ከፍቃዱ ውጪ ንብረቱን ማጣት አይገባውም፡፡ ለምሳሌ የመኖሪያ ቤቱን ወይም መኪናውን ለባንክ አስይዞ ብር የተበደረ ሰው እዳውን ከፍሎ ካልጨረሰ እና የመክፈያ ጊዜ ገደቡ ካለፈ ባንኩ በመያዣነት የያዘውን ንብረት በሀራጅ ሽጦ ገንዘቡን የማስመለስ ሕጋዊ መብት አለው፡፡ በመሆኑም ተበዳሪው ንብረቱን የሚያጣ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ይህንን ዓይነቱን የንብረት ባለቤትነት ማጣት ወኪሉ በሆነው ሰው ሥራ ሲደርስበት እና ውክልናው ወካዩ የሠራውን ሥራ እንዲሠራ የማይፈቅድ ሲሆን ንብረቱን ልያጣ እንደሚችል ቢያውቅም ግዴታውን እንዲገባለት ፈቅዶለት ወይም ሥልጣን ሰጥቶት ካልሆነ በቀር ተወካዩ በራሱ ፍቃድ ለሠራው ሥራ ንብረቱን የሚያጣበት ሕጋዊም ሆነ ሞራላዊ ምክንያት አይኖርም፡፡ ከላይ ባየነው ምሳሌ ወካዩ እንደራሴው ቤቱን አስይዞ ብር እነዲበደርለት ሥልጣን ሰጥቶት ከሆነ እና እንደራሴው ብሩን ተበድሮ መክፈል ባይቻል ባለ ገንዘቡ ክፍያውን በተመለከተ የሚጠይቀው ሸዋሚውን ነው፡፡ ምከንያቱም ተወካዩ ውሉን ይፈርም እንጂ ተጠቃሚው ወካዩ ነውና፡፡ ውሉም በወካዩ እና በሦስተኛ ወገን መካከል እነደተደረገ የሚቆጠር ይሆናል፡፡
/////
መሰል የውክልና ሥልጣን (apparent authority)
/////
ማንኛውም እንደራሴ በግልጽም ሆነ በዝምታ ከተሰጠው የውክልና ሥልጣን ውጪ ወጥቶ የሠራ እንደሆነ ሊከተሉ የሚችሉ ውጤቶችን ከላይ ባሉት ማብራሪያዎች ተመልክተናል፡፡ ይሁንና እንደራሴው ባደረበት ቅን የሆነ ልቦና ወይም መሳሳት ከተሰጠው ሥልጣን ውጪ ወጥቶ ሥራዎችን ሊሠራ ይችላል፡፡ ይህም ብቻ ሳይሆን እንደራሴው ለሦስተኛ ወገኖች ሷሚውን ወክሎ መሥራት ሥልጣን ያለው ስለመሆኑ በመግለጹ እና እነሱም ግለሰቡ ይኀው ሥልጣን ያለው ስለመሆኑ ግምት ወስደው ከዚሁ ሰው ጋር ግዴታ የገቡ እንደሆነ እንደራሴው መሰል የውክልና ሥልጣን እንዳለው ተደርጎ ይቆጠራል፡፡ ይሁንና ሦስተኛው ወገን ከእንደራሴው ጋር የገባሁት ውል ወካዩን ሊያስገድድ ይገባል በሚል መብቱን ለመጠየቅ የሚችለው ይህንኑ የእንደራሴውን ተግባር ሊያጸድቅለት ሲችል ነው፡፡
በአብዛኛው የዚህ ዓይነቱ ግንኙነት የሚፈጠረው እንደራሴው ከወካዩ ጋር ቀድሞ ባለው ግንኙነት ወይም ከራሱ ከሷሚው አንደበት ከሚወጣ ንግግርም ነው፡፡ ለምሳሌ ሥራን በማስተዳደር የውክልና ሥልጣኑን እየተወጣ ያለው ሰው የሷሚውን የሚንቀሳቀሱም ሆነ የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን የመሸጥ ሥልጣን ሳይኖረው ነገር ግን የሥራው ባለቤት ገዢ ለሆነው ሰው የመኪናውን ሽያጭ በተመለከተ እንደራሴውን እንዲያናግር እና ከተስማሙ ሽያጭ እንዲፈጽለት ቢነግረው እና ገዢም ከእንደራሴው ጋር ውል ቢገባ እንደራሴው መኪናውን ለሦስተኛ ወገን የሸጠበት ሥልጣን መሰል የውክልና ሥልጣን (apparent authority) የሚባል ነው
ከላይ በምሳሌነት ካነሳነው በተለየ መልኩ በሚወሰድ ግምት እንደራሴው ስለ ወካዩ ግዴታ በመግባት ለሠራው ሥራ ሷሚው ካላጸደቀ በቀር ውሉ ፈራሽ ይሆናል፡፡ ሦስተኛ ወገንም ከውሉ ጋር በተገናኘ ለሚያነሳቸው ጥያቄዎች እንደራሴው በግሉ የሚጠየቅ ይሆናል፡፡ ይሁንና ያጸደቀው ከሆነ ውሉ እንደራሴው በተሰጠው ሥልጣን መሠረት የሠራው ተደርጎ ይወሰዳል፡፡ በዚህ ምክንያትም ሷሚው ስለ እንደራሴው ሥራ ሀላፊ ይሆናል፡፡
በሌላ በኩል ወካዩ እንደራሴው ከሥልጣኑ ወጥቶ ለሠራው ሥራ የማያጸድቅ ከሆነ እና ነገር ግን ሥራው የተሠራው ሙሉ በሆነ ቅን ልቦና ከሆነ ውሉ ፈራሽ በመሆኑ በሦስተኛ ወገን ላይ ለሚደርስ ኪሳራ እንደራሴው ሳይሆን ሽዋሚው ኪሳራ የመክፈል ግዴታ ይኖርበታል፡፡
/////
ማጽደቅ (ratification)
/////
እንደራሴው ከተሰጠው የውክልን ሥልጣን ውጪ በመውጣት የሠራው ሥራ የወካዩን መብት ወይም ጥቅም ለማስጠበቅ ወይም ትርፋማ ያደርገዋል ብሎ በማሰብ ቅን በሆነ ልቦና የፈጸመው እንደሆነ እንዲሁም ከሥራው አጠቃላይ ባሕርይ አንጻር የተቀበለው ሥልጣን በበለጠ መስፋት ወይም ቀድሞውኑ ሥልጣኑ ሲሰጠው ግዴታውን በሚገባ ይወጣ ዘንድ ሥልጣኑ ሳይኖረው የሠራው ሥራም ሊካተት እና በሥልጣኑ ስር ሊወድቅ የሚገባ የነበረ መሆኑ የህሊና ግምት ሊወሰድበት የሚችል ከሆነ ወካዩ ዕንደራሴው ከሥልጣኑ ወጥቶ የሠራውን ሥራ ያጸድቅለታል፡፡ ማጽደቅ ማለት አንድን ቀድሞ የተሠራን ሥራ፣ የተጻፈን ጽሑፍ፣ የረቀቀን ሕግ ወይም ዕቅድ እና ሪፖርትን ገምግሞ እውቅና መስጠት ማለት ነው፡፡ የዚህ ጽሑፍ ትኩረት በሆነው ጉዳይም ወካዩ ከሥልጣን ውጪ ለተሠራው ሥራ እውቅና መስጠት እና ግንኙነቱ የሚፈጥረውን ውጤት የሚቀበለው እና የሚገዛበት መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ከገለጸ አጽድቋል ለማለት እንችላለን፡፡ በሀገረ አሜሪካ ስለ ማጽደቅ የተሰጠው ትርጉም ‘ratifiction is the affirmance by a person of a prior act which didn’t bind him but which was done or professedly done on his account where by the act, as to some or all persons,is given effect as if originally authorized by him’
ወደ አማርኛ ስንተረጉመው ማጽደቅ ማለት አንድ ሰው በራሱ ስም የተደረጉ ወይም ሊደረጉ ቃል የተገቡ ነገር ግን ይህን ሰው ሊያሰገድዱ የማይችሉ የነበሩ ድርጊቶች በዚህ ሰው ተቀባይነት ካገኙ በኋላ ድርጊቶች ከስረ መሰረታቸው በዚሁ ሰው እንደተደረጉ የቆጠራሉ የሚል ትርጉም ይሰጣል፡፡
ከዚህ ጋር ተያይዞ ሊታወቅ የሚገባው ነገር የወካይን ማጽደቅ ተከትሎ የሚከተለውን ውጤት ነው፡፡ ከላይ በቀረበው ጽሑፍ እንደሚያመለክተው ወካይ ተወካዩ ለሚሠራው ማንኛውም ሥራ ሊጠየቅ የሚችለው በስልጠን ውስጥ የተከለለን ሥራ በተመለከተ ነው፡፡ ይህ መር
ህ ነው፡፡ ነገር ግን ወካዩ ማጽደቅ ካደረገ በተወካዩ እና ሦስተኛ ወገን መካከል የተደረገው የውል ስምምነት በወካይ እና ሦስተኛ ወገን መካከል እንደተደረገ ይቆጠራል፡፡ ውሉን በተመለከተ እንደራሴው የገባቸው ግዴታዎች በሙሉ የወካዩ ይሆናል፡፡
በሌላ በኩል እንደራሴው ወካዩ የሰጠውን ሥልጣን እንዲያሰፋለት ወካዩን የመጠየቅ ምቹ ሁኔታ ውስጥ እያለ በቸልተኛነት ሳይጠይቅ ሥልጣኑ ሳይሰፋለት በራሱ ፍቃድ ማንኛውንም ሥራ ከሠራ ወይም ግዴታ ከገባ ወይም በዚሁ አግባብ ሥራውን አከናውኖ ለወካዩ ሳያሳውቀው የቀረ እንደሆነ ወካዩ ውሉን እንዲያጸድቅለት የመጠየቅ መብት የሌለው መሆኑን የፍትሐብሔር ሕጉ አንቀጽ 2207(3) ይደነግጋል።
ምንጭ ከ ኢንተርኔት
የፍትሐብሔር ሕግ
Mr zed
በሌላ በኩል እንደራሴው ወካዩ የሰጠውን ሥልጣን እንዲያሰፋለት ወካዩን የመጠየቅ ምቹ ሁኔታ ውስጥ እያለ በቸልተኛነት ሳይጠይቅ ሥልጣኑ ሳይሰፋለት በራሱ ፍቃድ ማንኛውንም ሥራ ከሠራ ወይም ግዴታ ከገባ ወይም በዚሁ አግባብ ሥራውን አከናውኖ ለወካዩ ሳያሳውቀው የቀረ እንደሆነ ወካዩ ውሉን እንዲያጸድቅለት የመጠየቅ መብት የሌለው መሆኑን የፍትሐብሔር ሕጉ አንቀጽ 2207(3) ይደነግጋል።
ምንጭ ከ ኢንተርኔት
የፍትሐብሔር ሕግ
Mr zed
የኤግዚቢቶች አመዘጋገብና አቀማመጥ (የወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 97 እና 124 (2))
በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 97 መሠረት ኤግዚቢት ወይም ከወንጀል አፈፃፀም ጋር በተያያዘ ወንጀል የተፈጸመበት ወይም ወንጀል ለመፈጸም በመሣሪያነት የዋሉ ቁሶች (ነገሮች) እንዴት ሊቀመጡና በማስረጃነት ሊያገለግሉ እንደሚገባ ተመልክቷል፡፡
በዚሁ መሠረት ኤግዚቢቶች ላይ የፍርድ ቤት መዝገብ ሹም ቁጥርና ምልክት አድርጎባቸው በተጠበቀ ስፍራ ሊያስቀምጣቸው እንደሚገባና ከተቀመጡበት ስፍራም ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ እንደማይወጡ ተመልክቷል፡፡ ሆኖም በተግባር ፍርድ ቤቶች በወንጀል ጉዳዮች በኤግዚቢትነት የሚያዙ ንብረቶችን ተቀብለው አይመዘግቡም በተጠበቀ ስፍራም አያስቀምጡም፡፡
ፍርድ ቤቶች በዚህ ረገድ ኤግዚቢቶችን የሚመዘግብና በተጠበቀ ስፍራ ሊያስቀምጥ የሚችል አሠራር፣ የመዝገብ ቤት ሹም እና ኤግዚቢቶችን ለማስቀመጫነት የሚያገለግል የሚታወቅ የተጠበቀ ስፍራ የሌላቸው በመሆኑ ኤግዚቶችን የመመዝገብ እና የማስቀመጥ ኃላፊነት በፖሊስ እየተከናወነ ይገኛል፡፡
ፖሊስም በፌዴራል ደረጃ ወንጀል ምርመራን ከማጣራት ጋር በተያያዘ ኤግዚቢቶችን የመመዝገብና የማስቀመጥ ተግባራትን በወንጀል መርማሪዎችና ኤግዚቢቶችን ለማስቀመጥና ለመንከባከብ በተመደቡ የፖሊስ አባላት በኩል የመመዝገብና የማስቀመጥ ተግባራትን እያከናወነ ይገኛል፡፡ ከዚህ ጎን ለጎንም በወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 124 (2) መሠረት ነገሩ በሚሠማበት ቀን ዐቃቤ ሕግና ተከሳሽ ኤግዚቢትን ጨምሮ ያሏቸውን ማስረጃዎች በሙሉ ፍርድ ቤት የማቅረብ ግዴታ እንዳለባቸው ተመልክቷል፡፡
በሥነ ሥርዓት ሕጉ መሠረት ኤግዚቢቶች ጉዳዩን በሚያየው ፍርድ ቤት ተመዝግበው በተጠበቀ ስፍራ ተቀምጠው ቢሆን ኖሮ ኤግዚቢት ባለባቸው በሁሉም ጉዳዮች ላይ ዐቃቤ ሕግ በሕጉ በተጣለበት ግዴታ መሠረት ጉዳዩ በሚታይበት ዕለት ኤግዚቢቶችን ፍርድ ቤት እንዲቀርቡ ማድረግ ይችል ነበር፡፡
ሆኖም በተግባር ዐቃቤ ሕግ ኤግዚቢት ያለባቸውን ጉዳዮች በተመለከተ ኤግዚቢቱ ፍርድ ቤት ይቅረብ ብሎ ፍርድ ቤቱ ካላዘዘ በስተቀር የሚያቀርብበት ሁኔታ የለም፡፡ በመሆኑም የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ ቁጥር 97 እና 124 (2) በሕጉ በሚያዝዘው መሠረት እየተፈፀሙ ባለመሆናቸው ይህ ቢታሰብበት ለወንጀል ፍትሕ አስተዳደሩ የተሻለ ጥቅም ይኖረዋል፡፡
ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ታህሳስ 09/2013 ዓ.ም
በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 97 መሠረት ኤግዚቢት ወይም ከወንጀል አፈፃፀም ጋር በተያያዘ ወንጀል የተፈጸመበት ወይም ወንጀል ለመፈጸም በመሣሪያነት የዋሉ ቁሶች (ነገሮች) እንዴት ሊቀመጡና በማስረጃነት ሊያገለግሉ እንደሚገባ ተመልክቷል፡፡
በዚሁ መሠረት ኤግዚቢቶች ላይ የፍርድ ቤት መዝገብ ሹም ቁጥርና ምልክት አድርጎባቸው በተጠበቀ ስፍራ ሊያስቀምጣቸው እንደሚገባና ከተቀመጡበት ስፍራም ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ እንደማይወጡ ተመልክቷል፡፡ ሆኖም በተግባር ፍርድ ቤቶች በወንጀል ጉዳዮች በኤግዚቢትነት የሚያዙ ንብረቶችን ተቀብለው አይመዘግቡም በተጠበቀ ስፍራም አያስቀምጡም፡፡
ፍርድ ቤቶች በዚህ ረገድ ኤግዚቢቶችን የሚመዘግብና በተጠበቀ ስፍራ ሊያስቀምጥ የሚችል አሠራር፣ የመዝገብ ቤት ሹም እና ኤግዚቢቶችን ለማስቀመጫነት የሚያገለግል የሚታወቅ የተጠበቀ ስፍራ የሌላቸው በመሆኑ ኤግዚቶችን የመመዝገብ እና የማስቀመጥ ኃላፊነት በፖሊስ እየተከናወነ ይገኛል፡፡
ፖሊስም በፌዴራል ደረጃ ወንጀል ምርመራን ከማጣራት ጋር በተያያዘ ኤግዚቢቶችን የመመዝገብና የማስቀመጥ ተግባራትን በወንጀል መርማሪዎችና ኤግዚቢቶችን ለማስቀመጥና ለመንከባከብ በተመደቡ የፖሊስ አባላት በኩል የመመዝገብና የማስቀመጥ ተግባራትን እያከናወነ ይገኛል፡፡ ከዚህ ጎን ለጎንም በወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 124 (2) መሠረት ነገሩ በሚሠማበት ቀን ዐቃቤ ሕግና ተከሳሽ ኤግዚቢትን ጨምሮ ያሏቸውን ማስረጃዎች በሙሉ ፍርድ ቤት የማቅረብ ግዴታ እንዳለባቸው ተመልክቷል፡፡
በሥነ ሥርዓት ሕጉ መሠረት ኤግዚቢቶች ጉዳዩን በሚያየው ፍርድ ቤት ተመዝግበው በተጠበቀ ስፍራ ተቀምጠው ቢሆን ኖሮ ኤግዚቢት ባለባቸው በሁሉም ጉዳዮች ላይ ዐቃቤ ሕግ በሕጉ በተጣለበት ግዴታ መሠረት ጉዳዩ በሚታይበት ዕለት ኤግዚቢቶችን ፍርድ ቤት እንዲቀርቡ ማድረግ ይችል ነበር፡፡
ሆኖም በተግባር ዐቃቤ ሕግ ኤግዚቢት ያለባቸውን ጉዳዮች በተመለከተ ኤግዚቢቱ ፍርድ ቤት ይቅረብ ብሎ ፍርድ ቤቱ ካላዘዘ በስተቀር የሚያቀርብበት ሁኔታ የለም፡፡ በመሆኑም የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ ቁጥር 97 እና 124 (2) በሕጉ በሚያዝዘው መሠረት እየተፈፀሙ ባለመሆናቸው ይህ ቢታሰብበት ለወንጀል ፍትሕ አስተዳደሩ የተሻለ ጥቅም ይኖረዋል፡፡
ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ታህሳስ 09/2013 ዓ.ም
ዉል_ማፍረስና_እና_ዉል_መሠረዝ
👉 #ውል_ማፍረስ
የውል ማፍረስ ከውል አመሠራረት ጋር ተያይዞ የሚነሳ ሲሆን ውሉ ከአመሰራረቱ በህጉ የተመለከቱትን ሁኔታዎች ባለማሟላቱ ግድፈት ያለበት መሆኑን የሚያሳይ ነው፡፡ በሌላ በኩል የውል መሰረዝ ጉዳይ ከውል አመሰራረት ችግር የሚነሳ ሳይሆን ከተዋዋይ ወገኖች የውል ግዴታውን ካለመወጣት የሚመነጭ ነው፡፡
?? #ውል_መሰረዝ
ከተዋዋይ ወገኖች መካከል አንደኛው እንደ ውሉ ባለመፈጸሙና የውሉን ግዴታ በመጣሱ በተዋዋዩ ወይም በፍርድ ቤት ውሉን ወይም በውሉ የተቋቋሙትን ግዴታዎች ቀሪ ማድረግ ውል መሠረዝ ይባላል ፡፡
ይልቁንም የውል መሠረዝ ምክንያት ከተዋዋይ ወገኖች የውል ግዴታን ከመፈፀምና ካለመፈፀም ጋር ተያይዞ የሚከሠት ነው፡፡
የውል መሠረዝ ሥርዓትም የራሱ የሆነ አካሄድ አለው፡፡ ይኸውም ውሉን የመሠረዝ ፍላጐት ያለውን ወገን የውሉ ግዴታ ባለመፈፀሙ የተነሳ ከህግ ወይም ከውሉ ከራሱ ባገኘው መብት ተጠቅሞ ውሉን ሊሰርዝ ይችላል፡፡ ይህ መብት ተግባራዊ የሚሆንበት አጋጣሚም ግዴታው ባለመፈፀሙ የተነሳ የደረሰውን ጉዳት ከማረጋገጥ ጋር ተያይዞ የሚታይ እንጂ ጥያቄ አቅራቢው ሁል ጊዜ ተቀባይነት የሚያገኝበት አይደለም፡፡ በመሆኑም የውል ይሰረዝልኝና ተያያዥነት ያላቸው ጥያቄዎች በህጉ አግባብ የሚስተናገዱ ስለመሆኑ የፍ/ህ/ቁ. 1784 እና ተከታዮቹ ድንጋጌዎች ያስገነዝባሉ፡፡
ምንጭ
በይነመረብ
የፍትሐብሔር ህግ
Mr zed
.
👉 #ውል_ማፍረስ
የውል ማፍረስ ከውል አመሠራረት ጋር ተያይዞ የሚነሳ ሲሆን ውሉ ከአመሰራረቱ በህጉ የተመለከቱትን ሁኔታዎች ባለማሟላቱ ግድፈት ያለበት መሆኑን የሚያሳይ ነው፡፡ በሌላ በኩል የውል መሰረዝ ጉዳይ ከውል አመሰራረት ችግር የሚነሳ ሳይሆን ከተዋዋይ ወገኖች የውል ግዴታውን ካለመወጣት የሚመነጭ ነው፡፡
?? #ውል_መሰረዝ
ከተዋዋይ ወገኖች መካከል አንደኛው እንደ ውሉ ባለመፈጸሙና የውሉን ግዴታ በመጣሱ በተዋዋዩ ወይም በፍርድ ቤት ውሉን ወይም በውሉ የተቋቋሙትን ግዴታዎች ቀሪ ማድረግ ውል መሠረዝ ይባላል ፡፡
ይልቁንም የውል መሠረዝ ምክንያት ከተዋዋይ ወገኖች የውል ግዴታን ከመፈፀምና ካለመፈፀም ጋር ተያይዞ የሚከሠት ነው፡፡
የውል መሠረዝ ሥርዓትም የራሱ የሆነ አካሄድ አለው፡፡ ይኸውም ውሉን የመሠረዝ ፍላጐት ያለውን ወገን የውሉ ግዴታ ባለመፈፀሙ የተነሳ ከህግ ወይም ከውሉ ከራሱ ባገኘው መብት ተጠቅሞ ውሉን ሊሰርዝ ይችላል፡፡ ይህ መብት ተግባራዊ የሚሆንበት አጋጣሚም ግዴታው ባለመፈፀሙ የተነሳ የደረሰውን ጉዳት ከማረጋገጥ ጋር ተያይዞ የሚታይ እንጂ ጥያቄ አቅራቢው ሁል ጊዜ ተቀባይነት የሚያገኝበት አይደለም፡፡ በመሆኑም የውል ይሰረዝልኝና ተያያዥነት ያላቸው ጥያቄዎች በህጉ አግባብ የሚስተናገዱ ስለመሆኑ የፍ/ህ/ቁ. 1784 እና ተከታዮቹ ድንጋጌዎች ያስገነዝባሉ፡፡
ምንጭ
በይነመረብ
የፍትሐብሔር ህግ
Mr zed
.
ሰላም!
በ የመከላከያ ሠራዊት አዋጅ ቁጥር 1100/2011 አንቀጽ 20 መሠረት የግዴታ አገልግሎትን በተመለከተ ማንኛውም የሠራዊት አባል ልዩ ሥልጠና ወይም ትምህርት ተከታትሎ ከጨረሰ በኋላ በስልጠና ወይም በትምህርት የቆየበትን ጊዜ እጥፍ የማገልገል ግዴታ አለበት፡፡ ሆኖም ከሙያዎቹ ልዩ ባህሪና ከሚያስከትሉት ከፍተኛ ወጪ አኳያ የስፔሻሊሰት ሐኪም፣ አብራሪ፣ አነስተቲስት፣ ራዲዮሎጂሰት፣ ሰርጀን፣ የአውሮፕላን ወይም ስትራቴጂክ መሳሪያዎች ቴክኒሽያን፣ የባህር ኃይል፣የስፔስ እና የሳይበር ሙያተኛ፣ልዩ ኃይል፣ እና አየር ወለድ የአገልግሎት ውል ግዴታው ሚኒስቴሩ በሚያወጣው መመሪያ የሚወሰን ይሆናል፡፡
ሰናይ አርብ! (9/04/2013 ዓ.ም)(ኦምኒኤል)
በ የመከላከያ ሠራዊት አዋጅ ቁጥር 1100/2011 አንቀጽ 20 መሠረት የግዴታ አገልግሎትን በተመለከተ ማንኛውም የሠራዊት አባል ልዩ ሥልጠና ወይም ትምህርት ተከታትሎ ከጨረሰ በኋላ በስልጠና ወይም በትምህርት የቆየበትን ጊዜ እጥፍ የማገልገል ግዴታ አለበት፡፡ ሆኖም ከሙያዎቹ ልዩ ባህሪና ከሚያስከትሉት ከፍተኛ ወጪ አኳያ የስፔሻሊሰት ሐኪም፣ አብራሪ፣ አነስተቲስት፣ ራዲዮሎጂሰት፣ ሰርጀን፣ የአውሮፕላን ወይም ስትራቴጂክ መሳሪያዎች ቴክኒሽያን፣ የባህር ኃይል፣የስፔስ እና የሳይበር ሙያተኛ፣ልዩ ኃይል፣ እና አየር ወለድ የአገልግሎት ውል ግዴታው ሚኒስቴሩ በሚያወጣው መመሪያ የሚወሰን ይሆናል፡፡
ሰናይ አርብ! (9/04/2013 ዓ.ም)(ኦምኒኤል)
በፌደራል የአስተዳደር ሥነ-ሥርዓት አዋጅ ቁጥር 1183/2012 አንቀጽ 52 መሠረት በሕግ በሌላ ሁኔታ ካልተደነገገ በቀር ማንኛውም ለፍርድ ቤት የክለሳ አቤቱታ የሚያቀርብ ባለጉዳይ አቤቱታውን ከማቅረቡ በፊት በአስተዳደር ተቋሙ ውስጥ ያሉትን አስተዳደራዊ መፍትሄዎች አሟጦ መጨረስ ያለበት ሲሆን የአስተዳደር ተቋሙ አስተዳደራዊ መፍትሄ የመስጠቱን ሂደት ከሚገባው ጊዜ በላይ ያራዘመ እንደሆነ አስተዳደራዊ መፍትሄ አሟጦ መጨረስ ግዴታ አይሆንም፡፡
ሰናይ አርብ! (9/04/2013 ዓ.ም)(ኦምኒኤል)
ሰናይ አርብ! (9/04/2013 ዓ.ም)(ኦምኒኤል)
ጤና ይስጥልኝ
ግለሰቦች ውሃና መብራትን የመሰሉ አገልግሎቶችን ከየተቋማቱ ጋር ባደረጉት ግንኙነት የሚያገኙ ሲሆን ለዛሬው የኢትዮጵያ ኢነርጂ ባለስልጣን ከሚቀርበው አገልግሎት ተጠቃሚ ደንበኛ ያለውን መብት በሚኒስትሮች ምክር ቤት የኢነርጂ ደንብ ቁጥር 447/2011 እንደሚከተለው አቅርበናል መልካም ንባብ፡፡
(ሀ) ከባለፈቃዱ አስተማማኝ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ደህንነቱ የተጠበቀ ኤሌክትሪክ የማግኘት፣
(ለ) እንደየአግባቡ ከኤሌክትሪክ አገልግሎት ጋር በተያያዘ ማናቸውም አቤቱታ በባለሥልጣኑ በሚወጣ የአሰራር ሥርዓት መሠረት ለባለፈቃዱ ወይም ለባለሥልጣኑ የማቅረብ፣ እና
(ሐ) ደረጃውን ባልጠበቀ የኤሌክትሪክ አቅርቦት ምክንያት በዕቃዎችና መገልገያዎች ላይ ለሚደርስ ማናቸውም ጉዳት ተመጣጣኝ ካሣ የማግኘት
ደረጀ ማርቆስ
ታህሳስ 2013 ዓ.ም
ግለሰቦች ውሃና መብራትን የመሰሉ አገልግሎቶችን ከየተቋማቱ ጋር ባደረጉት ግንኙነት የሚያገኙ ሲሆን ለዛሬው የኢትዮጵያ ኢነርጂ ባለስልጣን ከሚቀርበው አገልግሎት ተጠቃሚ ደንበኛ ያለውን መብት በሚኒስትሮች ምክር ቤት የኢነርጂ ደንብ ቁጥር 447/2011 እንደሚከተለው አቅርበናል መልካም ንባብ፡፡
(ሀ) ከባለፈቃዱ አስተማማኝ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ደህንነቱ የተጠበቀ ኤሌክትሪክ የማግኘት፣
(ለ) እንደየአግባቡ ከኤሌክትሪክ አገልግሎት ጋር በተያያዘ ማናቸውም አቤቱታ በባለሥልጣኑ በሚወጣ የአሰራር ሥርዓት መሠረት ለባለፈቃዱ ወይም ለባለሥልጣኑ የማቅረብ፣ እና
(ሐ) ደረጃውን ባልጠበቀ የኤሌክትሪክ አቅርቦት ምክንያት በዕቃዎችና መገልገያዎች ላይ ለሚደርስ ማናቸውም ጉዳት ተመጣጣኝ ካሣ የማግኘት
ደረጀ ማርቆስ
ታህሳስ 2013 ዓ.ም
ጤና ይስጥልኝ፡-
ለዜጎች ከሚቀርቡ ፍጆታዎች አንዱ የኤሌክትሪክ ኃይል ሲሆን ይህንነን ኃይል መስረቅ በእሥራት ወይም እስከ ብር ሃያ ሺህ በሚደርስ የገንዘብ መቀጮ ወይም በሁለቱም እንደሚቀጣ ስለዚሁ ከወጣው የኢነርጂ አዋጅ ቁጥር 810/2006 የተቀመጠውን ለግንዛቤ ይረዳ ዘንድ አቅርበነዋል፡፡ መልካም ንባብ
የኢነርጂ አዋጅ ቁጥር 810/2006
አንቀጽ 28፡- የኤሌክትሪክ ኃይል ስለመስረቅ
ማናቸውንም የኤሌክትሪክ ኃይል የሰረቀ፣ በሕገ-ወጥ መንገድ ከሌላ መስመር ጋር ያገናኘ፣ መስመሩን ያሰናከለ ወይም የኤሌክትሪክ ኃይል እንዲሰርቅ፣ ከሌላ መስመር ጋር እንዲገናኝ ወይም መስመሩ እንዲሰናከል ያደረገ ወይም መስመሩ የተሰረቀ፣ በሕገ-ወጥ መንገድ ከሌላ መስመር ጋር የተገናኘ ወይም የተሰናከለ መሆኑን እያወቀ ከዚሁ መስመር ማናቸውንም የኤሌክትሪክ ኃይል ለፍጆታ ያዋለ ወይም የተገለገለ እንደሆነ እስከ አምስት ዓመት በሚደርስ ጽኑ እሥራት ወይም እስከ ብር 20‚000 (ሃያ ሺህ ብር) በሚደርስ የገንዘብ መቀጮ ወይም በሁለቱም እንደሚቀጣ ተደንግጓል፡፡
ደረጀ ማርቆስ
ታህሳስ 2013 ዓ.ም
ለዜጎች ከሚቀርቡ ፍጆታዎች አንዱ የኤሌክትሪክ ኃይል ሲሆን ይህንነን ኃይል መስረቅ በእሥራት ወይም እስከ ብር ሃያ ሺህ በሚደርስ የገንዘብ መቀጮ ወይም በሁለቱም እንደሚቀጣ ስለዚሁ ከወጣው የኢነርጂ አዋጅ ቁጥር 810/2006 የተቀመጠውን ለግንዛቤ ይረዳ ዘንድ አቅርበነዋል፡፡ መልካም ንባብ
የኢነርጂ አዋጅ ቁጥር 810/2006
አንቀጽ 28፡- የኤሌክትሪክ ኃይል ስለመስረቅ
ማናቸውንም የኤሌክትሪክ ኃይል የሰረቀ፣ በሕገ-ወጥ መንገድ ከሌላ መስመር ጋር ያገናኘ፣ መስመሩን ያሰናከለ ወይም የኤሌክትሪክ ኃይል እንዲሰርቅ፣ ከሌላ መስመር ጋር እንዲገናኝ ወይም መስመሩ እንዲሰናከል ያደረገ ወይም መስመሩ የተሰረቀ፣ በሕገ-ወጥ መንገድ ከሌላ መስመር ጋር የተገናኘ ወይም የተሰናከለ መሆኑን እያወቀ ከዚሁ መስመር ማናቸውንም የኤሌክትሪክ ኃይል ለፍጆታ ያዋለ ወይም የተገለገለ እንደሆነ እስከ አምስት ዓመት በሚደርስ ጽኑ እሥራት ወይም እስከ ብር 20‚000 (ሃያ ሺህ ብር) በሚደርስ የገንዘብ መቀጮ ወይም በሁለቱም እንደሚቀጣ ተደንግጓል፡፡
ደረጀ ማርቆስ
ታህሳስ 2013 ዓ.ም
ሰላም እንዴት ሰነበታችሁ በዛሬዉ ጽሁፋችን በኢ.ፌ.ዴ.ሪ የወንጀል ሕግ መሰረት በመንግሥት የዉጭ ደህንነት እና በመከላከያ ኃይል ላይ የሚደረጉ ወንጀሎችን ከሚያስከትሉት ኃላፊነት/ተጠያቂነት ጋር አቅርበንላችኋል መልካም ንባብ
በአገር ነጻነት ላይ የሚደረግ ወንጀል፡-
ማለት የአገሪቱን ነጻነት አደጋ ላይ ለመጣል ወይም አገሪቱ ሉአላዊነቷን እንድታጣ፤ የዉጭ መንግስት ጣልቃ እንዲገባ ለመገፋፋት፤ የዉጭ መንግሥት የጠላትነት ድርጊት በአገሪቱ ላይ እንዲፈጽም/ አገሪቱ ከዉጭ አገር መንግሥት ጋር ጦርነት እንድትዋጋ/ የጠላትነት ድርጊት እንዲፈጸምባት፤ በጠላትነት እንድትከበብ/እንድትያዝ በማሰብ ማንኛዉንም ድርጊት ማድረግ ነዉ፡፡
የአገር መከላከያ ኃይልን መጉዳት፡-
ማለት ማንም ሰዉ አስቦ ወታደራዊ ጠባይ ያለዉን/ ለአገር መከላከያ እንዲሆን የታቀደዉን ማንኛዉንም የኢኮኖሚ ድርጅት የመከላከያ ሥራ ተቋም/ ሥፍራ የመገናኛ/ የመጓጓዣ ዘዘዴ ሥራ ማከማቻ የጦር መሣሪያ ወይም ቁሳቁስ ያለአግባብ አሳልፎ በመስጠት በማፍረስ የተንኮል ሥራ በመፈጸም/ ለአገልግሎት እንዳይዉል በማድረግ፤
ጠላት ለሆነ ለዉጭ አገር መንግሥት ወታደሮች በማቅረብ/ የኢትዮጵያ ዜጎች ለዚሁ ለጠላት አገር በወታደርነት እንዲያገለግሉ በመመልመል/ በማግባባት/ ራሱ ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ ሆኖ ለዚሁ ዓይነት የጠላት አገር መንግሥት በመሰለፍ፤
የጦር ወታደሩ የጦር አገልግሎቱን ከመፈጸም እምቢተኛ እንዲሆን ወታደራዊ አመጽ እንዲያስነሳ/ እንዲከዳ በግልጽ በማነሳሳት/ ጦር ወታደርነት ግዴታ ያለበት ሰዉ ከነዚህ ወንጀሎች አንደናዉን እንዲፈጽም/ እንዲነሳሳ በማድረግ እና ለአገር መከላከያ የሚያገለግሉትን ወታደራዊ የጥንቃቄ እርምጃዎችን በማሰናከል በማበላሸት/ በማናቸዉም ሌላ ዘዴ የተንኮል ድርጊት በመፈጸም በኢትዮጵያ የመከላከያ ኃይል ላይ ጉዳት ማድረስ ነዉ፡፤
ከፍ ያለ ክዳት፡-
ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ የሆነ ወይም የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ የጦር መሣሪያ በመያዝ/ በጸብ ድርጊት ኢትዮጵያን ከተቃወመ፤ ከኢትዮጵያ ጋር ጦርነት ከሚያደርግ ኃይል ጋር/ ለዚሁ ኃይል ጥቅም ከሚሠራ ሰዉ/ ድርጅት ጋር በመተባበር/ ምስጢራዊ ግንኙነት በማድረግ ይኸዉ ኃይል እንዲመቸዉና እንዲቀናዉ በማናቸዉም አኳኋን ከረዳ ወይም ዕቃዎችን የጦር መሣሪያዎችን ፕላኖችን ማስረጃ የሚሆኑ ጽሁፎችን/ ለአገሩ መከላከያ ሚያገለግሉትን ማንኛዎቹንም ነገሮች በቀጥታ/ በእጅ አዙር ለጠላት አሳልፎ በመስጠት/ በአገልግሎቶችና ይህን የመሳሰሉ ዕቃዎችን ለጠላት በማቅረብ ጠላትን ከደገፈ ከፍ ያለ ክዳት እንደፈጸመ ይቆጠራል፡፡
ክዳት፡-
ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ የሆነ ወይም የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ አስቦ የኢትዮጵያን ጥቅም ለማስጠበቅ በምስጢር እንዲጠበቅና እንዳይገለጽ የተደረገዉን ምስጢር ሰነድ የመላላክ ጉዳይ/ አንድ ዉሣኔ ለሕዝብ/ ለዉጭ አገር መንግሥት የፖለቲካ ድርጅት፤ ሌላ ድርጅት/ ወኪል የገለጸ አሳልፎ የሰጠ፤ ወሬዉን ያስተላለፈ/ በግልጽ እንዲነገር ማድረግ፤
የእትዮጵያ መንግሥት እንደራሴ/ መልዕክተኛ ሆኖ ከዉጭ አገር መንግሥት ጋር እንዲፈጽም የተላከበት/ ለኢትዮጵያ ጥቅም ሊከራከርበትና ሊፈጽም የሚገባዉን ጉዳይ ግልጽ በሆነ ዓይነት እንዲሰናከል ያደረገ እንደሆነ/ የኢትዮጵያን ደህንነት ነጻነት/ ዋነኛ ጥቅሞችን የሚመለከቱትን ሰነዶች፤ ጽሁፎች/ ማስረጃዎች ያበላሸ ያጠፋ ደበቀ እንዲጠፉ ያደረገ/ ወደ ሐሰተኛነት መለወጥ ነዉ፡፡
የኢኮኖሚ ክዳት፡-
ማለት ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ ወይም የኢትዮጵያን ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ አስቦ ስለኢትዮጵያ/ ስለመከካከያ ኃይል ከፍተኛ ጥቅም ሲባል በምስጢር የሚጠበቀዉን ኢኮኖሚያዊ ጠባይ ያለዉን የመላላክ ግንኙነት፤ ዉሣኔ፤ የተደረገ ነገር/ ሰነድ ለሕዝብ/ ለዉጭ አገር ሰዉ የገለጸ አሳልፎ የሰጠ ይዘቱን ያስተላለፈ/ እነዚሁ እንዲያገኙት ሲያደርግ
እንዲጠብቃቸዉ በኃላፊነት የተሰጡትን ዕቃዎች መሣሪያዎች/ እነዚህን የመሳሰሉትን ሌሎች ነገሮች የገለጸ/ አሳልፎ የሰጠ እንደሆነ/ ከኢትዮጵያ ጋር ጦርነት የሚያደርግ መንግሥት ባወጣዉ ብድር ጉዳይ የተካፈለ/ ለብድሩ የሚዉል ገንዘብ/ ንብረት ሲያዋጣ የኢኮኖሚ ክዳት እንደፈጸመ ይቆጠራል፡፤
ከጠላት ጋር መተባበር፡-
ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ የሆነ/ የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ ኢትዮጵያ በጦርነት ላይ በምትገኝበት ጊዜ/ ግዛቷ በሙሉ ወይም በከፊል በጠላት በተወረረረበት ጊዜ የጠላትን ዓላማ ለማሳካት በማሰብ በምክርም ሆነ በተግባር ጠላትን መደገፍ ከጠላት ጋር የመተባበር ድርጊት ነዉ፡፡
ስለላ፡- ማንም ሰዉ ለአንድ የዉጭ አገር መንግሥት/ ለአንድ የዉጭ አገር የፖለቲካ ድርጅት/ ለማንኛዉም ሌላ የዉጭ አገር ድርጅት ጥቅም ሲል በኢትዮጵያ በተቋሞቿ በድርጅቶቿ/ በዜጎቿ ላይ ጉዳት በሚያደርስ ሁኔታ የፖለቲካ፤ የዲፕሎማሲ የወታደራዊ/ የኢኮኖሚ ስለላ ሥራ አገልግሎት ያደራጀ በዚሁ ሥራ ተካፋይ የሆነ/ የደገፈ/ የቀጠረ/ ለዚሁ ስለላ የሚያገለግል መረጃ የሰበሰበ ያስተላለፈ ወይም እንዲገኝ ያደረገ/ በምስጢር የሚጠበቀዉንና በሕዝብ በይፋ የማይተወቀዉን መረጃ በመንግሥት/ በግል ለተቋቋሙ መሥሪያ ቤቶች/ ወኪሎቻቸዉ እንዲገለጽ ያደረገ እንደሆነ የስለላ ድርጊት እንደፈጸመ ይቆጠራል፡፡
በኢ.ፌ.ዴ.ሪ የወንጀል ሕግ መሰረት በመንግሥት የዉጭ ደህንነት እና በመከላከያ ኃይል ላይ የሚደረጉ ወንጀሎች ስር ከአንቀጽ 246 እስከ 252 ድረስ እነዚህ ከላይ የዘረዘርናቸዉ ሰባት የወንጀል ድርጊቶች ሲሆኑ እንደየወንጀሎቹ አይነትና እንደነገሩ ሁኔታ የሚከተሉትን ቅጣቶች የሚያስከትሉ ይሆናል፡፡
- ከ5 ዓመት እስከ 25 ዓመት የሚደርስ ጽኑ እስራት፤ በእድሜ ልክ ጽኑ እስራት፤ ሞት
- ከ 15 ዓመት በማይበልጥ ጽኑ እስራት
- ከ10 ዓመት እስከ 25 ዓመት የሚደርስ ጽኑ እስራት፤ ከ6ወር ያላነሰ ቀላል እስራት እስከ 5 አመት ጽኑ እስራት የሚያስቀጡ ይሆናል፡፡
ህድአት ጌታቸዉ ታህሳስ 9/2013 ዓ.ም
በአገር ነጻነት ላይ የሚደረግ ወንጀል፡-
ማለት የአገሪቱን ነጻነት አደጋ ላይ ለመጣል ወይም አገሪቱ ሉአላዊነቷን እንድታጣ፤ የዉጭ መንግስት ጣልቃ እንዲገባ ለመገፋፋት፤ የዉጭ መንግሥት የጠላትነት ድርጊት በአገሪቱ ላይ እንዲፈጽም/ አገሪቱ ከዉጭ አገር መንግሥት ጋር ጦርነት እንድትዋጋ/ የጠላትነት ድርጊት እንዲፈጸምባት፤ በጠላትነት እንድትከበብ/እንድትያዝ በማሰብ ማንኛዉንም ድርጊት ማድረግ ነዉ፡፡
የአገር መከላከያ ኃይልን መጉዳት፡-
ማለት ማንም ሰዉ አስቦ ወታደራዊ ጠባይ ያለዉን/ ለአገር መከላከያ እንዲሆን የታቀደዉን ማንኛዉንም የኢኮኖሚ ድርጅት የመከላከያ ሥራ ተቋም/ ሥፍራ የመገናኛ/ የመጓጓዣ ዘዘዴ ሥራ ማከማቻ የጦር መሣሪያ ወይም ቁሳቁስ ያለአግባብ አሳልፎ በመስጠት በማፍረስ የተንኮል ሥራ በመፈጸም/ ለአገልግሎት እንዳይዉል በማድረግ፤
ጠላት ለሆነ ለዉጭ አገር መንግሥት ወታደሮች በማቅረብ/ የኢትዮጵያ ዜጎች ለዚሁ ለጠላት አገር በወታደርነት እንዲያገለግሉ በመመልመል/ በማግባባት/ ራሱ ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ ሆኖ ለዚሁ ዓይነት የጠላት አገር መንግሥት በመሰለፍ፤
የጦር ወታደሩ የጦር አገልግሎቱን ከመፈጸም እምቢተኛ እንዲሆን ወታደራዊ አመጽ እንዲያስነሳ/ እንዲከዳ በግልጽ በማነሳሳት/ ጦር ወታደርነት ግዴታ ያለበት ሰዉ ከነዚህ ወንጀሎች አንደናዉን እንዲፈጽም/ እንዲነሳሳ በማድረግ እና ለአገር መከላከያ የሚያገለግሉትን ወታደራዊ የጥንቃቄ እርምጃዎችን በማሰናከል በማበላሸት/ በማናቸዉም ሌላ ዘዴ የተንኮል ድርጊት በመፈጸም በኢትዮጵያ የመከላከያ ኃይል ላይ ጉዳት ማድረስ ነዉ፡፤
ከፍ ያለ ክዳት፡-
ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ የሆነ ወይም የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ የጦር መሣሪያ በመያዝ/ በጸብ ድርጊት ኢትዮጵያን ከተቃወመ፤ ከኢትዮጵያ ጋር ጦርነት ከሚያደርግ ኃይል ጋር/ ለዚሁ ኃይል ጥቅም ከሚሠራ ሰዉ/ ድርጅት ጋር በመተባበር/ ምስጢራዊ ግንኙነት በማድረግ ይኸዉ ኃይል እንዲመቸዉና እንዲቀናዉ በማናቸዉም አኳኋን ከረዳ ወይም ዕቃዎችን የጦር መሣሪያዎችን ፕላኖችን ማስረጃ የሚሆኑ ጽሁፎችን/ ለአገሩ መከላከያ ሚያገለግሉትን ማንኛዎቹንም ነገሮች በቀጥታ/ በእጅ አዙር ለጠላት አሳልፎ በመስጠት/ በአገልግሎቶችና ይህን የመሳሰሉ ዕቃዎችን ለጠላት በማቅረብ ጠላትን ከደገፈ ከፍ ያለ ክዳት እንደፈጸመ ይቆጠራል፡፡
ክዳት፡-
ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ የሆነ ወይም የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ አስቦ የኢትዮጵያን ጥቅም ለማስጠበቅ በምስጢር እንዲጠበቅና እንዳይገለጽ የተደረገዉን ምስጢር ሰነድ የመላላክ ጉዳይ/ አንድ ዉሣኔ ለሕዝብ/ ለዉጭ አገር መንግሥት የፖለቲካ ድርጅት፤ ሌላ ድርጅት/ ወኪል የገለጸ አሳልፎ የሰጠ፤ ወሬዉን ያስተላለፈ/ በግልጽ እንዲነገር ማድረግ፤
የእትዮጵያ መንግሥት እንደራሴ/ መልዕክተኛ ሆኖ ከዉጭ አገር መንግሥት ጋር እንዲፈጽም የተላከበት/ ለኢትዮጵያ ጥቅም ሊከራከርበትና ሊፈጽም የሚገባዉን ጉዳይ ግልጽ በሆነ ዓይነት እንዲሰናከል ያደረገ እንደሆነ/ የኢትዮጵያን ደህንነት ነጻነት/ ዋነኛ ጥቅሞችን የሚመለከቱትን ሰነዶች፤ ጽሁፎች/ ማስረጃዎች ያበላሸ ያጠፋ ደበቀ እንዲጠፉ ያደረገ/ ወደ ሐሰተኛነት መለወጥ ነዉ፡፡
የኢኮኖሚ ክዳት፡-
ማለት ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ ወይም የኢትዮጵያን ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ አስቦ ስለኢትዮጵያ/ ስለመከካከያ ኃይል ከፍተኛ ጥቅም ሲባል በምስጢር የሚጠበቀዉን ኢኮኖሚያዊ ጠባይ ያለዉን የመላላክ ግንኙነት፤ ዉሣኔ፤ የተደረገ ነገር/ ሰነድ ለሕዝብ/ ለዉጭ አገር ሰዉ የገለጸ አሳልፎ የሰጠ ይዘቱን ያስተላለፈ/ እነዚሁ እንዲያገኙት ሲያደርግ
እንዲጠብቃቸዉ በኃላፊነት የተሰጡትን ዕቃዎች መሣሪያዎች/ እነዚህን የመሳሰሉትን ሌሎች ነገሮች የገለጸ/ አሳልፎ የሰጠ እንደሆነ/ ከኢትዮጵያ ጋር ጦርነት የሚያደርግ መንግሥት ባወጣዉ ብድር ጉዳይ የተካፈለ/ ለብድሩ የሚዉል ገንዘብ/ ንብረት ሲያዋጣ የኢኮኖሚ ክዳት እንደፈጸመ ይቆጠራል፡፤
ከጠላት ጋር መተባበር፡-
ማንኛዉም ኢትዮጵያዊ የሆነ/ የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም እንዲያስከብር በግልጽ አደራ የተጣለበት ሰዉ ኢትዮጵያ በጦርነት ላይ በምትገኝበት ጊዜ/ ግዛቷ በሙሉ ወይም በከፊል በጠላት በተወረረረበት ጊዜ የጠላትን ዓላማ ለማሳካት በማሰብ በምክርም ሆነ በተግባር ጠላትን መደገፍ ከጠላት ጋር የመተባበር ድርጊት ነዉ፡፡
ስለላ፡- ማንም ሰዉ ለአንድ የዉጭ አገር መንግሥት/ ለአንድ የዉጭ አገር የፖለቲካ ድርጅት/ ለማንኛዉም ሌላ የዉጭ አገር ድርጅት ጥቅም ሲል በኢትዮጵያ በተቋሞቿ በድርጅቶቿ/ በዜጎቿ ላይ ጉዳት በሚያደርስ ሁኔታ የፖለቲካ፤ የዲፕሎማሲ የወታደራዊ/ የኢኮኖሚ ስለላ ሥራ አገልግሎት ያደራጀ በዚሁ ሥራ ተካፋይ የሆነ/ የደገፈ/ የቀጠረ/ ለዚሁ ስለላ የሚያገለግል መረጃ የሰበሰበ ያስተላለፈ ወይም እንዲገኝ ያደረገ/ በምስጢር የሚጠበቀዉንና በሕዝብ በይፋ የማይተወቀዉን መረጃ በመንግሥት/ በግል ለተቋቋሙ መሥሪያ ቤቶች/ ወኪሎቻቸዉ እንዲገለጽ ያደረገ እንደሆነ የስለላ ድርጊት እንደፈጸመ ይቆጠራል፡፡
በኢ.ፌ.ዴ.ሪ የወንጀል ሕግ መሰረት በመንግሥት የዉጭ ደህንነት እና በመከላከያ ኃይል ላይ የሚደረጉ ወንጀሎች ስር ከአንቀጽ 246 እስከ 252 ድረስ እነዚህ ከላይ የዘረዘርናቸዉ ሰባት የወንጀል ድርጊቶች ሲሆኑ እንደየወንጀሎቹ አይነትና እንደነገሩ ሁኔታ የሚከተሉትን ቅጣቶች የሚያስከትሉ ይሆናል፡፡
- ከ5 ዓመት እስከ 25 ዓመት የሚደርስ ጽኑ እስራት፤ በእድሜ ልክ ጽኑ እስራት፤ ሞት
- ከ 15 ዓመት በማይበልጥ ጽኑ እስራት
- ከ10 ዓመት እስከ 25 ዓመት የሚደርስ ጽኑ እስራት፤ ከ6ወር ያላነሰ ቀላል እስራት እስከ 5 አመት ጽኑ እስራት የሚያስቀጡ ይሆናል፡፡
ህድአት ጌታቸዉ ታህሳስ 9/2013 ዓ.ም
ጭብጥ እና ቀጥተኛ የፍሬ ነገር ጭብጥ
ጭብጥ
ተከራካሪ ወገኖች የተለያዩበት የህግ ወይም የፍሬ ነገር ጉዳይ
ማንኛውም ፍርድ ቤት ባለጉዳዮችን ማከራከር የሚገባው የተለያዩበት የሕግ ወይም የፍሬ ነገር አግባብ ምን እንደሆነ አረጋግጦ ለጉዳዩ ትክክለኛ ጭብጥ በመያዝ ስለመሆኑ፣ የነገር ጭብጥ የሚመሰረተው አንደኛው ተከራካሪ ወገን ያመነውን የሕግ ወይም የነገር አግባብ ሌላኛው ተከራካሪ ወገን በማስተባበል የካደ በሆነ ጊዜ ስለመሆኑ፣ ፍርድ ቤቱ ጭብጥን ለመመስረት የሚችለውም ከግራ ቀኙ የጽሁፍ ክርክር እና ማስረጃ እንዲሁም በፍትሐብሔር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 241 መሰረት በሚደረግ ምርመራ በተከራካካሪ ወገኖች የሚሰጠውን መልስ መሰረት በማድረግ ስለመሆኑ የጭብጥ አመሰራረትን በሚደነግጉት ከቁጥር 246 እስከ 248 በተመለከቱት የስነ ስርዓት ሕጉ ድንገጌዎች እንዲሁም ፍርድ ቤቱ ውሳኔ በሚሰጥበት ጊዜ በክርክሩ የተያዘው ጭብጥ ምን እንደሆነ እና ጭብጡ በአንድ ወይም በሌላ አግባብ የተወሰነበትን ምክንያት በውሳኔው ላይ መግለጽ ያለበት ስለመሆኑ የፍርድ አጻጻፍን በሚመለከተው በፍትሐብሔር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 182(1) ስር በአስገዳጅነት ተደንግጎ ይገኛል፡፡
ሰ/መ/ቁ. 105869 ቅጽ 18፣ ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 182(1)፣ 241፣ 246-248
ቀጥተኛ የፍሬ ነገር ጭብጥ
በመጀመሪያው ክርክር ላይ ከአንደኛው ወገን ተጠይቆ በሌላኛው ወገን የተካደ ወይም በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የታመነና በዚሁ ላይ የፍርድ ውሳኔ ያረፈበት የክርክር ነጥብ
ሰ/መ/ቁ. 62330 ቅጽ 16 ፣ ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 5፣ 244(2)
ቀጥተኛ የፍሬ ነገር ጭብጥ በመጨረሻ ፍርድ መቃወሚያነት ሲቀርብ ተቀባይነት የሚኖረው ይኸው ጉዳይ በድጋሚ በቀረበው ክርክር ላይ መቅረቡ ሲረጋገጥ ነው፡፡
ሰ/መ/ቁ 59953 ቅጽ 12
Mr zee
From internet
ጭብጥ
ተከራካሪ ወገኖች የተለያዩበት የህግ ወይም የፍሬ ነገር ጉዳይ
ማንኛውም ፍርድ ቤት ባለጉዳዮችን ማከራከር የሚገባው የተለያዩበት የሕግ ወይም የፍሬ ነገር አግባብ ምን እንደሆነ አረጋግጦ ለጉዳዩ ትክክለኛ ጭብጥ በመያዝ ስለመሆኑ፣ የነገር ጭብጥ የሚመሰረተው አንደኛው ተከራካሪ ወገን ያመነውን የሕግ ወይም የነገር አግባብ ሌላኛው ተከራካሪ ወገን በማስተባበል የካደ በሆነ ጊዜ ስለመሆኑ፣ ፍርድ ቤቱ ጭብጥን ለመመስረት የሚችለውም ከግራ ቀኙ የጽሁፍ ክርክር እና ማስረጃ እንዲሁም በፍትሐብሔር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 241 መሰረት በሚደረግ ምርመራ በተከራካካሪ ወገኖች የሚሰጠውን መልስ መሰረት በማድረግ ስለመሆኑ የጭብጥ አመሰራረትን በሚደነግጉት ከቁጥር 246 እስከ 248 በተመለከቱት የስነ ስርዓት ሕጉ ድንገጌዎች እንዲሁም ፍርድ ቤቱ ውሳኔ በሚሰጥበት ጊዜ በክርክሩ የተያዘው ጭብጥ ምን እንደሆነ እና ጭብጡ በአንድ ወይም በሌላ አግባብ የተወሰነበትን ምክንያት በውሳኔው ላይ መግለጽ ያለበት ስለመሆኑ የፍርድ አጻጻፍን በሚመለከተው በፍትሐብሔር ስነ ስርዓት ሕግ ቁጥር 182(1) ስር በአስገዳጅነት ተደንግጎ ይገኛል፡፡
ሰ/መ/ቁ. 105869 ቅጽ 18፣ ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 182(1)፣ 241፣ 246-248
ቀጥተኛ የፍሬ ነገር ጭብጥ
በመጀመሪያው ክርክር ላይ ከአንደኛው ወገን ተጠይቆ በሌላኛው ወገን የተካደ ወይም በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የታመነና በዚሁ ላይ የፍርድ ውሳኔ ያረፈበት የክርክር ነጥብ
ሰ/መ/ቁ. 62330 ቅጽ 16 ፣ ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 5፣ 244(2)
ቀጥተኛ የፍሬ ነገር ጭብጥ በመጨረሻ ፍርድ መቃወሚያነት ሲቀርብ ተቀባይነት የሚኖረው ይኸው ጉዳይ በድጋሚ በቀረበው ክርክር ላይ መቅረቡ ሲረጋገጥ ነው፡፡
ሰ/መ/ቁ 59953 ቅጽ 12
Mr zee
From internet
ጉዲፈቻ
ጉዲፈቻ የሚለው ቃል ከኦሮምኛ ቋንቋ በቀጥታ ወደ አማርኛ የተወሰደ ሲሆን ፍቺውም ከሌላ አብራክ የተገኘን ልጅ ከሌላ ሰው የተወለደ መሆኑን አምኖና ተቀብሎ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ መብቱን ጠብቆ እንደ ገዛ ልጅ አድርጎ ማሳደግ ማለት ነው፡፡
ጉዲፈቻ የሚለው ቃል የእንግሊዝኛ አቻው “Adoption” ሲሆን አመጣጡም “ad-optare” ከሚል የላቲን ቃል ነው፡፡ ትርጉሙም “መምረጥ” የሚል ነው፡፡ ይህም ጉዲፈቻ በጉዲፈቻ አድራጊው ምርጫ ብቻ የሚከናወን መሆኑን አመላካች ነው፡፡ ጉዲፈቻ አድራጊው በነፃ ፈቃዱ ከሌላ አብራክ የተገኘን ልጅ ለማሳደግና ለመጠበቅ እንዲሁም ለእድገቱ አስፈላጊ የሆኑትን ማናቸውም እንክብካቤዎች ለማድረግ ወስኖ የሚወስደው እርምጃ ሲሆን ይህም ልጁ የጉዲፈቻ አድራጊውን ቤተሰብ ስም፣ ንብረትና ህይወት እንዲካፈል የሚያደርግ መብት ያጎናጽፈዋል፡፡ ከአብራኩ ክፋይ የተገኘው ልጅ ያለው ማንኛውም መብት ይኖረዋል፡፡ በአጠቃላይ ጉዲፈቻ አንድ ሰው ቀደም ሲል የነበረውን ቤተሰባዊ የደም ትስስር በከፊልም ሆነ ሙሉ በሙሉ በአዲስ ቤተሰባዊ ትስስር የሚተካ ወይም የሚለውጥ ማህበራዊ ተቋም ነው ሊባል ይችላል፡፡
በኢትዮጵያ ጉዲፈቻ በትክክል መቼ እንደተጀመረ የሚጠቁም ጥናት ባይገኝም ከ1800 ክፍለ ዘመን መጀመሪያ አንስቶ በተለያዩ የአገሪቱ አካባቢዎች በባሕላዊ መንገድ ይካሔድ እንደነበር ይገመታል፡፡ በተለይ በኦሮሞ ብሄረሰብ ዘንድ ይተገበር እንደነበርም ይነገራል፡፡ ለመጀመሪያ ጊዜ የሕግ ማዕቀፍ የተበጀለት በ1952 ዓ.ም በወጣው የፍትሐብሔር ሕግ ሲሆን በዚህ ሕግ ስለ ድንበር ተሻጋሪ ጉዲፈቻ በግልፅ የተቀመጠ ነገር ባለመኖሩ፣ በፍትሐብሔር ሕግ ውስጥ ያለውን የቤተሰብ ሕግ ክፍል ከኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግስት ጋር አጣጥሞ ማሻሻል አስፈጓል፡፡ በዚህም መሰረት የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ በአዋጅ ቁጥር 213/1992 ከ1992 ዓ.ም ጀምሮ ፀንቶ በስራ ላይ ውሏል፡፡ በፌዴራል ደረጃ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ በምዕራፍ አሥር ስለ ጉዲፈቻ በዝርዝር የሚደነግግ ሲሆን፣ በአንድ ሰውና በአንድ ልጅ መካከል በሚደረግ ስምምነት የጉዲፈቻ ዝምድና ሊፈጠር እንደሚችል በአንቀጽ 180 ስር ይደነግጋል፡፡ ሕጉ የጉዲፈቻ ሥርዓት አፈጻጸም መሠረታውያንን ማለትም የዕድሜ ገደብ፣ የስምምነት አሰጣጥ፣ የባለድርሻ አካላትን ሚና በዝርዝር ደንግጓል፡፡
በዚህ ህግ ሕፃናት/ልጆች ኢትዮጵያዊም ሆነ የውጭ ዜግነት ባላቸው የጉዲፈቻ አድራጊዎች በስምምነት ሊሰጡ እንደሚችሉ ተመልክቷል፡፡ በአዋጁ አንቀፅ 193 እና 194 ላይ የውጭ ጉዲፈቻ እንደ አማራጭ መቀመጡ በህፃናቱ ላይ የተለያየ የማንነት ጥያቄዎችና ችገሮችን ከመፍጠሩ ባሻገር በህፃናት ላይ ለሚፈፀሙ የተለያዩ ወንጀሎች በር እየከፈተ በመምጣቱ በ2010ዓ.ም የወጣዉ አዋጅ ቁጥር 1070/2010 የቤተሰብ ህጉን በማሻሻል አገራችን የውጭ ጉዲፈቻ ስርዓትን እንድታስቀር/እንደትከለክል አድርጓል። ኢትዮጵያ ህፃናትን ለውጭ አገራት ዜጎች በማደጎነት በመስጠት ከሚታወቁ አስር የዓለም አገሮች አንዷ እንደነበረችም መረጃዎች የሚጠቁሙ ቢሆንም አሁን ላይ ከዚህ አዋጅ መዉጣት በኃላ በውጭ አገራት ዜጎች የሚደረግ የጉዲፈቻ ስርዓት ቆሟል፡፡
በተሻሻለዉ የቤተሰብ ህግ መሰረት የጉዲፈቻ ዝምድና በጉዲፈቻ አድራጊዉና በጉዲፈቻ ልጁ ማለትም በአሳዳሪዉ በኩል በሚደረግ ስምምነት የሚፈጸም ሲሆን ይህ ስምምት ዉጤት እንዲኖረዉ በፍርድ ቤት ቀርቦ መጽደቅ ይኖርበታል (አንቀጽ 180፣190 እና 194(1))፡፡ አንድ ልጅ በባልና ሚስት ጉዲፈቻ ከሚደረግበት ሁኔታ በስተቀር በአንድ ጊዜ ለብዙ ሰዎች የጉዲፈቻ ልጅ ሊሆን አይችልም፡፡
የጉዲፈቻ ዉጤትን ስንመለከት ጉዲፈቻ የተደረገ ልጅ ከጉዲፈቻ አድራጊዉ ልጅ ጋር ተመሳሳይ መብት ያለዉ እንደሆነ ልጅ ይቆጠራል(አንቀጽ 181)፡፡ ይህ ማለት የጉዲፈቻ ልጅ እንደማንኛዉም የተፈጥሮ ልጅ ከጉዲፈቻ ቤተሰቦቹ ጋር ህጋዊ ትስስር የሚኖረዉ እንደሆነ ዉርስን ጨምሮ ሌሎች ህጋዊ መብቶች ይኖረዋል፡፡ ምንም እንኳን የጉዲፈቻ ልጁ የጉዲፈቻ አድራጊዉ ልጅ እንደሆነ የሚቆጠር ቢሆንም ከተፈጥሮ ወላጆቹ ጋር የነበረዉን ዝምድናና ትስስር ይዞ የሚቀጥል ሲሆን ሆኖም አስገዳጅ ሁኔታ ተፈጥሮ ከሁለት አንዱን መምረጥ ካለበት ከተፈጥሮ ቤተሰቦቹ ይልቅ የጉዲፈቻ ቤተሰቦቹ ሊመረጡ እንደሚገባ ህጉ ደንግጓል (አንቀጽ 183)፡፡
ወደላይ የሚቆጠሩ ወላጆችን ወይም ወደ ጎን የሚቆጠሩ ዘመዶችን በሚመለከት ጉዲፈቻዉን በግልጽ የተቃወሙና ይህንን ተቃዉሟቸዉን የጉዲፈቻ ስምምነቱ በፍርድ ቤት መጽደቁን ባወቁ በአንድ አመት ጊዜ ዉስጥ በፍርድ ቤት መዝገብ ካስመዘገቡ የጉዲፈቻዉ ስምምነት ወይም ዝምድና በእነሱ ላይ ዉጤት አይኖረዉም(አንቀጽ 182)፡፡
አንድ ሰዉ በጉዲፈቻ አድራጊነት ልጅ ወስዶ ለማሳደግ በእድሜ መብሰል አስፈላጊ መሆኑ ስለታመነበት በቀድሞ ሕግ ላይ 18 አመት የነበረዉን ዝቅተኛ እድሜ ከፍ በማድረግ የቤተሰብ ሕጉ አንቀጽ 184(1) የጉዲፈቻ አድራጊዉ ዝቅተኛዉ እድሜ 25 አመት እንዲሆን ደንግጓል፡፡ ጉዲፈቻ አድራጊዎቹ ባልና ሚስት ከሆኑ የአንዳቸዉ እድሜ 25 አመት የሞላ ከሆነ በቂ ነዉ፡፡ በባልና ሚስት አማካኝነት የሚደረግ ጉዲፈቻ ልጁ ከሁለት ያንዳቸዉ ልጅ ካልሆነ በስተቀር ሁሌም ቢሆን የሁለቱ ስምምነት መኖር ያስፈልጋል (አንቀጽ 186)፡፡
የጉዲፈቻ ተደራጊ ልጅ የእድሜ ጣሪያን በተመለከተ ከጉዲፈቻ ስርዓት አላማና ግብ ማለትም አካለመጠን ያልደረሱ ሰዎች ጥቅምና ደህንነትን መጠበቅ ከሚለዉ አንጻር እድሜዉ ከ18 አመት በታች የሆነና ከሞግዚት አስተዳደር ነጻ ያልወጣ ማንኛዉም ሰዉ የጉዲፈቻ ልጅ መሆን ይችላል፡፡ ሌላዉ ጉዲፈቻ በዋናነት የህጻኑን ጥቅም ከማስጠበቅ ረገድ የሚደረግ እንደመሆኑ ሕጉ በአንቀጽ 187(1) ስር የተጸነሰ ልጅ የጉዲፈቻ ልጅ መሆን እንደሚችል ተደንግጓል፡፡ ሆኖም በዚሁ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 2 መሰረት እናትዬዉ ልጁን ከወለደች በኃላ እስከ ስድስት ወር ባለዉ ግዜ ድረስ ሃሳቧን ለመቀየርና ስምምነቱን ለማፍረስ ትችላለች፡፡
አንድ ልጅ የጉዲፈቻ ልጅ ለመሆን ወላጆቹ በህይወት ያሉና የሚታወቁ ከሆነ የወላጆቹ ወይም አንዱ ከሌለ የሌላኛዉ ፈቃድ ያስፈልጋል (አንቀጽ 191)፡፡ በተመሳሳይ ሁኔታ የመንግስት ወይም የግል አሳዳጊ ተቋሞች እያሳደጉ ያሉትን ማንኛዉንም ልጅ ለጉዲፈቻ አድራጊዎች በስምምነት መስጠት ይችላሉ (አንቀጽ 192)፡፡
የጉዲፈቻ አድራጊዉ በጉዲፈቻ የተቀበለዉን ልጅ እንደልጁ በማሳደግ ፋንታ በባሪያነት ወይም በመሰል ሁኔታ ወይም ከግብረ ገብ ዉጪ ተግባሮች እንዲሰማራ በማድረግ መጠቀሚያ ያደረገዉ እንደሆነ ወይም በማናቸዉም ሌላ መንገድ የልጁን የወደፊት ሕይወት ክፉኛ በሚጎዳ አኳኋን የያዘዉ ከሆነ ልጁ በራሱ፣ ጉዳዩን ለመከታተል ስልጣን በተሰጠዉ የመንግስት አካል ወይም ጉዳዩ ያገባኛል በሚል ማንኛዉም ሰዉ አቤቱታ አቅራቢነት የጉዲፈቻ ስምምነቱ በፍርድ ቤት ሊሰረዝ ይችላል፡፡
ቸር ሰንብቱ
ፌናን ተጊበሉ
ጥር 04/2013 ዓ.ም
ጉዲፈቻ የሚለው ቃል ከኦሮምኛ ቋንቋ በቀጥታ ወደ አማርኛ የተወሰደ ሲሆን ፍቺውም ከሌላ አብራክ የተገኘን ልጅ ከሌላ ሰው የተወለደ መሆኑን አምኖና ተቀብሎ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ መብቱን ጠብቆ እንደ ገዛ ልጅ አድርጎ ማሳደግ ማለት ነው፡፡
ጉዲፈቻ የሚለው ቃል የእንግሊዝኛ አቻው “Adoption” ሲሆን አመጣጡም “ad-optare” ከሚል የላቲን ቃል ነው፡፡ ትርጉሙም “መምረጥ” የሚል ነው፡፡ ይህም ጉዲፈቻ በጉዲፈቻ አድራጊው ምርጫ ብቻ የሚከናወን መሆኑን አመላካች ነው፡፡ ጉዲፈቻ አድራጊው በነፃ ፈቃዱ ከሌላ አብራክ የተገኘን ልጅ ለማሳደግና ለመጠበቅ እንዲሁም ለእድገቱ አስፈላጊ የሆኑትን ማናቸውም እንክብካቤዎች ለማድረግ ወስኖ የሚወስደው እርምጃ ሲሆን ይህም ልጁ የጉዲፈቻ አድራጊውን ቤተሰብ ስም፣ ንብረትና ህይወት እንዲካፈል የሚያደርግ መብት ያጎናጽፈዋል፡፡ ከአብራኩ ክፋይ የተገኘው ልጅ ያለው ማንኛውም መብት ይኖረዋል፡፡ በአጠቃላይ ጉዲፈቻ አንድ ሰው ቀደም ሲል የነበረውን ቤተሰባዊ የደም ትስስር በከፊልም ሆነ ሙሉ በሙሉ በአዲስ ቤተሰባዊ ትስስር የሚተካ ወይም የሚለውጥ ማህበራዊ ተቋም ነው ሊባል ይችላል፡፡
በኢትዮጵያ ጉዲፈቻ በትክክል መቼ እንደተጀመረ የሚጠቁም ጥናት ባይገኝም ከ1800 ክፍለ ዘመን መጀመሪያ አንስቶ በተለያዩ የአገሪቱ አካባቢዎች በባሕላዊ መንገድ ይካሔድ እንደነበር ይገመታል፡፡ በተለይ በኦሮሞ ብሄረሰብ ዘንድ ይተገበር እንደነበርም ይነገራል፡፡ ለመጀመሪያ ጊዜ የሕግ ማዕቀፍ የተበጀለት በ1952 ዓ.ም በወጣው የፍትሐብሔር ሕግ ሲሆን በዚህ ሕግ ስለ ድንበር ተሻጋሪ ጉዲፈቻ በግልፅ የተቀመጠ ነገር ባለመኖሩ፣ በፍትሐብሔር ሕግ ውስጥ ያለውን የቤተሰብ ሕግ ክፍል ከኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግስት ጋር አጣጥሞ ማሻሻል አስፈጓል፡፡ በዚህም መሰረት የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ በአዋጅ ቁጥር 213/1992 ከ1992 ዓ.ም ጀምሮ ፀንቶ በስራ ላይ ውሏል፡፡ በፌዴራል ደረጃ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ በምዕራፍ አሥር ስለ ጉዲፈቻ በዝርዝር የሚደነግግ ሲሆን፣ በአንድ ሰውና በአንድ ልጅ መካከል በሚደረግ ስምምነት የጉዲፈቻ ዝምድና ሊፈጠር እንደሚችል በአንቀጽ 180 ስር ይደነግጋል፡፡ ሕጉ የጉዲፈቻ ሥርዓት አፈጻጸም መሠረታውያንን ማለትም የዕድሜ ገደብ፣ የስምምነት አሰጣጥ፣ የባለድርሻ አካላትን ሚና በዝርዝር ደንግጓል፡፡
በዚህ ህግ ሕፃናት/ልጆች ኢትዮጵያዊም ሆነ የውጭ ዜግነት ባላቸው የጉዲፈቻ አድራጊዎች በስምምነት ሊሰጡ እንደሚችሉ ተመልክቷል፡፡ በአዋጁ አንቀፅ 193 እና 194 ላይ የውጭ ጉዲፈቻ እንደ አማራጭ መቀመጡ በህፃናቱ ላይ የተለያየ የማንነት ጥያቄዎችና ችገሮችን ከመፍጠሩ ባሻገር በህፃናት ላይ ለሚፈፀሙ የተለያዩ ወንጀሎች በር እየከፈተ በመምጣቱ በ2010ዓ.ም የወጣዉ አዋጅ ቁጥር 1070/2010 የቤተሰብ ህጉን በማሻሻል አገራችን የውጭ ጉዲፈቻ ስርዓትን እንድታስቀር/እንደትከለክል አድርጓል። ኢትዮጵያ ህፃናትን ለውጭ አገራት ዜጎች በማደጎነት በመስጠት ከሚታወቁ አስር የዓለም አገሮች አንዷ እንደነበረችም መረጃዎች የሚጠቁሙ ቢሆንም አሁን ላይ ከዚህ አዋጅ መዉጣት በኃላ በውጭ አገራት ዜጎች የሚደረግ የጉዲፈቻ ስርዓት ቆሟል፡፡
በተሻሻለዉ የቤተሰብ ህግ መሰረት የጉዲፈቻ ዝምድና በጉዲፈቻ አድራጊዉና በጉዲፈቻ ልጁ ማለትም በአሳዳሪዉ በኩል በሚደረግ ስምምነት የሚፈጸም ሲሆን ይህ ስምምት ዉጤት እንዲኖረዉ በፍርድ ቤት ቀርቦ መጽደቅ ይኖርበታል (አንቀጽ 180፣190 እና 194(1))፡፡ አንድ ልጅ በባልና ሚስት ጉዲፈቻ ከሚደረግበት ሁኔታ በስተቀር በአንድ ጊዜ ለብዙ ሰዎች የጉዲፈቻ ልጅ ሊሆን አይችልም፡፡
የጉዲፈቻ ዉጤትን ስንመለከት ጉዲፈቻ የተደረገ ልጅ ከጉዲፈቻ አድራጊዉ ልጅ ጋር ተመሳሳይ መብት ያለዉ እንደሆነ ልጅ ይቆጠራል(አንቀጽ 181)፡፡ ይህ ማለት የጉዲፈቻ ልጅ እንደማንኛዉም የተፈጥሮ ልጅ ከጉዲፈቻ ቤተሰቦቹ ጋር ህጋዊ ትስስር የሚኖረዉ እንደሆነ ዉርስን ጨምሮ ሌሎች ህጋዊ መብቶች ይኖረዋል፡፡ ምንም እንኳን የጉዲፈቻ ልጁ የጉዲፈቻ አድራጊዉ ልጅ እንደሆነ የሚቆጠር ቢሆንም ከተፈጥሮ ወላጆቹ ጋር የነበረዉን ዝምድናና ትስስር ይዞ የሚቀጥል ሲሆን ሆኖም አስገዳጅ ሁኔታ ተፈጥሮ ከሁለት አንዱን መምረጥ ካለበት ከተፈጥሮ ቤተሰቦቹ ይልቅ የጉዲፈቻ ቤተሰቦቹ ሊመረጡ እንደሚገባ ህጉ ደንግጓል (አንቀጽ 183)፡፡
ወደላይ የሚቆጠሩ ወላጆችን ወይም ወደ ጎን የሚቆጠሩ ዘመዶችን በሚመለከት ጉዲፈቻዉን በግልጽ የተቃወሙና ይህንን ተቃዉሟቸዉን የጉዲፈቻ ስምምነቱ በፍርድ ቤት መጽደቁን ባወቁ በአንድ አመት ጊዜ ዉስጥ በፍርድ ቤት መዝገብ ካስመዘገቡ የጉዲፈቻዉ ስምምነት ወይም ዝምድና በእነሱ ላይ ዉጤት አይኖረዉም(አንቀጽ 182)፡፡
አንድ ሰዉ በጉዲፈቻ አድራጊነት ልጅ ወስዶ ለማሳደግ በእድሜ መብሰል አስፈላጊ መሆኑ ስለታመነበት በቀድሞ ሕግ ላይ 18 አመት የነበረዉን ዝቅተኛ እድሜ ከፍ በማድረግ የቤተሰብ ሕጉ አንቀጽ 184(1) የጉዲፈቻ አድራጊዉ ዝቅተኛዉ እድሜ 25 አመት እንዲሆን ደንግጓል፡፡ ጉዲፈቻ አድራጊዎቹ ባልና ሚስት ከሆኑ የአንዳቸዉ እድሜ 25 አመት የሞላ ከሆነ በቂ ነዉ፡፡ በባልና ሚስት አማካኝነት የሚደረግ ጉዲፈቻ ልጁ ከሁለት ያንዳቸዉ ልጅ ካልሆነ በስተቀር ሁሌም ቢሆን የሁለቱ ስምምነት መኖር ያስፈልጋል (አንቀጽ 186)፡፡
የጉዲፈቻ ተደራጊ ልጅ የእድሜ ጣሪያን በተመለከተ ከጉዲፈቻ ስርዓት አላማና ግብ ማለትም አካለመጠን ያልደረሱ ሰዎች ጥቅምና ደህንነትን መጠበቅ ከሚለዉ አንጻር እድሜዉ ከ18 አመት በታች የሆነና ከሞግዚት አስተዳደር ነጻ ያልወጣ ማንኛዉም ሰዉ የጉዲፈቻ ልጅ መሆን ይችላል፡፡ ሌላዉ ጉዲፈቻ በዋናነት የህጻኑን ጥቅም ከማስጠበቅ ረገድ የሚደረግ እንደመሆኑ ሕጉ በአንቀጽ 187(1) ስር የተጸነሰ ልጅ የጉዲፈቻ ልጅ መሆን እንደሚችል ተደንግጓል፡፡ ሆኖም በዚሁ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 2 መሰረት እናትዬዉ ልጁን ከወለደች በኃላ እስከ ስድስት ወር ባለዉ ግዜ ድረስ ሃሳቧን ለመቀየርና ስምምነቱን ለማፍረስ ትችላለች፡፡
አንድ ልጅ የጉዲፈቻ ልጅ ለመሆን ወላጆቹ በህይወት ያሉና የሚታወቁ ከሆነ የወላጆቹ ወይም አንዱ ከሌለ የሌላኛዉ ፈቃድ ያስፈልጋል (አንቀጽ 191)፡፡ በተመሳሳይ ሁኔታ የመንግስት ወይም የግል አሳዳጊ ተቋሞች እያሳደጉ ያሉትን ማንኛዉንም ልጅ ለጉዲፈቻ አድራጊዎች በስምምነት መስጠት ይችላሉ (አንቀጽ 192)፡፡
የጉዲፈቻ አድራጊዉ በጉዲፈቻ የተቀበለዉን ልጅ እንደልጁ በማሳደግ ፋንታ በባሪያነት ወይም በመሰል ሁኔታ ወይም ከግብረ ገብ ዉጪ ተግባሮች እንዲሰማራ በማድረግ መጠቀሚያ ያደረገዉ እንደሆነ ወይም በማናቸዉም ሌላ መንገድ የልጁን የወደፊት ሕይወት ክፉኛ በሚጎዳ አኳኋን የያዘዉ ከሆነ ልጁ በራሱ፣ ጉዳዩን ለመከታተል ስልጣን በተሰጠዉ የመንግስት አካል ወይም ጉዳዩ ያገባኛል በሚል ማንኛዉም ሰዉ አቤቱታ አቅራቢነት የጉዲፈቻ ስምምነቱ በፍርድ ቤት ሊሰረዝ ይችላል፡፡
ቸር ሰንብቱ
ፌናን ተጊበሉ
ጥር 04/2013 ዓ.ም
በኢፌድሪ የወንጀል ህግ ስለሚስጢር መግለጽ የተደነገገውን በማስመልከት የተዘጋጀ የቴሌግራም መልዕክት-
መግቢያ
ውድ ተከታታዮቻችን በዚህ መልዕክት በወንጀል ህጋችን በሙያ፣ በሀላፊነት፣ በሽምግልና ባጠቃላይ በማንኛውም መስፈርት ታምነን ወይም የስራ ባህሪያችን ሆኖ ያወቅነውን ሚስጢር ባለመጠበቃችን ሊገጥመን ስለሚችለው ቅጣት ግንዛቤ ለመፍጠር በወንጀል ህጋችን የተደነገገውን እንደሚከተለው አቅርበናል
መልካም ምንባብ፡፡
የሕዝብ ጥቅምን የሚመለከት ምስጢርን መግለፅ
አንቀጽ 396 ወታደራዊ ምስጢርን መግለፅ
1 ማንኛውም ወታደር ወይም በመከላከያ ኃይል አገልግሎት ውስጥ የሚገኝ ሰው ክዳትንና ስለላን በሚመለከት ከሚያስቀጡት ሁኔታዎች /አንቀጽ 248-252/ ውጭ፣ በሥራው ወይም በወታደራዊ ግዳጅ ምክንያት ያወቀው ሆኖ በጠባዩ ምስጢር የሆነውን ወይም ምስጢር ሆኖ እንዲጠበቅ የታዘዘውን ወይም ለሕዝብ እንዳይገለጽ የተከለከለውን መረጃ፣ ሰነድ ወይም ፍሬ ነገር የገለፀ ወይም ያስተላለፈ እንደሆነ፤
ሥራው ወይም ግዳጅ ከተፈፀመ በኋላ ቢሆንም እንኳን ከሰባት ዓመት በማይበልጥ ጽኑ እሥራት ይቀጣል፡፡
2 ቅጣቱ ከአሥራ አምስት ዓመት የማይበልጥ ፅኑ እሥራት የሚሆነው፡-
ሀ/ ወንጀሉ የሚመለከተው በምስጢር ኮድ /አሀዝ/ የተያዘ መረጃን ወይም ሰነድን እንደሆነ፣ ወይም አድራጊው ምስጢሩን እንዲጠብቅ በግልፅ አደራ የተጣለበት ወይም ምስጢሩን እንዳይገልፅ የመሐላ ቃሉን የሰጠበት እንደሆነ፤ ወይም
ለ/ ወንጀሉ ልዩ በሆነ ጥቅም ላይ ጉዳት አድርሶ እንደሆነ፤
ነው፡፡
3 ወንጀሉ በቸልተኛነት ተፈጽሞ እንደሆነ ከዚህ በላይ በንዑስ አንቀጽ (1) ለተመለከተው ቀላል ወንጀል ቅጣቱ ከአንድ ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት ወይም መቀጮ፤ በንዑስ አንቀጽ (2) ለተመለከተው ከባድ ወንጀል ደግሞ ከሦስት ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት ይሆናል፡፡
አንቀጽ 397 የሥራ ምስጢርን መግለፅ
1 ማንኛውም የመንግሥት ሠራተኛ /አንቀጽ 42/ በአንቀጽ 396 በተመለከተው ድንጋጌ በተገለፀው መሠረት ምስጢር ሆኖ ሊጠበቅ የሚገባውን እና በሥራው ምክንያት ያወቀውን ማናቸውንም ዓይነት ሰነድ፣ መረጃ ወይም ፍሬ ነገር ሥራውን ወይም ሹመቱን ከለቀቀ በኋላ ቢሆንም እንኳ የገለጸ እንደሆነ፤
በቀላል እሥራት ወይም በመቀጮ ይቀጣል፡፡
2 ጥፋተኛው የተለየ ምስጢር የመጠበቅ ግዴታ ወይም እምነት የተጣለበት ወይም ወንጀሉ በተለይ ከፍ ያለ ጉዳት ያደረሰ እንደሆነ፤ ቅጣቱ ከአስር ዓመት የማይበልጥ ጽኑ እሥራት ይሆናል፡፡
3 ወንጀሉ የተፈጸመው በቸልተኛነት ሲሆን ቅጣቱ በንዑስ አንቀጽ (1) ለተመለከተው ቀላል ወንጀል ከብር አንድ ሺህ የማይበልጥ መቀጮ ወይም ከአንድ ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት፤ በንዑስ አንቀጽ (2) ለተመለከተው ወንጀል ደግሞ ከሦስት ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት ይሆናል፡፡
አንቀጽ 398 እንዲገለፅ የተፈቀደ ምስጢር
ለህዝብ ጥቅም ሲባል አግባብ ባለው የሲቪል፣ አስተዳደራዊ ወይም ወታደራዊ ባለሥልጣን የጽሁፍ ፈቃድ ከተሰጠ በኋላ በፍርድ ቤት ወይም ሥልጣን ባለው በማናቸውም ምርመራ በሚያደርግ ፍርድ ቤት ፊት የተደረገ የምስጢር መግለፅ አያስቀጣም፡፡
አንቀጽ 399 በሞያ ወይም በሥራ ምክንያት የታወቀ ምስጢርን መግለፅ
1 የማናቸውም እምነት አገልጋይ፣ የሕግ አማካሪ፣ ጠበቃ፣ ነገረ ፈጅ፣ የሽምግልና ዳኛ፣ አስታራቂ ሽማግሌ፣ ልዩ አዋቂ/ኤክስፐርት/፣ ነባሪ፣ አስተርጓሚ፣ ውል አዋዋይ፣ የግል ድርጅት ዳይሬከተር፣ የሥራ መሪ፣ ተቆጣጣሪ ወይም በፍትሐብሔር ወይም በንግድ ሕግ ድንጋጌዎች መሠረት ምስጢር መጠበቅ የሚገበው ማንኛውም ሠራተኛ፣ ሐኪም፣ የጥርስ ሐኪም፣ የመድሀኒት ቅመማ ባለሙያ /ፋርማሲስት/፣ አዋላጅ፣ ነርስ ወይም ሌላ ረዳት የህክምና ሠራተኛ ወይም ሌላ በሙየው ወይም በሥራው ምክንያት የተገለጠለትን ምስጢር በሙያ ሥራው ላይ ሳለም ሆነ ሥራውን ከለቀቀ በኋላ የገለጸ እንደሆነ፤
የግል አቤቱታ ሲቀርብበት በቀላል እሥራት ወይም በመቀጮ ይቀጣል፡፡
2 በሞያ ሥራ መለማመድ ትምህርት ምክንያት ሊያውቅ የቻለውን ምስጢር የገለጸ ተማሪ፣ በሙከራ ላይ ያለ ሠራተኛ ወይም ተለማማጅ ሠራተኛ በንዑስ አንቀጽ (1) በተመለከተው ቅጣት ይቀጣል፡፡
3 ምስጢር የመግለፁ ወንጀል የተፈጸመው በቸልተኛነት እንደሆነ፤ የግል አቤቱታ ሲቀርብ ቅጣቱ ከብር አንድ ሺህ የማይበልጥ መቀጮ ወይም ከአንድ ዓመት የማይበልጥ ቀላል እሥራት ይሆናል፡፡
አንቀጽ 400 እንዲገለፅ የተፈቀደ ምስጢር
1 ምስጢር መግለፅ የማያስቀጣው፡-
ሀ/ ምስጢሩ ሊጠበቅለት የሚገባው ሰው በግልፅ ፈቃድ ከሰጠ በኋላ እንደሆነ፤
ለ/ ምስጢሩን በያዘው ሰው አሳሳቢነት ወይም ጠያቂነት አግባብ ያለው የበላይ የሙያ ወይም የቁጥጥር አካል የጽሁፍ ፈቃድ ሰጥቶ እንደሆነ፤
ሐ/ በአንድ በተወሰነ ጉዳይ ላይ የተሰጠን ግልፅ ፍርድ ቤት ውሳኔ መሠረት በማድረግ ተገልጾ እንደሆነ፤ ወይም
መ/ ለሕዝባዊ ተግባር ሲባል በፍርድ ችሎት እንዲመሰክር ወይም ላንዱ ባለሥልጣን መግለጫ እንዲሰጥ የሕጉ ልዩ ድንጋጌ የሚፈቅድ ወይም የሚያዝዝ እንደሆነ፤
ነው፡፡
በሕግ፣ በፍርድ ቤት ወይም በሚመለከተው ባለሥልጣን ምስጢር እንዲገልጽ የታዘዘ ሰው የሚስጢር መጠበቅ ግዴታውን ምክንያት በማድረግ ምስጢሩን ለመግለጽ እንቢተኛ ለመሆን አይችልም፡፡
በማናቸውም ምክንያት ሀይማኖታዊ ኑዛዜ እንዲገለፅ ለማስገደድ አይቻልም፡፡
አንቀጽ 401 የሳይንስ፣ የኢንዱስትሪ ወይም የንግድ ምስጢርን መግለፅ
1 ማንም ሰው ባለቤቱን ወይም ባለይዞታውን ለመጉዳት ወይም ጥቅም ለማግኘትም ሆነ ለማስገኘት በማሰብ በሕግ ወይም በውጭ ወይም በሥራው ኃላፊነት ምክንያት ያለበትን ግዴታ በመጣስ በምስጢር መጠበቅ የሚገባውን ማናቸውንም የኢኮኖሚ፣ የሳይንስ፣ ወይም የቴክኖሎጂ ግንባታ ዘዴ ወይም መረጃ፤ የኢንዱስትሪን ወይም የንግድን፣ የሳይንስን /ሥነ ጥበብ/ ምስጢር ወይም በሥራ ላይ የሚውልበትን ጥበባዊ ዘዴ ሊገለፅለት ለማይገባ ሰው የገለፀ እንደሆነ፤
ከአንድ ዓመት በማይበልጥ ቀላል እሥራት እና ከአሥር ሺህ ብር በማይበልጥ መቀጮ ይቀጣል፡፡
2 ለአገር መከላከያ ጠቃሚ የሆነ የሳይንስ ወይም የስነጥበብ ምስጢር የተገለጸ እንደሆነ፤ በአንቀጽ 396 የተመለከተው ልዩ ድንጋጌ ተፈጻሚ ይሆናል፡፡
ሲሳይ ሰማኝ
ቸር ይግጠመን፡፡ቸር
መግቢያ
ውድ ተከታታዮቻችን በዚህ መልዕክት በወንጀል ህጋችን በሙያ፣ በሀላፊነት፣ በሽምግልና ባጠቃላይ በማንኛውም መስፈርት ታምነን ወይም የስራ ባህሪያችን ሆኖ ያወቅነውን ሚስጢር ባለመጠበቃችን ሊገጥመን ስለሚችለው ቅጣት ግንዛቤ ለመፍጠር በወንጀል ህጋችን የተደነገገውን እንደሚከተለው አቅርበናል
መልካም ምንባብ፡፡
የሕዝብ ጥቅምን የሚመለከት ምስጢርን መግለፅ
አንቀጽ 396 ወታደራዊ ምስጢርን መግለፅ
1 ማንኛውም ወታደር ወይም በመከላከያ ኃይል አገልግሎት ውስጥ የሚገኝ ሰው ክዳትንና ስለላን በሚመለከት ከሚያስቀጡት ሁኔታዎች /አንቀጽ 248-252/ ውጭ፣ በሥራው ወይም በወታደራዊ ግዳጅ ምክንያት ያወቀው ሆኖ በጠባዩ ምስጢር የሆነውን ወይም ምስጢር ሆኖ እንዲጠበቅ የታዘዘውን ወይም ለሕዝብ እንዳይገለጽ የተከለከለውን መረጃ፣ ሰነድ ወይም ፍሬ ነገር የገለፀ ወይም ያስተላለፈ እንደሆነ፤
ሥራው ወይም ግዳጅ ከተፈፀመ በኋላ ቢሆንም እንኳን ከሰባት ዓመት በማይበልጥ ጽኑ እሥራት ይቀጣል፡፡
2 ቅጣቱ ከአሥራ አምስት ዓመት የማይበልጥ ፅኑ እሥራት የሚሆነው፡-
ሀ/ ወንጀሉ የሚመለከተው በምስጢር ኮድ /አሀዝ/ የተያዘ መረጃን ወይም ሰነድን እንደሆነ፣ ወይም አድራጊው ምስጢሩን እንዲጠብቅ በግልፅ አደራ የተጣለበት ወይም ምስጢሩን እንዳይገልፅ የመሐላ ቃሉን የሰጠበት እንደሆነ፤ ወይም
ለ/ ወንጀሉ ልዩ በሆነ ጥቅም ላይ ጉዳት አድርሶ እንደሆነ፤
ነው፡፡
3 ወንጀሉ በቸልተኛነት ተፈጽሞ እንደሆነ ከዚህ በላይ በንዑስ አንቀጽ (1) ለተመለከተው ቀላል ወንጀል ቅጣቱ ከአንድ ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት ወይም መቀጮ፤ በንዑስ አንቀጽ (2) ለተመለከተው ከባድ ወንጀል ደግሞ ከሦስት ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት ይሆናል፡፡
አንቀጽ 397 የሥራ ምስጢርን መግለፅ
1 ማንኛውም የመንግሥት ሠራተኛ /አንቀጽ 42/ በአንቀጽ 396 በተመለከተው ድንጋጌ በተገለፀው መሠረት ምስጢር ሆኖ ሊጠበቅ የሚገባውን እና በሥራው ምክንያት ያወቀውን ማናቸውንም ዓይነት ሰነድ፣ መረጃ ወይም ፍሬ ነገር ሥራውን ወይም ሹመቱን ከለቀቀ በኋላ ቢሆንም እንኳ የገለጸ እንደሆነ፤
በቀላል እሥራት ወይም በመቀጮ ይቀጣል፡፡
2 ጥፋተኛው የተለየ ምስጢር የመጠበቅ ግዴታ ወይም እምነት የተጣለበት ወይም ወንጀሉ በተለይ ከፍ ያለ ጉዳት ያደረሰ እንደሆነ፤ ቅጣቱ ከአስር ዓመት የማይበልጥ ጽኑ እሥራት ይሆናል፡፡
3 ወንጀሉ የተፈጸመው በቸልተኛነት ሲሆን ቅጣቱ በንዑስ አንቀጽ (1) ለተመለከተው ቀላል ወንጀል ከብር አንድ ሺህ የማይበልጥ መቀጮ ወይም ከአንድ ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት፤ በንዑስ አንቀጽ (2) ለተመለከተው ወንጀል ደግሞ ከሦስት ዓመት ያልበለጠ ቀላል እሥራት ይሆናል፡፡
አንቀጽ 398 እንዲገለፅ የተፈቀደ ምስጢር
ለህዝብ ጥቅም ሲባል አግባብ ባለው የሲቪል፣ አስተዳደራዊ ወይም ወታደራዊ ባለሥልጣን የጽሁፍ ፈቃድ ከተሰጠ በኋላ በፍርድ ቤት ወይም ሥልጣን ባለው በማናቸውም ምርመራ በሚያደርግ ፍርድ ቤት ፊት የተደረገ የምስጢር መግለፅ አያስቀጣም፡፡
አንቀጽ 399 በሞያ ወይም በሥራ ምክንያት የታወቀ ምስጢርን መግለፅ
1 የማናቸውም እምነት አገልጋይ፣ የሕግ አማካሪ፣ ጠበቃ፣ ነገረ ፈጅ፣ የሽምግልና ዳኛ፣ አስታራቂ ሽማግሌ፣ ልዩ አዋቂ/ኤክስፐርት/፣ ነባሪ፣ አስተርጓሚ፣ ውል አዋዋይ፣ የግል ድርጅት ዳይሬከተር፣ የሥራ መሪ፣ ተቆጣጣሪ ወይም በፍትሐብሔር ወይም በንግድ ሕግ ድንጋጌዎች መሠረት ምስጢር መጠበቅ የሚገበው ማንኛውም ሠራተኛ፣ ሐኪም፣ የጥርስ ሐኪም፣ የመድሀኒት ቅመማ ባለሙያ /ፋርማሲስት/፣ አዋላጅ፣ ነርስ ወይም ሌላ ረዳት የህክምና ሠራተኛ ወይም ሌላ በሙየው ወይም በሥራው ምክንያት የተገለጠለትን ምስጢር በሙያ ሥራው ላይ ሳለም ሆነ ሥራውን ከለቀቀ በኋላ የገለጸ እንደሆነ፤
የግል አቤቱታ ሲቀርብበት በቀላል እሥራት ወይም በመቀጮ ይቀጣል፡፡
2 በሞያ ሥራ መለማመድ ትምህርት ምክንያት ሊያውቅ የቻለውን ምስጢር የገለጸ ተማሪ፣ በሙከራ ላይ ያለ ሠራተኛ ወይም ተለማማጅ ሠራተኛ በንዑስ አንቀጽ (1) በተመለከተው ቅጣት ይቀጣል፡፡
3 ምስጢር የመግለፁ ወንጀል የተፈጸመው በቸልተኛነት እንደሆነ፤ የግል አቤቱታ ሲቀርብ ቅጣቱ ከብር አንድ ሺህ የማይበልጥ መቀጮ ወይም ከአንድ ዓመት የማይበልጥ ቀላል እሥራት ይሆናል፡፡
አንቀጽ 400 እንዲገለፅ የተፈቀደ ምስጢር
1 ምስጢር መግለፅ የማያስቀጣው፡-
ሀ/ ምስጢሩ ሊጠበቅለት የሚገባው ሰው በግልፅ ፈቃድ ከሰጠ በኋላ እንደሆነ፤
ለ/ ምስጢሩን በያዘው ሰው አሳሳቢነት ወይም ጠያቂነት አግባብ ያለው የበላይ የሙያ ወይም የቁጥጥር አካል የጽሁፍ ፈቃድ ሰጥቶ እንደሆነ፤
ሐ/ በአንድ በተወሰነ ጉዳይ ላይ የተሰጠን ግልፅ ፍርድ ቤት ውሳኔ መሠረት በማድረግ ተገልጾ እንደሆነ፤ ወይም
መ/ ለሕዝባዊ ተግባር ሲባል በፍርድ ችሎት እንዲመሰክር ወይም ላንዱ ባለሥልጣን መግለጫ እንዲሰጥ የሕጉ ልዩ ድንጋጌ የሚፈቅድ ወይም የሚያዝዝ እንደሆነ፤
ነው፡፡
በሕግ፣ በፍርድ ቤት ወይም በሚመለከተው ባለሥልጣን ምስጢር እንዲገልጽ የታዘዘ ሰው የሚስጢር መጠበቅ ግዴታውን ምክንያት በማድረግ ምስጢሩን ለመግለጽ እንቢተኛ ለመሆን አይችልም፡፡
በማናቸውም ምክንያት ሀይማኖታዊ ኑዛዜ እንዲገለፅ ለማስገደድ አይቻልም፡፡
አንቀጽ 401 የሳይንስ፣ የኢንዱስትሪ ወይም የንግድ ምስጢርን መግለፅ
1 ማንም ሰው ባለቤቱን ወይም ባለይዞታውን ለመጉዳት ወይም ጥቅም ለማግኘትም ሆነ ለማስገኘት በማሰብ በሕግ ወይም በውጭ ወይም በሥራው ኃላፊነት ምክንያት ያለበትን ግዴታ በመጣስ በምስጢር መጠበቅ የሚገባውን ማናቸውንም የኢኮኖሚ፣ የሳይንስ፣ ወይም የቴክኖሎጂ ግንባታ ዘዴ ወይም መረጃ፤ የኢንዱስትሪን ወይም የንግድን፣ የሳይንስን /ሥነ ጥበብ/ ምስጢር ወይም በሥራ ላይ የሚውልበትን ጥበባዊ ዘዴ ሊገለፅለት ለማይገባ ሰው የገለፀ እንደሆነ፤
ከአንድ ዓመት በማይበልጥ ቀላል እሥራት እና ከአሥር ሺህ ብር በማይበልጥ መቀጮ ይቀጣል፡፡
2 ለአገር መከላከያ ጠቃሚ የሆነ የሳይንስ ወይም የስነጥበብ ምስጢር የተገለጸ እንደሆነ፤ በአንቀጽ 396 የተመለከተው ልዩ ድንጋጌ ተፈጻሚ ይሆናል፡፡
ሲሳይ ሰማኝ
ቸር ይግጠመን፡፡ቸር
ሰላም ውድ የቴሌግራም ቻናል አባሎቻችን! በቦሌ ክ/ከተማ ዐቃቤ ሕግ ጽ/ቤት የሕግ ስርፀትና ምክር መስጠት ዳይሬክቶሬት በተከፈተው ቻናላችን የተለያዩ ሕጎችን እና ሕገ-ነክ ጉዳዮች በማሰራጨት እንገኛለን፡፡ብዙ ሰዎች ቴሌግራም ቻናላችንን በመቀላቀል ከምናሰራጫቸው መረጃዎች ተጠቃሚ ይሆኑ ዘንድ የቴሌግራም ቻናላችንን ሊንክ በቻላችሁት መጠን share በማድረግ ማህበረሳባችን ሕግን በደፈናው ከመፍራት ይልቅ ሕግን በማወቅ ለሕግ ተገዢ ይሆን ዘንድ ብትተባበሩን ምስጋናችን ላቅ ያለ ነው፡፡
ከዛሬ ጀምሮ ለአራት ተከታታይ የስራ ቀናት በፌደራል የአስተዳደር ሥነ-ሥርዓት አዋጅ ቁጥር 1183/2012 ዙሪያ አንዳንድ ነጥቦችን የማጋራችሁ ይሆናል፡፡ ይህንኑ አዋጅ በ soft copy ለምትፈልጉ ከጽሑፌ ስር አያይዤላችኋለው፡፡
መንግስታዊ አሰራር ለሕዝብ ግልጽ በሆነ መንገድ መከናወን እንዳለበት
ማናቸውም የመንግስት ባለሥልጣን ኃላፊነቱን ሲያጓድል ተጠያቂ መሆን እንዳለበት
የአስተዳደር ተቋማት በሰዎች መብቶችና ጥቅሞች ላይ የሚያስከትሉትን ጣልቃ ገብነት በሕግ የሚመራና ለሕግ የሚገዛ መሆን እንዳለበት እና
የአስተዳደር ተቋማት የውሳኔ አሰጣጥና የመመሪያ አወጣጥ መርሆዎችና ሥነ-ሥርዓት እንዲሁም በአስተዳደራዊ ውሳኔዎችና መመሪያዎች ቅር የተሰኘ ሰዉ የውሳኔዎቹንና የመመሪያዎቹን ሕጋዊነት በፍርድ ቤት የሚያስመረምርበት ሥርዓት በመደንገግ አስተዳደራዊ ፍትህን ማስፈን አስፈላጊ መሆኑን፤ ሁላችንም የምንስማማበት ነጥብ ነው፡፡ እነዚህን ነጥቦች ከግብ ለመምታት መጋቢት 29 ቀን 2012 ዓ.ም የፌደራል የአስተዳደር ሥነ-ሥርዓትን ለመደንገግ አዋጅ ቁጥር 1183/2012 ወጥቷል፡፡
የአዋጁን የተፈጻሚነት ወሰን በተመለከተ ይህ አዋጅ በሁሉም የአስተዳደር ተቋማት ላይ ተፈፃሚ ሲሆን በወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጉ በሚመሩ የዐቃቤ ሕግ እና የፖሊስ ተግባራት እንዲሁም በመከላከያና፣ የደህንነት ተቋማት ላይ ተፈጻሚ እንደማይሆን የተደነገገ ቢሆንም እነዚህ ተቋማት፣ ከዋና ኃላፊነታቸው በተጓዳኝ ፣ አገልግሎት የመስጠትና የቁጥጥር ሰራዎችን በተመለከተ፣ መመሪያ ሲያወጡ እና አስተዳደራዊ ውሳኔዎችን ሲወስኑ በዚህ አዋጅ መሰረት እንደሚገዙ አዋጁ አስፍሮልናል።
ይቀጥላል
ሰናይ ዕለተ ሐሙስ! (6/5/2013 ዓ.ም) (ኦምኒኤል)
ከዛሬ ጀምሮ ለአራት ተከታታይ የስራ ቀናት በፌደራል የአስተዳደር ሥነ-ሥርዓት አዋጅ ቁጥር 1183/2012 ዙሪያ አንዳንድ ነጥቦችን የማጋራችሁ ይሆናል፡፡ ይህንኑ አዋጅ በ soft copy ለምትፈልጉ ከጽሑፌ ስር አያይዤላችኋለው፡፡
መንግስታዊ አሰራር ለሕዝብ ግልጽ በሆነ መንገድ መከናወን እንዳለበት
ማናቸውም የመንግስት ባለሥልጣን ኃላፊነቱን ሲያጓድል ተጠያቂ መሆን እንዳለበት
የአስተዳደር ተቋማት በሰዎች መብቶችና ጥቅሞች ላይ የሚያስከትሉትን ጣልቃ ገብነት በሕግ የሚመራና ለሕግ የሚገዛ መሆን እንዳለበት እና
የአስተዳደር ተቋማት የውሳኔ አሰጣጥና የመመሪያ አወጣጥ መርሆዎችና ሥነ-ሥርዓት እንዲሁም በአስተዳደራዊ ውሳኔዎችና መመሪያዎች ቅር የተሰኘ ሰዉ የውሳኔዎቹንና የመመሪያዎቹን ሕጋዊነት በፍርድ ቤት የሚያስመረምርበት ሥርዓት በመደንገግ አስተዳደራዊ ፍትህን ማስፈን አስፈላጊ መሆኑን፤ ሁላችንም የምንስማማበት ነጥብ ነው፡፡ እነዚህን ነጥቦች ከግብ ለመምታት መጋቢት 29 ቀን 2012 ዓ.ም የፌደራል የአስተዳደር ሥነ-ሥርዓትን ለመደንገግ አዋጅ ቁጥር 1183/2012 ወጥቷል፡፡
የአዋጁን የተፈጻሚነት ወሰን በተመለከተ ይህ አዋጅ በሁሉም የአስተዳደር ተቋማት ላይ ተፈፃሚ ሲሆን በወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጉ በሚመሩ የዐቃቤ ሕግ እና የፖሊስ ተግባራት እንዲሁም በመከላከያና፣ የደህንነት ተቋማት ላይ ተፈጻሚ እንደማይሆን የተደነገገ ቢሆንም እነዚህ ተቋማት፣ ከዋና ኃላፊነታቸው በተጓዳኝ ፣ አገልግሎት የመስጠትና የቁጥጥር ሰራዎችን በተመለከተ፣ መመሪያ ሲያወጡ እና አስተዳደራዊ ውሳኔዎችን ሲወስኑ በዚህ አዋጅ መሰረት እንደሚገዙ አዋጁ አስፍሮልናል።
ይቀጥላል
ሰናይ ዕለተ ሐሙስ! (6/5/2013 ዓ.ም) (ኦምኒኤል)
የቀጠለ
መመሪያ ማውጣትን በተመለከተ ማንኛውም የአስተዳደር ተቋም በሕግ በተሰጠው የውክልና ሥልጣን መሠረት መመሪያ ማውጣት እንደሚችል የተደነገገ ሲሆን ማንኛውም ሰዉ መብቱን ወይም ጥቅሙን በሚመለከት የአስተዳደር ተቋም መመሪያ ያላወጣ ቢሆንም የአስተዳደር ውሳኔ እንዲሰጠው የመጠየቅ መብት አለው፡፡ይህም ማለት ማንኛዉም የአስተዳደር ተቋም ሊያወጣ የሚገባውን መመሪያ አለማውጣቱ በሕግ በተሰጠው ኃላፊነት ሊሰጥ የሚገባዉን አገልግሎት ወይም አስተዳደራዊ ዉሳኔ ላለመስጠት ምክንያት ሊሆነው አይችልም፡፡
ይህ እንዳለ ሆኖ ማንኛውም ሰው አንድ የአስተዳደር ተቋም ሊያወጣው የሚገባዉን መመሪያ በተገቢው ጊዜ ሳያወጣ ቢቀር መመሪያውን እንዲያወጣ በጽሁፍ ሊጠይቀው ይችላል፤ጥያቄው የቀረበለት የአስተዳደር ተቋምም በሠላሳ የሥራ ቀናት ውስጥ መመሪያውን የማውጣት ሂደት መጀመር ወይም ምክንያቱን በመግለጽ ጥያቄውን ውድቅ ማድረግ ይጠበቅበታል፡፡ መመሪያ በሚያወጣበት ጊዜ የሚከተሉትን የያዘ መዝገብ ማደራጀት አለበት፦
ሀ) በተቋሙ በመታየት ላይ ያለ ረቂቅ መመሪያ ርዕሰ ጉዳይ እና የመመሪያውን አወጣጥ መርሃ ግብር፤
ለ) የረቂቅ መመሪያው ዝግጅት በምን ደረጃ ላይ እንደሚገኝ የሚያመለክት መረጃ፤
ሐ) ረቂቅ መመሪያውን በተመለከተ የታተሙ ማስታወቂያዎች፤
መ) በረቂቅ መመሪያው ላይ አስተያየት ስለሚቀርብበት ጊዜ፤
ሠ) ረቂቅ መመሪያውን በተመለከተ በዚህ አዋጅ አንቀጽ 8 እና 9 መሠረት የተሰበሰቡ አስተያየቶችንና በአስተዳደር ተቋሙ በአስተያየቶቹ ላይ የተወሰዱ አቋሞችን፡፡
በዚህ አዋጅ አንቀጽ 8 እና 9 የሰፈሩት ነጥቦች ማስታወቂያ ስለማዉጣት እና ረቂቅ መመሪያን ለአስተያየት ስለመላክ ሲሆን እነዚህን ነጥቦች ጠቅለል ባለ መልኩ ስናሰፍር የአስተዳደር ተቋም መመሪያ ከማውጣቱ በፊት ስለሚያወጣው ረቂቅ መመሪያ ሰፊ ስርጭት ባለው ጋዜጣ እና የተቋሙን ድረ ገጽ ጨምሮ በሌሎች የመገናኛ ብዙሃን የመመሪያውን ረቂቅ ለማዘጋጀት መሰረት የሆነውን ሕጋዊ ሥልጣን እና በመመሪያው ስለሚካተቱት ርዕሰ ጉዳዮች መረጃዎች የያዘ ማስታወቂያ፣የረቂቅ መመሪያውን ቅጂ ማግኘት የሚቻል ስለመሆኑና የሚገኝበትን ሁኔታ፤በረቂቅ መመሪያው ላይ ሰዎች አስተያየታቸውን መቼ እና እንዴት ሊያቀርቡ እንደሚችሉ፤ማካተት ያለበት ሲሆን ለሕዝብ ያሳወቀውን ረቂቅ መመሪያ ለሚመለከታቸው የአስተዳደር ተቋማትና ለሌሎች ባለድርሻ አካላት ለአስተያየት መላክ አለበት፡፡የሚመለከታቸው የአስተዳደር ተቋማትና ሌሎች ባለድርሻ አካላት ደግሞ በረቂቅ መመሪያው ላይ አስተያየት ካላቸው አስተያየታቸውን ተቋሙ በሚወስነው የጊዜ ገደብ ውስጥ በጽሁፍ መላክ ያለባቸው ሲሆን ተቋሙ የሚወስነው የጊዜ ገደብ በማናቸውም ሁኔታ ከ15 የሥራ ቀናት ማነስ የለበትም።
ሰናይ ዕለተ አርብ! (7/5/2013 ዓ.ም) (ኦምኒኤል)
ይቀጥላል
መመሪያ ማውጣትን በተመለከተ ማንኛውም የአስተዳደር ተቋም በሕግ በተሰጠው የውክልና ሥልጣን መሠረት መመሪያ ማውጣት እንደሚችል የተደነገገ ሲሆን ማንኛውም ሰዉ መብቱን ወይም ጥቅሙን በሚመለከት የአስተዳደር ተቋም መመሪያ ያላወጣ ቢሆንም የአስተዳደር ውሳኔ እንዲሰጠው የመጠየቅ መብት አለው፡፡ይህም ማለት ማንኛዉም የአስተዳደር ተቋም ሊያወጣ የሚገባውን መመሪያ አለማውጣቱ በሕግ በተሰጠው ኃላፊነት ሊሰጥ የሚገባዉን አገልግሎት ወይም አስተዳደራዊ ዉሳኔ ላለመስጠት ምክንያት ሊሆነው አይችልም፡፡
ይህ እንዳለ ሆኖ ማንኛውም ሰው አንድ የአስተዳደር ተቋም ሊያወጣው የሚገባዉን መመሪያ በተገቢው ጊዜ ሳያወጣ ቢቀር መመሪያውን እንዲያወጣ በጽሁፍ ሊጠይቀው ይችላል፤ጥያቄው የቀረበለት የአስተዳደር ተቋምም በሠላሳ የሥራ ቀናት ውስጥ መመሪያውን የማውጣት ሂደት መጀመር ወይም ምክንያቱን በመግለጽ ጥያቄውን ውድቅ ማድረግ ይጠበቅበታል፡፡ መመሪያ በሚያወጣበት ጊዜ የሚከተሉትን የያዘ መዝገብ ማደራጀት አለበት፦
ሀ) በተቋሙ በመታየት ላይ ያለ ረቂቅ መመሪያ ርዕሰ ጉዳይ እና የመመሪያውን አወጣጥ መርሃ ግብር፤
ለ) የረቂቅ መመሪያው ዝግጅት በምን ደረጃ ላይ እንደሚገኝ የሚያመለክት መረጃ፤
ሐ) ረቂቅ መመሪያውን በተመለከተ የታተሙ ማስታወቂያዎች፤
መ) በረቂቅ መመሪያው ላይ አስተያየት ስለሚቀርብበት ጊዜ፤
ሠ) ረቂቅ መመሪያውን በተመለከተ በዚህ አዋጅ አንቀጽ 8 እና 9 መሠረት የተሰበሰቡ አስተያየቶችንና በአስተዳደር ተቋሙ በአስተያየቶቹ ላይ የተወሰዱ አቋሞችን፡፡
በዚህ አዋጅ አንቀጽ 8 እና 9 የሰፈሩት ነጥቦች ማስታወቂያ ስለማዉጣት እና ረቂቅ መመሪያን ለአስተያየት ስለመላክ ሲሆን እነዚህን ነጥቦች ጠቅለል ባለ መልኩ ስናሰፍር የአስተዳደር ተቋም መመሪያ ከማውጣቱ በፊት ስለሚያወጣው ረቂቅ መመሪያ ሰፊ ስርጭት ባለው ጋዜጣ እና የተቋሙን ድረ ገጽ ጨምሮ በሌሎች የመገናኛ ብዙሃን የመመሪያውን ረቂቅ ለማዘጋጀት መሰረት የሆነውን ሕጋዊ ሥልጣን እና በመመሪያው ስለሚካተቱት ርዕሰ ጉዳዮች መረጃዎች የያዘ ማስታወቂያ፣የረቂቅ መመሪያውን ቅጂ ማግኘት የሚቻል ስለመሆኑና የሚገኝበትን ሁኔታ፤በረቂቅ መመሪያው ላይ ሰዎች አስተያየታቸውን መቼ እና እንዴት ሊያቀርቡ እንደሚችሉ፤ማካተት ያለበት ሲሆን ለሕዝብ ያሳወቀውን ረቂቅ መመሪያ ለሚመለከታቸው የአስተዳደር ተቋማትና ለሌሎች ባለድርሻ አካላት ለአስተያየት መላክ አለበት፡፡የሚመለከታቸው የአስተዳደር ተቋማትና ሌሎች ባለድርሻ አካላት ደግሞ በረቂቅ መመሪያው ላይ አስተያየት ካላቸው አስተያየታቸውን ተቋሙ በሚወስነው የጊዜ ገደብ ውስጥ በጽሁፍ መላክ ያለባቸው ሲሆን ተቋሙ የሚወስነው የጊዜ ገደብ በማናቸውም ሁኔታ ከ15 የሥራ ቀናት ማነስ የለበትም።
ሰናይ ዕለተ አርብ! (7/5/2013 ዓ.ም) (ኦምኒኤል)
ይቀጥላል
ጤና ይስጥልኝ!
በቅርቡ የኢፌዴሪ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐብይ አህመድ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት ሲያቀርቡ ለሀገር መከላከያ ሠራዊት በአባልነት ለመመልመል ተፈልጎ ከተጠበቀው በታች መሆኑንና ይህም ደግሞ እንደ’ርሳቸው አባባል ለወደፊቱም ጥሩ አለመሆኑና ሊታሰብበት እንደሚገባ አጽንኦት ሰጥተው የተናገሩትን በመያዝ፣የዚህ ጽሑፍ አቅራቢ ስለተቋሙ(ስለ ሀገር መከላከያ ሚኒስቴር መ/ቤት በቂ ግንዛቤ ስላልሰረጸ ሊሆን ይችላል ከሚል ግምት መጠነኛ ማስገንዘቢያ ለመፍጠር ይረዳ ዘንድ ስለዚሁ ከወጣው ‘’የመከላከያ ሠራዊት አዋጅ ቁጥር 1100/2011’’ ድንጋጌ ይህ ጽሑፍ ቀርቧል።
መልካም ንባብ!
ተቋሙን በበላይነት የሚመራው የኢፌዴሪ የመከላከያ ሚኒስቴር ሲሆን ሚኒስቴሩ የብሔሮች፣ብሔረሰቦችና ሕዝቦችን ሚዛናዊ ተዋፅዖን የሚያካትት ሆኖ ለወታደርነት ብቁና ፈቃደኛ የሆኑ ሰዎችን ለመመልመል የሚያስችል መመዘኛን በየጊዜው የሚያወጣና በዚሁ መሠረት የተመለመለ ማንኛውም ሰው የውትድርና አገልግሎት ከመጀመሩ በፊት መሠረታዊ ስልጠና የሚሰጠው ሲሆን በአገልግሎት ላይ ያለ የሠራዊት አባልም እንደየግዳጁ አስፈላጊነት፣ዝንባሌውና ችሎታው እየተመዘነ በልዩ ልዩ የሙያ መስክ እንዲሰለጥን ወይም እንዲማር የሚደረግ ሲሆን እንደዚሁም የሠራዊቱ አባል የሚወጣውን መመዘኛ የሚያሟላ ከሆነ በመኪንንነት(ሚኒስቴሩ ከሲቭል ዜጋም በዕጩ መኮንንነት ከሕብረተሰቡ በቀጥታ የሚመለመልበት ሁኔታም እንዳለ ሆኖ) እንዲያገለግል በዕጩ መኮንንነት መልምሎና ስልጠናውን በስኬት ካጠናቀቀ የምክትል መቶ አለቃ ማዕረግን የሚያገኝ ሲሆን መኮንን ማለትም ከምክትል መቶ አለቃ እሰከ ጀነራል ማዕረግ ያለውን የሚያጠቃልል መሆኑን ስንገልጽ ለወደፊቱ በምድር ኃይል እና በአየር ኃይል ያለውን የማዕረግ ደረጃዎችን እና ለመከላከያ ሠራዊት አባላት ስለሚሰጡ ሽልማቶች ከአዋጁ ላይ በመነሳት የምንገልጽ ሲሆን ለዚህ ጹሑፍ መቋጫ ግን ከዚህ የሚከተለውን እናስቀምጥ፦
በሠራዊቱ ውስጥ በውትድርና አገልግሎት ላይ የሚገኝ ማንኛውም የሠራዊቱ አባል ቀለብ፣የመኖሪያ ቤት፣የመጓጓዣና የሕክምና...አገልግሎቶችን በነጻ የሚያገኝ ሲሆን እንደዚሁም አባሉ ወይም የቤተሰቡ አባላት በሚኖሩበት አከባቢ በሚገኙ የመንግስት የሕክምና ተቋማት በነጻ የመታከም መብት ያላቸውና ለማበረታቻነት እንደ-የአገልግሎት ዓመቱ ጊዜና ማዕረግ መኪና ከቀረጥ ነጻ የመግዛትንም ሆነ የመኖሪያ ቤት መስሪያ ቦታ እንዲያገኝ በመንግሥት ደጋፍ እንደሚደረግ የተደነገገ መሆኑና ለመግለጽ እንወዳለን።
ደረጀ ማርቆስ
ጥር 2013 ዓ.ም
በቅርቡ የኢፌዴሪ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐብይ አህመድ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት ሲያቀርቡ ለሀገር መከላከያ ሠራዊት በአባልነት ለመመልመል ተፈልጎ ከተጠበቀው በታች መሆኑንና ይህም ደግሞ እንደ’ርሳቸው አባባል ለወደፊቱም ጥሩ አለመሆኑና ሊታሰብበት እንደሚገባ አጽንኦት ሰጥተው የተናገሩትን በመያዝ፣የዚህ ጽሑፍ አቅራቢ ስለተቋሙ(ስለ ሀገር መከላከያ ሚኒስቴር መ/ቤት በቂ ግንዛቤ ስላልሰረጸ ሊሆን ይችላል ከሚል ግምት መጠነኛ ማስገንዘቢያ ለመፍጠር ይረዳ ዘንድ ስለዚሁ ከወጣው ‘’የመከላከያ ሠራዊት አዋጅ ቁጥር 1100/2011’’ ድንጋጌ ይህ ጽሑፍ ቀርቧል።
መልካም ንባብ!
ተቋሙን በበላይነት የሚመራው የኢፌዴሪ የመከላከያ ሚኒስቴር ሲሆን ሚኒስቴሩ የብሔሮች፣ብሔረሰቦችና ሕዝቦችን ሚዛናዊ ተዋፅዖን የሚያካትት ሆኖ ለወታደርነት ብቁና ፈቃደኛ የሆኑ ሰዎችን ለመመልመል የሚያስችል መመዘኛን በየጊዜው የሚያወጣና በዚሁ መሠረት የተመለመለ ማንኛውም ሰው የውትድርና አገልግሎት ከመጀመሩ በፊት መሠረታዊ ስልጠና የሚሰጠው ሲሆን በአገልግሎት ላይ ያለ የሠራዊት አባልም እንደየግዳጁ አስፈላጊነት፣ዝንባሌውና ችሎታው እየተመዘነ በልዩ ልዩ የሙያ መስክ እንዲሰለጥን ወይም እንዲማር የሚደረግ ሲሆን እንደዚሁም የሠራዊቱ አባል የሚወጣውን መመዘኛ የሚያሟላ ከሆነ በመኪንንነት(ሚኒስቴሩ ከሲቭል ዜጋም በዕጩ መኮንንነት ከሕብረተሰቡ በቀጥታ የሚመለመልበት ሁኔታም እንዳለ ሆኖ) እንዲያገለግል በዕጩ መኮንንነት መልምሎና ስልጠናውን በስኬት ካጠናቀቀ የምክትል መቶ አለቃ ማዕረግን የሚያገኝ ሲሆን መኮንን ማለትም ከምክትል መቶ አለቃ እሰከ ጀነራል ማዕረግ ያለውን የሚያጠቃልል መሆኑን ስንገልጽ ለወደፊቱ በምድር ኃይል እና በአየር ኃይል ያለውን የማዕረግ ደረጃዎችን እና ለመከላከያ ሠራዊት አባላት ስለሚሰጡ ሽልማቶች ከአዋጁ ላይ በመነሳት የምንገልጽ ሲሆን ለዚህ ጹሑፍ መቋጫ ግን ከዚህ የሚከተለውን እናስቀምጥ፦
በሠራዊቱ ውስጥ በውትድርና አገልግሎት ላይ የሚገኝ ማንኛውም የሠራዊቱ አባል ቀለብ፣የመኖሪያ ቤት፣የመጓጓዣና የሕክምና...አገልግሎቶችን በነጻ የሚያገኝ ሲሆን እንደዚሁም አባሉ ወይም የቤተሰቡ አባላት በሚኖሩበት አከባቢ በሚገኙ የመንግስት የሕክምና ተቋማት በነጻ የመታከም መብት ያላቸውና ለማበረታቻነት እንደ-የአገልግሎት ዓመቱ ጊዜና ማዕረግ መኪና ከቀረጥ ነጻ የመግዛትንም ሆነ የመኖሪያ ቤት መስሪያ ቦታ እንዲያገኝ በመንግሥት ደጋፍ እንደሚደረግ የተደነገገ መሆኑና ለመግለጽ እንወዳለን።
ደረጀ ማርቆስ
ጥር 2013 ዓ.ም