…የቀጠለ
በራስ ፈቃድ የሥራ ውል ማቋረጥን በተመለከተ
የሥራ ውል በራስ ፈቃድ፣በሕመም ምክንያት፣በችሎታ ማነስ ምክንያት እንዲሁም ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት ሊቋረጥ እንደሚችል የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የመንግስት ሠራተኞች አዋጅ ቁጥር 56/2010 ዓ.ም ከአንቀጽ 83 እስከ አንቀጽ 86 ስር ባሉት ድንጋጌዎች አስቀምጧል፡፡ከተዘረዘሩት ድንጋጌዎች ውስጥ በራስ ፈቃድ የሥራ ውል ማቋረጥን በተመለከተ የሰፈረውን በመጥቀስ ሌሎቹን በተመለከተ ከአዋጁ ላይ እንድታነቡ አዋንጁንም ጭምር በማስቀመጥ በዚህ አዋጅ ዙሪያ በተከታታይ ያቀረብኩላችሁን ጽሑፍ እዚህ ላይ እቋጫለው፡፡
ማንኛውም የመንግሥት ሠራተኛ በማንኛውም ጊዜ የአንድ ወር ቅድሚያ ማስጠንቀቂያ በመስጠት ሥራውን በፈቃድ ሊለቅ የሚችል ሲሆን መስሪያ ቤቱ ሠራተኛውን በቀላሉ ሊተካው የሚችል ከሆነ የአንድ ወሩን ጊዜ ሳይጠብቅ ስንብቱን ሊፈቅድለት ይችላል፡፡ሆኖም የተመለከተውን የአንድ ወር የቅድሚያ ማስጠንቀቂያ ሳይሰጥ አገልግሎቱን ያቋረጠ የመንግሥት ሠራተኛ ግዴታውን ባለመወጣቱ ለሚደርሰው ጉዳት እንደተገቢነቱ በፍትሐ ብሔር እና በወንጀል ሕግ መሠረት ተጠያቂ ይሆናል፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ የመንግሥት ሠራተኛው ለሥራው እጅግ አስፈላጊና በቀላሉ ለመተካት የማይቻል ሆኖ ሲገኝ ወደ ፊት ከሚቀጠርበት መስሪያ ቤት ጋር በመስማማት የመልቀቂያውን ጥያቄ ሠራተኛው ካመለከተበት ቀን ጀምሮ ከሦስት ወር ለማይበልጥ ጊዜ ሊራዘም ይችላል፡፡
ሰናይ ረቡዕ! (13/3/2013 ዓ.ም)(ኦምኒኤል)

ጤና ይስጥልኝ
ባለፈው ጽሑፋችን የምርጫ ማስፈጸሚያ አደረጃጀቶችን የተመለከትን ሲሆን በዚህ ጽሑፍ ስለምርጫ አፈጻጸም የምናቀርብ ይሆናል፤
መልካም ንባብ!
ስለምርጫ አፈጻጸም በምንመለከት ጊዜ መራጭ እና ተመራጭ መኖራቸው የግድ የሚልና ለመራጭነትም ሆነ ለተመራጭነት ኢትዮጵያዊ ዜጋ መሆንና ለዚሁ ሲባል በተዘጋጀ ሰነድ ላይ የመመዝገብና በሕግ ክልከላ ያልተደረገበት መሆን የሚያስፈልግና ለመራጭነት ዕድሜ 18 ዓመት ለተመራጭነት ዕድሜ 21 ዓመት በምዝገባ ዕለት የሞላው መሆን ግድ ይላል፡፡
የምዝገባ ቦታ ለመራጮች በምርጫ ጣቢያ ሲሆን ለተመራጮች በምርጫ ክልል ሆኖ ቦርዱ በሚወስነው መሠረት የምዝገባ የጊዜ ስሌዳ የሚበጅለትና በተለይ ተመራጮች በዕጩነት ለመመዝገብ በሕግ ላይ የተቀመጠውን በተለይም የድጋፍ ፊርማንና የመሳሰሉትን መስፈርት በሟሟላት መሆን ይገባዋል፡፡ሆኖም አንድ ዕጩ ቢሞት ሊከናወን ስለሚገባው ሥነ-ሥርዓት ለዚሁ ሲባል ከወጣው አ/ቁጥር 1162/2011 መመልከት እንደሚቻል እናስታውሳለን፡፡
ለምርጫ የተመዘገቡ ዕጩዎች ምርጫው እስኪጠናቀቅ ድረሰ እጅ ከፍንጅ ካልተያዙ በስተቀር በወንጀል ተጠርጥረው እንደማይያዙ የተገለጸ ሲሆን ዕጩ ተወዳዳሪዎች ቦርዱ በሚያወጣው መመሪያ መሠረት ሕግ የጣለውን ግዴታ በማክበርና ቦርዱ በሚያወጣው የሥነ-ምግባር ደንብ መሠረት በመንግስት ቁጥጥር ስር ያሉትን መገናኛ ብዙኃንን በመጠቀም የምርጫ ቅስቀሳ ዘመቻን ከተከለከለባቸው ቦታዎች ውጪ የሚያደርጉ ሲሆን ከዚህ በኋላ በወጣው የጊዜ ሰሌዳ መሠረት የድምፅ መስጠቱ ሥርዓት በሕገ-መንግስቱ አንቀጽ 54/1 መሠረት ነፃ፣ቀጥተኛ ና ትክክለኛ በሆነና በሚስጥር ድምፅ የሚሰጥና ቦርዱ በሚወስነው ቀን መሠረት አንድ ላይ በሁሉም የምርጫ ጣቢያዎች የሚሰጥና የድምፅ ቆጠራ ድምፅ በሚሰጥበት ምርጫ ጣቢያ ተደርጎ ከምርጫው ቀን ቀጥሎ ባሉት 10(አስር) ቀናት ውስጥ ውጤቱ የሚገለጽ ሲሆን በድምፅ አሰጣጥ ወቅት ያሉትን ዝርዝር ጉዳዮችን በአዋጁ ላይ እንድትመለከቱ በመጋበዝ ጽሑፉን ቋጨን፡፡
መልካም ዕለት!
ደረጀ ማርቆስ
ሕዳር 2013 ዓ.ም

ጤና ይስጥልኝ
ውድ አንባቢዎች የሰው ልጅ ሌላው ያለውን ይስማ ዘንድ ግድ የሚለው ሲሆን እኛም ለባለፉት ጊዜያት ስለኢትዮጵያ የምርጫ ሕግና ስለብሔራዊ የምርጫ ቦርድ የተለያዩ ጽሑፎች ስናቀርብ ብንቆይም ከባልደረቦቻችንም ሆነ ጽሑፉን ሲመለከቱ ከቆዩ ወዳጆቻችን በየጽሑፉ ላይ ዝርዝሩን ይመልከቱ የሚለውንም ከግምት ውስጥ በማስገባት አዋጆቹም ሊያያዙ ይገባል የሚል ምክር በማቅረባቸው የዚህኑ ምክር አግባብነትና ተገቢነትን ከምስጋና ጋር ተቀብለን የብሔራዊ ምርጫ ቦርድ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 1133/2011 እና የኢትዮጵያ የምርጫ፣ፖለቲካ ፓርቲዎች ምዝገባና የምርጫ ሥነ-ምግባር አዋጅ ቁጥር 1162/2011 በዚህ መልክታችንን ስናያይዝ ለወደፊቱ ከዚሁ ጋር ተያይዘው ስለሚወጡበት ደንብና መመሪያዎች በተገኘው አጋጣሚ እንደአገኘን ለአንባቢዎቻችን እንዲያውቁት የምናደርግ መሆኑን ስንገልጽ ለዛሬው አዋጆቹን እንድትመለከቱ እንደዚሁም ከምርጫ ጋር ተያይዞ ስለሚፈጸሙ ወንጀሎች ለግንዛቤ ይረዳ ዘንድ እንድትመለከቱ ከ”የ1996 ዓ.ም የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐፕሊክ የወንጀል ሕግ” ላይ የተመለከቱ ድንጋጌዎችን አያይዘን አቅርበናል፡-
የወንጀል ሕግ
አንቀጽ 466፡- ለምርጫ የሚደረግ ስብሰባንና የምርጫ ሂደትን ማወክና ማሰናከል
አንቀጽ 467፡- የምርጫ ድምጽ የመስጠትን ወይም የመመረጥን መብት መንካት
አንቀጽ 468፡- በምርጫ ላይ ሰለሚሰጥ መደለያ
አንቀጽ 469፡- የማይገባ አሠራር
አንቀጽ 470፡- በአመዘጋገብ ላይ የሚፈጸም ማጭበርበር
አንቀጽ471፡- በድምፅ አሰጣጥ ጊዜ የሚሰጥ የማጭበርበር ድርጊት
አንቀጽ 472፡- የወንጀሎች መደራረብ
አንቀጽ 473፡- የድምፅ አሰጣጥ ምስጢር አጠባበቅን መጣስ
አንቀጽ 474፡- የድምፅ መስጫ ወረቀቶችንና የምርጫ ሣጥኖችን መውሰድና ማጥፋት...

ከላይ የቀጠለ
አንቀጽ 475:- ተጨማሪ ቅጣቶች
ከሕዝባዊ መብት መታገድ)
አንቀጽ 476:- ቅጣትን የሚያከብዱ ምክንያቶች
መልካም ዕይታ!
ደረጀ ማርቆስ
ሕዳር 2013 ዓ.ም

የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛና ለመከላከል የወጡ የሕግ ማዕቀፎች እና የሚያስከትሉት ተጠያቂነት

የህፃናት ጉልበት ብዝበዛ ምንነት፡- ሕፃን የሚለዉ ቃል የማሕበራዊ ትርጉሙ እንደ የማሕበረሰቡ አኗኗርና ባህላዊ ሁኔታ የሚለያይ ሊሆን ይችላል። የተባብሩት መንግስታት
የሕጻናት መብቶች ስምምነት አንቀፅ 1 ላይ ሕጻን ማለት ማንኛዉም ዕድሜው ከ18 ዓመት በታች የሆነ ሰው ማለት ነው በማለት ገልፆታል። በሀገራችንም ሕጻን ማለት ዕድሜው ከ18
ዓመት በታች የሆነ ማንኛውም ሰው መሆኑ በሰው የመነገድና ሰውን በሕገወጥ መንገድ ድንበር የማሻገር ወንጀልን ለመከላከልና ለመቆጣጠር የወጣው አዋጅ ቁጥር 1178/12
ዓንቀፅ 2(10) ስር ሰፍሮ ይገኛል፡፡ በመሆኑም ሕጻን የሚለዉ ትርጉም 18 ዓመት ያልሞላው ለአካለ መጠን ያልደረሰ ሰው መሆኑ በዓለም አቀፍም ሆነ በሀገር ውስጥ ሕግ የተረጋገጠ ነው ማለት ይቻላል።

የሕጻናት ስራ ማለት ማንኛውም ሕፃን ሀገሪቱ ከደነገገችው ዝቅተኛ የስራ ቅጥር የዕድሜ ገደብ በታች ሆነው የሚሰሩት ለዕድሜያቸዉ የማይመጥን ስራ ማለት ነው። ሆኖም ግን
የሕጻናት ጉልበት ስራ ጉዳት በማያስከትልና ጤናማ በሆነ መልኩ ሊከናወን ይችላል። የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ግን የዚህ ተቃራኒ ሆኖ ማለትም በሕግ ከተፈቀደው ሁኔታ ውጭ
ወይም ለሕጻኑ አካል ወይም ዕድሜ በተፃረረ መልኩ ስራ እንዲሰራ ወይም አገልግሎት እንዲሰጥ ማድረግ ስለመሆኑ በአዋጅ/ቁ 1178/12 አንቀፅ 2(5) ላይ ሰፍሯል፡፡

የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነቶች፡- ምንም እንኳን ሕጻናት በብዙ ዓይነት ስራ ተሰማርተው ስለሚገኙ የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነቶችን መለየት አስቸጋሪ ቢሆንም ዋና ዋናዎቹ
የሚከተሉት ናቸው።

(ሀ) የቤት ውስጥ ስራ፡- ይህ የስራ ዓይነት ሕጻናት በወላጆቻቸው ወይም በአሳዳጊዎቻቸው ቤት ሆነው የሚሰሩት ስራ ነው። ከዚህም በተጨማሪ በክፍያ ከቤተሰባቸው ውጭ በቤት ሰራተኛነት የሚሰሩ ሕጻናትም በዚሁ ስር የሚካተቱ ናቸው፡፡ እነዚህ ህጻናት ከእይታ የራቁና መረጃ የማይገኝባቸው በመሆናቸው ለብዙ ዓይነት ብዝበዛና ጥቃት የተጋለጡ ናቸው። ይህ ማለት ግን ሕጻናቱ አቅማቸው የሚችለውን ያክል ቤተሰቦቻቸውን መርዳታቸው ብዝበዛ ነው ማለት አይደለም፡፡

(ለ) የደመወዝ ስራ፡- ይህ የህፃናት ጉልበት ብዝበዛ ዓይነት መደበኛ ወይም ኢ-መደበኛ፣ ህጋዊ ወይም ህገወጥ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ ያክል በኮንስትራክሽን ድርጅት፣ በማምረቻ
ድርጅት፣ በማእድን ስራ፣ በአግሮ ኢንደስትሪ እንዲሁም በወንጀል ስራ ሕጻናት የሚቀጠሩባቸው መስኮች ናቸው።

(ሐ) ከቤት ውጭ ያለ ያለክፍያ ስራ፡- ይህ የስራ ዓይነት በብዛት የተለመደው በግብርና ስራዎች ላይ ነው። በተለይ በታዳጊ ሀገሮች ሕጻናት በግብርና ስራ ላይ ቤተሰቦቻቸውን
ለመርዳት በለጋ እድሜያቸው ስራ ይጀምራሉ።

(መ) ባርነት ወይም የግዴታ ስራ፡- ሕጻናት ምንም በማያውቁት ሁኔታ በገንዘብ ለስራ ይሸጣሉ። አንዳንዴም ባለሀብቶች ከሰራተኞቻቸው የሕጻን ልጆቻቸውን ጉልበት ይገዛሉ።
በሌላ በኩል ሕጻናት የወላጆቻቸው ዕዳ መያዣ ይሆናሉ። ይኸውም የሕጻኑ ወላጆች ያለባቸውን ዕዳ መክፈል ሲያቅታቸው ሕጻን ልጃቸውን ለባለ መብቱ አሳልፈው ይሰጣሉ።

የህጻናት ጉልበት ብዝበዛ መንስኤዎች፡- ብዙ ጊዜ ሕጻናትን ለጉልበት ብዝበዛ ተጋላጭ ከሚያደርጓቸው ምክንያቶች ድህነት በቀዳሚነት ተጠቃሽ ይደረጋል። ብዙ ደሃ ቤተሰቦች
ኑሯቸውን ለመደጎም ሲሉ ለስራ ያልደረሱ ሕጻናትን የተለያዩ ስራዎችን እንዲያከናዉኑና ለቤተሰቡ ተጨማሪ ገቢ እንዲያስገኙላቸዉ ይጥራሉ። ሆኖም ግን ድህነት ብቻውን ለሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ መንስኤ ሊሆን አይችልም።
ሕጻናትን ለጉልበት ብዝበዛ የሚያጋልጣቸው ሌላው ምክንያት ከባህላችንና ከልምዳችን ጋር የተያያዘ ነው። አብዛኛው ሰው ሕጻናት በለጋ ዕድሜያቸው የተለያዩ ዕውቀቶችና ክህሎቶች
እንዲኖራቸው በማሰብ በስራ ላይ እንዲሰማሩ ይደግፋሉ ይገፋፋሉም። ከድህነቱ በተጨማሪ አንድ ሕጻን አካል ጉዳተኛነቱ ለጉልበት ብዝበዛ ተጋላጭ መሆኑን ይበልጥ ያጠናክረዋል።
የትምህርት ዕድል ያለመኖርም ሌላው ገፊ ምክንያት ነው። የወላጆች ሞት፣ በቂ የገቢ ምንጭ አለመኖር፣ የወላጆች የትምህርት ደረጃ ማነስ፣ የቤተሰብ መፍረስ፣ ግጭትና የቤት
ውስጥ ጥቃቶች የመሳሰሉትም በመንስኤነት ሊጠቀሱ ይችላሉ።

የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ የሚያስከትለው ጉዳት፡- የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ በህፃናቱ ላይ ከሚያሰከትለው ከፍተኛ የአካላዊ፣ ስነልቦናዊ፣ ማህበራዊና የመሳሰሉት ጉዳቶች ባለፈ
በህብረተሰብና በሀገር ላይ የሚያስከትለው ጉዳት ከፍተኛ ነው። በሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ ምክንያት በሕፃናቱ ላይ በቀጥታ ከሚደርሱ ጉዳቶች መካከል አንዱና ዋነኛው የጤና ጉዳት ነው። የብዝበዛ ሰለባ የሆኑ ህፃናት ከቀላል የአካል ጉዳት እስከ ሞት ለሚደርስ ጉዳት ይጋለጣሉ ወይም ለዕድሜ ልክ ለማይሽር አካላዊም ሆነ አእምሯዊ ጉዳት ሊዳረጉ ይችላሉ።
በሕፃናቱ ላይ ከሚያስከትለው ተፅእኖ በተጨማሪ በማህበረሰቡም ላይ የሚኖረው ጉዳት ቀላል አይደለም። የአዘዋዋሪዎች መስፋፋት በማህበረሰቡ ውስጥ ህገወጥነትንና ወንጀል እንዲበራከት ዓይነተኛ ምክንያት ይሆናል። በሌላ በኩል ደግሞ የብዝበዛ ሰለባ የሆኑት ሕፃናት
ራሳቸው ለአደንዛዥ ዕፆችና ለተለያዩ ሱሶች ስለሚጋለጡ ወደ ወንጀል ነክ ተግባራት እንዲገቡ ያደርጋል።

የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ የሀገር ኢኮኖሚ ላይም አሉታዊ ተፅእኖ ያስከትላል። ከድህነት ጋር በተያያዙና በልዩ ልዩ ምክንያቶች በሀገር ውስጥም ሆነ ወደ ውጭ በሚደረገው የህገወጥ የሕፃናት ዝውውር የወደፊት ሀገር ተረካቢ ሊሆን የሚችለውን በርካታ አምራችና ብቁ የሰው ኃይል ማጣትን ሊያስከትል ይችላል።

የህጻናት ጉልበት ብዝበዛን የሚመለከቱ የሕግ ማእቀፎች፡- በሀገራችን በአሁኑ ጊዜ እየተስፋፋ የመጣውን የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛን ለመቆጣጠር የሚያስችሉ ዓለም አቀፋዊም
ሆነ ሀገራዊ የሕግ ማእቀፎች መኖራቸው ችግሩን ለመቅረፍ የሚጠቀስ ምቹ ሁኔታ ነው። ሆኖም ግን ከሕግ ክፍተቱ ባሻገር ህግን የማስፈጸም እንቅስቃሴዎች በሚገባ የዳበሩ
ባለመሆናቸው ችግሩ ከህግ አንጻር ተገቢውን ትኩረት አግኝቷል ለማለት አያስችልም።

ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች፡- በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ካጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች መካከል ዋና ዋናዎቹ የሕጻናት መብቶች ኮንቬንሽን፣ የአፍሪካ ሕጻናት መብቶችና ደህንነት
ቻርተር፣ የዓለም ስራ ድርጅት አነስተኛ የስራ ስምሪት ዕድሜ መወሰኛ ስምምነት ቁጥር 138/1973 እና የአስከፊ የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ማስወገጃ ስምምነት ቁጥር 182/1999 የሚጠቀሱ ናቸው። በእነዚህ ስምምነቶች የሕጻናት ጉልበት ብዝበዛ ላይ ክልከላ የሚያደርጉ አንቀጾች ተካተዋል።

ሀገር አቀፍ ህጎች፡- በኢትዮጵያ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ የሕፃናት ጉልበት ብዝበዛ ላይ ክልከላና ጥበቃ የሚያደርጉ ህጎችና ድንጋጌዎች አሉ። ከእነዚህም ዋና ዋናዎቹ በኢፌድሪ
ሕገመንግስት፣ በአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ አዋጅ፣ በኢፌድሪ የወንጀል ሕግና በአዋጅ ቁጥር 1178/12 ውስጥ የሚገኙ ናቸው። እነዚህ ሕጎች የሕጻናት መብቶችን የሚያስከብሩ፣
ዝቅተኛ የስራ ስምሪት ዕድሜን የሚወስኑ ወዘተ ድንጋጌዎችን የያዙ ሲሆን ድንጋጌዎቹ ተጥሰው ሲገኙ ደግሞ ከ7-15 ዓመት ሊደርስ በሚችል የእስራት ቅጣት ድርጊቱ በከባድ ሁኔታ ተፈፅሞ ከተገኘም እስከ 25 ዓመት ብሎም በዕድሜ ልክና በሞት ቅጣትም የሚያስቀጡ ሕጎች ናቸው፡፡ (አዋጅ ቁጥር 1178/12 ዓንቀፅ 3 እና 4ን ይመልከቱ)

ቸር ሰንብቱ
ፌናን
ህዳር 18/2013 ዓ.ም

ሕጉ ምን ይላል
ስለ ፍርድ አፈፃፀም-
፨ ፍርድ አፈፃፀም ማለት ፍ/ቤት የሰጠውን ፍርድ በእራሱ አማካኝነት ወደ ተግባር የሚለውጥበት ሥርዓት ነው።
፨ የፍርድ አፈጻጸም ስርአት ህጉን መሰረት በማድረግ የፍትሐ ብሔር ስነ-ስርዓት ህጉን መሰረታዊ ዓላማ ግንዛቤ ውስጥ በማስገባት በአነስተኛ ወጪ፣ ጊዜና ጉልበት በተፋጠነና ፍትሐዊ በሆነ መንገድ እንዲፈፀም በሚያስችል አግባብ ተግባራዊ መደረግ ይኖርበታል፡፡
፨ ስለ ፍርድ አፈፃፀም የተደነገጉት ድንጋጌዎች(የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 378-417) በመከተል ፍርድን በተግባር መተርጎም እንደመሆኑ መጠን የማስፈፀሚያ ሥርዓቱ በጥቅሉ የተጠቀሱትን የፍ/ብሄር ሥነ ሥርዓት ሕጉን መሰረታዊ ዓላማ ተከትሎ መፈጸም አለበት።
፨ የፍርድ ባለዕዳው(ውሳኔ የተወሰነበት ወገን) በፈቃዱ እንደፍርዱ ፈፅሞ ከተገኘ የአፈፃፀም ክርክር አስፈላጊ አይሆንም። በፈቃደኝነት ፈፅሞ ባልተገኘ ግዜ ግን የፍርድ ባለመብቱ(ውሳኔ ያሰጠው ሰው) በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 378(1) መሰረት ውሳኔውን ለሰጠው ፍ/ቤት ማመልከቻ በማቅረብ እንዲፈፅም ማስገደድ(ንብረቱን ማሸጥ፣ ከደመወዝ 1/3ኛ ማስቆረጥ) የመሳሰሉትን በፈፃሚው ፍ/ቤት ትዕዛዝ ማሰጠት አስፈላጊ ይሆናል።
Mr zed
ምንጭ
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ ሕ
በይነመረብ

በ1996 ዓ.ም የወንጀል ህግ ስለህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ የደነገገውን በስፋት እናያለን፡፡
ህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ምን እንደሆነና አንድ ሰው የፈፀመው ድርጊት አፈጻጸሙ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ከሆነ ቅጣትን የማያስከትል መሆኑ የተደነገገው በዚሁ ህግ ጠቅላላ ክፍል በቁጥር 78 ላይ ነወ፡፡ በዚህ አንቀጽ መሰረት አንድ ድርጊት በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈፀመ ነው፡፡ የሚባለው ምን ምን ሁኔታዎች ተሟልተው ስገኙ እንደሆነ ከዚህ ቀጥሎ በዝርዝር እንመለከታለን፡፡
3.1) አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት መኖር
በወንጀል ህግ አንቀጽ 78 ላይ እንደተመለከተው አንድን ድርጊት ራስን ወይም ሌላውን ፣ የራን ወይም የሌላውን ሰው መብት ለመከላከል ስባል የተደረገ ነው ለማት በዚሁ መካከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል መሆኑን ማረጋገጥ የሚቻለው እንዴት ነው? ተከላካዩ ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ በቂ ሊሆን ይችላል ወይ? ጥቃቱስ እስኪፈፀም መጠበቅ ያስፈልጋል ወይ? የሚሉት ናቸው፡፡
በብዙ ሀገሮች የወንጀል ህጎች እንደተደነገገው አንድ ሰው መብቱን ከህገወጥ ጥቃት የሚከላከለው ጥቃቱ በተግባር ሲፈጸምበት ብቻ አይደለም፡፡ ጥቃቱ ገና በተግባር ባይፈጸምበትም በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል መሆኑ በታመነ ጊዜ የመከላከል መብትን መጠቀም ይቻላል፡፡ የእኛም ህግ ከዚህ የተለየ አይደለም፡፡ በወንጀል ህግ ቁጥር 78 ላይ ‹‹የራሥን ወይም የሌላውን ሰው መብት ህገወጥ ከሆነ ጥቃት ለማዳን›› የሚለው ሐረግ አጥቂው በማጥቃት ላይ ያለ መሆኑን የሚያመለክት ሲሆን‹‹በቅርብ ከሚደርስ ጥቃት›› የሚለው ሐረግ ደግሞ አጥቂው ጥቃቱን ለመፈጸም ወይም ለማድረስ ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ መነሳቱን የሚያመለክትና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት (in the normal course of things) የዚያን አይነት ውሳኔ አድርጎ የተነሳ ሰው በእርግጥ ይፈፅመዋል ተብሎ የሚታመን መሆኑን የሚያስገነዝብ ነው፡፡ ይህም ጥቃቱ በተግባር ከመፈጸሙ በፊትም ተከላካዩ መብቱን ለመከላከል የሚያስችል መሆኑን ያመለክታል፡፡
በህጉ መሰረት ጥቃቱ ተፈፅሞ ያለፈ ወይም ደግሞ ከመፈፀም ወይም ከመድረስ ገና ብዙ የራቀ መሆን የለበትም፡፡ ጥቃቱ ተፈፅሞ ወይም ደርሶ ካለፈ በኋላ ህጋዊ መከላከል መብት አይኖርም፡፡ ተጠቂዉ ጥቃቱ ተፈፅሞበጽ ካለፈ በኋላ የሚሰነዘረው የአጸፋ ጥቃት (counter-attack) የበቀል እርምጃ እንጂ ህጋዊ መከላከል ባለመሆኑ ድርጊቱ ህጋዊ መከላከል መሆን ቀርቶ ህገወጥ ይሆናል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ድርጊት ወይም ጥቃት ተፈፅሞ ያለፈው ወይም ያቆመው በዚህ ደቂቃና ሴኮንድ ላይ ነው ብሎ በትክክል መናገር ባይቻልም ከነገሩ ሁኔታ በመነሳት መገመት አያስቸግርም፡፡ ጥቃት አድራሹ ይፈፅም የነበረውን ህገወት ድርጊት አቁሞ ከጥቃቱ ቦታ ወይም ከተጠቂው ከራቀ ጥቃቱ ያለፈ መሆኑን በቀላሉ መገመት ይቻላል፡፡ በርግጥ ጥቃት የተፈፀመበት ወይም የደረሰበት ሰው በጥቃቱ ምክንያት የፍርሃ፣ የድንጋጤ፣ የደም ፍላት ወዘተ ስሜቱ ወዲያውኑ ሊበርድለት ስለማይችል ነገሩን የማመዛዘን ችሎታውን ለጊዜው ሊያጣ ይችል ይሆናል፡፡ በተለይ አጥቂዎቹ በርካታ በመሆን በአንድ ግለሰብ ላይ ጥቃትን በሚደርሱብት ጊዜ የተክላካዩ በጥቂቶቹ ላይ የወሰደው የመከላከል እርመጃ ጥቂቱን ለጊዜው ጋብ ሊደርገው ይችላል፡፡ ነገር ግን ከአጥቂዎቹ መካከል ቀሪዎቹ ጥቃቱን የሚቀጥሉ መስሎ ከታየው በነሱ ላይ የሚወስደው የመከላከል እርመጃ ጥቃቱ ከቆመና ሰሜቱ ከበረደልት በኋላ ያደረገው አያሰኘውም፡፡
በአንድ ወቅት ስለተፈጸመ ከዚህ ሁኔታ የቅርብ ግንኙነት ስላለው እንደ ጉዳዩ እንመልከት፡፡ አንድ ግለሰብ አምስት ሰዎች በመተባበር ጥቃት ሲያደርሱበት ከመካከላቸው አንዱን መትቶ ከገደለውና ስሜቱ ከበረደለት በኋላ ሌላወን ሆን ብሎ ተኩሶ አቁስሏል ትብሎ ተከሷል፡፡ ጉዳዩ በይግባኝ የቀረበለት ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ ‹‹…መልስ ሰጭ የማሰጠንቀቂያ ተኩስ አከታሎ ወደ ሰማይ ከተኮሰ በኋላ ድብደባው የሚቀጥል በመሆኑ ሟችን ተኩሶ ሲጥለው የግል ተበዳይ (ከሞች ግብረ አበሮች መካከል የሞች ወንድ የሆነው) ወደ ሟች ሊሄድ ሲል መመታቱ በመልስ ሰጪው ላይ አድኖ የነበረው ስሜት ካፈ በኋላ የተፈፀመ ነው ሊባል የማይችልና ተነጣጥሎ የማይታይ ነው›› በማለት በዐቃቤ ህግ አማካኝነት የቀረበው ይግባኝ ውድቅ አድርጐ መልስ ሰጭውን በነፃ አሰናብቷል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ጥቃት በእርገጠኛ ወዲያወኑ ሊደርስ የሚችል ነው የሚባለው ከፍ ሲል እንደተጠቀሰው አጥቂው ድርጊቱን ለመፈፀም ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ ሲነሳና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት ያንን ቁርጥ ውሳኔ ያደረገ ሰው ድርጊቱን በእርግጥ የፈፅመዋል ተብሎ ሲታመን ነው፡፡ ከዚሀም በተጨማሪ እርመጃዎችን ሊወስድ ይችላል፡፡ ለዚህ ግልጽ ግንዛቤ እንዲኖረን አንድ በጠቅላይ ፍርድ ቤት የተወሰነ ጉዳይ እንመልከት፡፡ አንዲት ሴት የህግ ባሏን በመጥረቢያ ቆራርጣ ገድላለች ተብላ በከፍተኛው ፍርድ ቤት ክስ ቀርቦባት እድሜ ልክ ፅኑ እስራት ይፈረድባትና ጉዳዩ በይግባኝ ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ይቀርባል፡፡ ከፍርድ ቤቱ መዝገብ ለመረዳት እንደተቻለው ይግባኝ ባይና ሟች በባልና ሚስትነት ለዘጠኝ አመታ ያህል አብረው የኖሩ ሲሆን ሟች በየጊዜው ይግባኝ ባይን እየደበደበ ያሰቃያታል፡፡ ከእለታት አንድ ቀን ሰክሮ በመምጣት ሲደበድባት እሳት አጥፍታ ጓዳ ትደበቃለች፡፡ ሟች ‹‹የት አባሽ ትገቢያለሽ›› በማለት ተከታትሎ መጥረቢያ አንስቶ ሊመታት ሲል ቀድማ መጥረቢያውን በመቀማት መትታ ገድላዋለች፡፡ በዚህ አድራጐቷ ተከሳ ቀርባ የከፍተኛው ፍርድ ቤት የእድሜ ልክ ፅኑ እስራት ፈርዶበታል፡፡ ጉዳዩን በይግባኝ ቀርቦለት የመረመረው ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ፍርድ ይግባኝ ባይ የሰጠችውን የእምነት ቃል ጥፋተኛ ከተባለችበት ከወንጀል ህግ አንቀጽ 539 ጋር በማገናዘብ እንደመረመር ነው አድራጐቱን የፈፀመችው ሟችን ለመግድል አስባና ቅደመ ዝግጀት አድርጋ ሳይሆን ሟች ከዚህ ቀደም በየጊዜው ያደርስባት ከነበረው ሰቃይ ሌላ በእለቱ ሰክሮ በመምጣቱ ሲጠጋት እንደለመደችው እንዳያያት እሳቱን አጥፈታ ብትደበቅም የትአባሽ ትገቢያለሽ ብሎ ከበሩ ላይ የእንጨት መፍለጫ መጥረቢያ በመያዝ ሊገድላት በፍለጋ ላይ እንዳለ መጥረቢያውን ከእጁ ነጥቃ መምታቷን ሲሆን በዚህ በግልፅ መገንዘብ የሚቻለው በወቅቱ (በእርግጠኛ) እንደሚገላት በእሶም በኩል ሕይወቷን ለማትረፍ ሟች እንዳያያት እሳት ማጥፋቷ ከዚያም ከጓዳ ገብታ መደበቋና ሟችም አድራጐቱን ሳይገታ እየገፋ መጥቶ ሊገላት የእንጨት መጥረቢያ ይዞ እሶን መፈለጉ ቀድማ በፍርሃትና በሽብር መጥረቢያውን በመንጠቅ መትታ ገድለዋለች፡፡ እሱም ቢቀድማ ኑሮ የእሱን ፅዋ እንደምትቀበል በወቅቱ ከደረሰው ሁኔታ ይህ ፍርድ ቤት ተገንዝቦል፡፡ ሟች መጥረቢያ ይዞ እየተሳደበ እና ይጋባኝ ባይ መብራት አጥፍታ ብትደበቅም ባለመታገስ መጥረቢያ ይዞ ሊገድላት ሲፈልግ ሳይገላት ቀድማ መምታቷ በህጋዊ መከላከል (አልሞት ባይ ተጋዳይነት) የፈፀመችው በመሆኑ አድራጐቷ በወንጀል ህግ አንቀፅ 78 የሚሸፈን ነው በማለት ይግባኝ ባይዋን በነፃ አሰናብቷታል፡፡ ከዚህ ውሳኔ መገንዘብ እንደሚቻለው ይግባኝ ባይዋ መከላከል ከማድረጐ አስቀድማ በሕይወቷ ላይ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ የሆነ ከባድ ጥቃት አንዣቦ እንደነበርና ጥቃቱንም ለማስወገድ መብራት በማትፋትና በጨለማ ጓዳ በመደበቅ የተቻላትን ሁሉ ጥረት አድርጋ ከጥቃቱ መዳ