ነስና መብዛት በቅጣት አወሳሰን ላይ ከመጠቀም ባለፈ ከድርጊቱ አስቀጪነት ነጻ አያወጣም፡፡ እንደዚሁም እንደ ልማድ(hobby) ገንዘብ የምትሰበስብ ሰው መሆንህን ህጉ ለይቅርታ ምክንያት አድርጎ አላስቀመጠውም፡፡
 በዚህም ህግ አውጪውና የብሔራዊ ባንክ ገዢዎች የህግ መሰረታዊ ባህሪ የሆነውን የህብረተሰብን መልካምና ጤነኛ ባህልና ልማድን ዕውቅና መስጠት ማስከበርና መጠበቅ ያላገነዛበ ድንጋጌዎችን በማውጣት የግለሰብን መብት ባለማክበር ማህበረሰብ ለሞራል ህግ ተገዢ እንዳይሆን ዱላ እያቃበሉ ነው፡፡
 ለ/ የፍትህ ሚኒስትር ሰሩኩላር
ነገር ግን የኢፌዲሪ ፍትሕ ሚኒስቴር(ጠቅላይ ዐቃቤ-ህግ) ይህ ከላይ የተመለከተው አዋጅና መመሪያ መሰረታዊ የግለሰቦች መብት ላይ ጥሰት የሚያስከትል መሆኑን ዕውቅና በመስጠት በ2011ዓ.ም ባወጣው ሰርኩላር (ይህን ለማግኘት ያደረኩት ተደጋጋሚ ጥረት አልተሳካም) በኢትዮጵያ ሲመነዘሩ የገንዘብ መጠናቸው ከብር 1,000(አንድ ሺ) በታች የሆኑ በኢትዮጵያ ለክፍያ መዋል የሚችሉ ማንኛውም የውጪ ሀገር ገንዘቦችን በያዙና ባስቀመጡ ሰዎች ላይ ክስ እንዳይቀርብና ፣የቀረበ ክስ ካለም እንዲቋረጥ አድርጓል፡፡ ይህን ጽሁፍ በማገባደድ ላይ እንዳለሁ የፍትህ ሚኒስቴር ይህን ሰርኩላር በማሻሻል መጋቢት 15 ቀን 2014ዓ.ም በቁጥር ፍ/ሚ 01ደማ3066 በተጻፈ ሰርኩላር  ይህን የገንብ መጠን ልክ ወደ 100(አንድ መቶ ) የአሜሪካን ዶላር ከፍ ወይም አሁን ባለው የባክ ምንዛሬ ሲመነዘር ከ5,200(አምስት ሺ ሁለት መቶ) በታች ከሆነ ገንዘቡ እንዲወረስ ክስ ግን እንዳይቀርብ አሳውቋል፡፡ ልብ አድርግ ክስ እንዳይቀርብ እንጂ ድርጊቱ ወንጀል አይደለም አልተባለም፡፡ በዚህም ተግባሩ የግለሰቦች ጤናኛ ልማድን አክብሮ ጤናኛ ማህበረሰብ እንዲገነባ ፍትህ ሚኒስቴር መሰረት ጥሏል፡፡
3. ትግበራ
ህጉ በተለይም ደግሞ የፍትህ ሚኒስቴር ሰርኩላር ደብዳቤ ተፈጻሚ እየሆነ ባለበት ሁናቴ የራሱ የተቋሙ ሰራተኞች ከላይ ለዚህ ጽሁፍ ምክንያት የሆነውን ክስ ማቅረባቸው ተቋሙና ሰራተኞቹ የትና የት ናቸው? የሚያሰብል ጥያቄ ያስነሳል፡፡ እኔም የተቋሙን ሰርኩላር መሰረት በማድረግ ጉዳዩን ለበላይ አካል በማሳወቅ ከ8ወራት የፍርድ ቤት ምልልስ በኃላ ክሱ ተቋርጦ መዝገቡ ተዘግቶ ተሸኘን፡፡ ይህ አንድ ጉዳይ የትግበራው ሙሉ ሂደትን ለማስቃኘት በቂ እንዳልሆነ አውቃለሁ፡፡ ቢሆንም ሀሳቤ እንደ ሁልጊዜው የገጠማችሁን እንድታካፍሉንና ልማድን በዕውቀት እንድንሽር ነውና ዝምታቹን ስበሩ፡፡

የፌደራል ፍርድ ቤቶች የዳኝነት አገልግሎት ክፍያ ተመን ማሻሻያ ሊያደርጉ ነው!
ዋዜማ ራዲዮ- እንደዘገበችው
በፌደራል ፍርድ ቤቶች ለሚደረግ የዳኝነት አገልግሎት ከእስካሁኑ ከፍ ያለ የዳኝነት ክፍያ የሚያስከፍል ረቂቅ ደንብ ተዘጋጅቶ የሕዝብ ተወካዮች ምክር-ቤት ውሳኔን እየጠበቀ ነው። ከፌደራል ፍርድ ቤቶች በተውጣጡ ባለሙያዎች እና በጠቅላይ ፍርድ ቤት አማካኝነት የተዘጋጀው ይህ አዲስ ረቂቅ ደንብ ከ60 አመታት በላይ ሲያገለግል የነበረውን የክፍያ ተመን የሚቀይር ሲሆን ፍርድ ቤቶች የህዝብ ተወካዮች ምክር-ቤት የሚያጸድቅላቸውን በጀት ብቻ ሳይጠብቁ በገንዘብ ራሳቸውን እንዲደግፉ የሚያግዛቸው እንደሚሆን ይታመናል።
በ1945 ዓ.ም ወጥቶ እስካሁን በስራ ላይ ባለው ተመን መሰረት ተገልጋዮች አሁን የሚከፍሉት ትንሹ የክፍያ መጠን የክስ መጠኑ እስከ 10 ብር ድረስ ለሆነ ክስ 50 ሳንቲም ሲሆን ይህም እንደየ ክሱ ገንዘብ መጠን ክፍያው በትንሹ እያደገ ይሄድና የመጨረሻው የክፍያ መጠን የክስ መጠኑ ከዘጠኝ መቶ ሺህ እስከ አንድ ሚልየን ብር ለሚደርስ ክስ 12,850 ይሆናል። ከአንድ ሚልየን ብር በላይ ላለ የክስ መጠን የዳኝነት የሚከፈልበት ግልጽ ደንብ ባለመኖሩ ምክንያት ፍርድ ቤቶች ወጥነት የሌለው አሰራር ሲከተሉ ቆይተዋል። በአሁን ጊዜ ፍርድ ቤቶች እጅግ ከፍተኛ የገንዘብ መጠን ያላቸው እና በቢልየን ብር የሚተመኑ የፍርድ ጉዳዮችን የሚያዩ ሲሆን ከነዚህም የሚፈለገውን ያህል የዳኝነት ክፍያ ሳያስከፍሉ ቆይተዋል።
ረቂቅ የዳኝነት ክፍያ ደንቡ ክፍያዎችን በመቶኛ የአከፋፈል መጠን ያዘጋጀ ሲሆን የመጀመሪያ ክፍያውም እስከ 20,000 ብር ድረስ የገንዘብ መጠን ላላቸው ጉዳዮች 8 በመቶ ያስከፍላል። ረቂቁ ከፍተኛ የገንዘብ መጠን ላላቸው የክስ ሂደቶችም የገንዘብ አከፋፈል ስርዓት ያለው ሲሆን የክስ ገንዘቡ እያደገ በመጣ ቁጥር የመቶኛ መጠኑም ከ8 በመቶ እያነሰ የሚመጣ ይሆናል። ዝቅተኛው የመቶኛ አከፋፈልም አንድ በመቶ ሲሆን ይህም የገንዘብ መጠናቸው ከ 200 ሚልዮን በላይ ላሉ ክሶች ይሆናል።
በገንዘብ ሊተመኑ ለማይችሉ አቤቱታዎችም ረቂቅ ደንቡ የክፍያ ደንብ ያወጣ ሲሆን በዚህም መሰረት በፌደራል አንደኛ ደረጃ ፍርድ ቤቶች ለሚቀርቡ አቤቱታዎች ተገልጋዮች አንድ ሺህ ብር መክፈል ይኖርባቸዋል። በፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤቶች ለሚቀርቡ አቤቱታዎች ደግሞ ተገልጋዮች አንድ ሺህ አምስት መቶ ብር መክፈል ይኖርባቸዋል።
ከዚህ በተጨማሪም ረቂቅ ደንቡ ለዳኝነት አገልግሎት የማይከፈልባቸውን ጉዳዮች ያስቀመጠ ሲሆን እነዚህም በህግ በደሃ-ደንብ እንዲከራከር ለተፈረደለት ሰው እና የሰብዓዊ መብት ይከበርልኝ ለሚሉ አቤቱታዎች ነው። ሆኖም የሰብዓዊ መብት ይከበርልኝ አቤቱታዎች ከንብረት ክርክር ጋር የተያያዙ ከሆኑ የዳኝነት አገልግሎት ክፍያ እንዲፈጽሙ ይገደዳሉ።

የሽያጭ ውልን የተመለከቱ አንዳንድ ነጥቦች
በሙሉ ቀን ሰኢድ ሀሰን እንደተጻፈው፡
መግቢያ
በዚህ ጽሑፍ የሽያጭ ውል ምንነት፣ የማይንቀሳቀስ ንብረት የገዛ ሰው ስላለው መብትና ገዥው ስለሚኖርበት ግዴታ፣ የሽያጭ ውልን መሰረት አድርገው የሚቀርቡ ክርክሮች ይዘታቸው እና የይርጋ ገደባቸው ምን እንደሚመስል እንዲሁም የማይንቀሳቀስ ንብረት የገዛ ሰው ንብረቱን ሊለቅ የሚችልባቸው የሕግ አግባብ ምን ምን እንደሆኑ ከፍትሐብሔር ሕግ እና ከሰበር ውሳኔዎች አንጻር ዳሰሳ ለማድረግ ተሞክሯል፡፡
1. የሽያጭ ውል ማለት ምን ማለት ነው
በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2266 ላይ እንደተገለጠው የሽያጭ ውል ማለት በሻጭና በገዥ መካከል አንድን ነገር አስመልክቶ አንደኛው ወገን የተወሰነ ገንዘብ (price) ለመክፈል ሌላኛው ወገን ደግሞ ዕቃውን ከነ ባለሀብትነቱ ለማስረከብ የሚገቡት ውል ነው፡፡
በዚህ የሽያጭ ውል ትርጉም ውስጥ ጎልተው የሚወጡ ነጥቦች
• የሽያጭ ውል ልዩ ውል መሆኑና በሁለት ወገኖች መካከል የሚካሄድ መሆኑ፤
• ገዥ የሚባለው ወገን ገንዘቡን ለመክፈልና ሻጭ የሚባለው ወገን ደግሞ የሽያጭ ውሉ አላማ የሆነውን ነገር (ዕቃ) ባለሀብትነት ለገዥው ለማስተላለፍ ግዴታ የሚገቡበት መሆኑ ናቸው፤
• ገዥው ከሻጩ የሚረከበው ዕቃ ዋጋ በገንዘብ ተተምኖ በሽያጭ ውሉ ላይ መገለጽ ይኖርበታል፡፡
በሌላ አነጋገር የሽያጭ ውል በሁለቱም ወገኖች ዘንድ የግዴታ መቋቋምና መፈጸም የሚያስከትል ሆኖ ይህም ባህሪው በአንደኛው ወገን ላይ ብቻ ግዴታ ከሚጥሉ እንደ የስጦታ ውል ካሉ ልዩ ውሎች የሚለየው ነው፡፡ የሽያጭ ውል በባህሪው የችሮታ (gratuitous) ባህሪ የለውም፡፡
ከሽያጭ ውል አይነተኛ ባህሪያት አንዱ ባለሀብትነትን ለገዥ ማስተላለፉ ነው፡፡ ይህም በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2281-86 ተመላክቶ ይገኛል፡፡ ይህ የሆነበት ዋነኛ ምክንያትም የሽያጭ ውል አላማ ገዥን ባለቤት ማድረግ ነው፡፡ በመሆኑም ሻጩ ዕቃውን ለገዥ ከማስረከቡ በተጨማሪ ባለቤትነትን ማስተላለፍ አለበት፡፡ ባለቤትነት በዋናነት በሕግ ወይም በውል ሊተላለፍ ይችላል፡፡ ባለቤትነት በሕግ ከሚተላለፍባቸው መንገዶች አንዱ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1161 ላይ የተጠቀሰው የቅን ልቦና ባለይዞታነት (good faith acquisition) መሰረት ነው፡፡ ባለቤትነት በውል ሲተላለፍ የተላለፈለት ወገን ገዥ ከአስተላላፊው ሻጭ ያነሰ መብት ሊኖረው አይችልም፡፡ ይህ ሀሳብ በላቲን /nemo dat qua non habet/ የሚባለው ሲሆን ትርጉሙ ማንም የሌለውን መብት ( ባለቤትነት) ሊያስተላልፍ አይችልም ነው፡፡ በመሆኑም ሻጭ መብቱን ከማስተላለፉ በፊት በርግጥ የባለቤትነት መብት ያለው መሆን መቻል ይኖርበታል፡፡
2. የማይንቀሳቀስ እና ልዩ ተንቀሳቃሽ ንብረት ገዥ ስላለው መብቶች እና የሻጭ ግዴታዎች
ሻጭ የማይንቀሳቀስ ንብረት ከሶስተኛ ወገን ይዞታና ቁጥጥር ነጻ በማድረግ የማስረከብ ግዴታ አለበት፡፡ ይህ ግዴታ ገዥ ለሻጭ ከሚሰጠው የመነቀል ዋስትና ግዴታ የተለየ ነው፡፡ ሻጭ ንብረቱ ላይ የሰፈሩትንና በንብረቱ መዝገብ የተመዘገበ መብት የሌላቸውን ሰዎች የማይንቀሳቀስ ንብረት እንዲለቅቁ በማድረግ ለሻጭ የማስረከብ ግዴታ የማይንቀሳቀስ ንብረት ውል በመፈጸም ሂደት ገዥ ለሻጭ ሊያከናውነው የሚገባ የመጀመሪያ ግዴታ ነው፡፡ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2882 እና ተከታይ ድንጋጌዎች መሰረት ሻጭ ለገዥ የሸጠለት የማይንቀሳቀስ ንብረት የማይንቀሳቀስ ስለመሆኑ የሚሰጠው ዋስትና ገዥ የገዛውንና የተረከበውን የማይንቀሳቀስ ንብረት ከሌሎች ሰዎች ቁጥጥር ነጻ ሆኖ ከተረከበ በኋላ ንብረቱ የእኔ ነው ባይ ቢመጣ ሻጭ በዋቢነት ሊቆምለት የሚገባ መሆኑን የሚያመላክቱ ድንጋጌዎች ናቸው፡፡
ገዥ የቤቱ ባለሀብትነት መብት በሽያጭ ውል ከሻጭ የተላለፈለት መሆኑን የሚያሳይ የሽያጭ ውል ሰነድና በሽያጭ ውሉ መሰረት በማይንቀሳቀሰው ንብረት ባለኃብትነት የተዛወረለት መሆኑን የሚያሳይ ማስረጃ በማያያዝ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1206 መሰረት ክስ ለማቅረብ የሚያስችል መብትና ጥቅም አለው ወይስ የለውም? የሚለው ጉዳይ በፍርድ ቤቶች ዘንድ ክርክር ሲካሄድ ይስተዋላል፡፡ በአንድ አንድ ችሎቶች ገዥ የቤቱን ሻጭ ከመክሰስ በስተቀር በቀጥታ በተሸጠው ቦታ ላይ ቤት ሰርተው የሚኖሩ ሰዎች ቤቱን እንዲለቅቁ ክስ ማቅረብ አይችልም በማለት ውሳኔ ሲሰጡ ይስተዋላል፡፡ ከዚህ ጋር በተያያዘ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰ/መ/ቁ 100395 በቅጽ 21 ላይ ትርጓሜ የሰጠ ሲሆን ትርጓሜውም “ገዥ ሻጭ በሽያጭ ውሉ መሰረት የተሸጠውን ቤት የያዙትን አስለቅቀው ያስረክቡኝ በሚል ክስ ሲያቀርቡ በማይንቀሳቀሰው ንብረት ላይ በማናቸውም ሁኔታ የሚገኙ ሰዎችን በተከሳሽነት አጣምረው መክሰስ እንዳለባቸው በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 36(4) አስገዳጅ በሆነ ሁኔታ ይደነግጋል፡፡ ይህም ሻጭን በሚከሱበት ጉዳይ የተሸጠውን ቤት የያዙትን የግድ በተከሳሽነት እንዲሳተፉ ማድረግ የሚገባ ነው፡፡ በፍርድ ቤቶች ገዥ ሻጭን ከመክሰስ በስተቀር በተሸጠው ቦታ ላይ ቤት ሰርተው የሚኖሩ ሰዎች ቤቱን እንዲለቅቁ ክስ ማቅረብ አይችልም በማለት የሚሰጡት ውሳኔ ሻጭ በሽያጭ በተላለፈው ንብረት ላይ ያለውን መብትና ጥቅም ለማስከበር ገዥው ከውል የመነጨ መብት ያለው መሆኑን ያላገናዘበና የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1195፣ 1206 እና የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 33(2)ን ድንጋጌዎች ያላገናዘበ በመሆኑ ስህተት ያለበት ነው” በማለት ወስኗል፡፡
የመኪና ሽያጭ፡ የመኪና ሽያጭን በተመለከተ ሻጭ ከመኪናው ጋር በተገናኘ ከመኪናው ጋር የተያያዙ አስፈላጊ ሰነዶችን ለገዥ አሟልቶ ያስረከበ መሆኑ ከተረጋገጠ ገዥ ስመ ኃብቱ በስሜ አልተዘዋወረም በሚል ምክንያት ብቻ ውሉ እንዲፈርስ የሚያቀርበው አቤቱታ ተቀባይነት የሌለው ሲሆን ስመ ሀብቱን ለማዞር አስፈለጊ ሁኔታዎችን አሟልቶ ስም እንዲዘዋወርለት ለሚመለከተው የአስተዳደር አካል ጥያቄ አቅርቦ መብቱ ሊረጋገጥለት ያልቻለ ሰው መብቱን የሚያስጠብቀው በሚመለከተው አካል ላይ በፍርድ ቤት ክስ በመመስረት እንጂ ውሉ እንዲፍርስለት በመጠየቅ አይደለም በማለት የፌ/ጠ/ፍ/ቤት በሰ/መ/ቁ 56569 በቅጽ 12 ላይ የህግ ትርጓሜ ሰጥቷል፡፡
3. የሽያጭ ውል አለመፈጸም ስለሚያስከትለው ውጤት
ተዋወይ ወገኖች ያቋቋሙት ውል አለመፈጸሙ ልዩ ልዩ ውጤቶችን ያስከትላል፡፡ አንድ ግዴታ እንደውሉ አልተፈጸመም የሚባለው
• ውሉ ሙሉ በሙሉ ካልተፈጸመ
• ውሉ በከፊል ተፈጽሞ በከፊል ደግሞ ካልተፈጸመ ነው፡፡
እንደ ውሉ አልተፈጸመም የሚል ወገን ሁለት መፍትሔዎች ይኖሩታል፡፡
1ኛ) ውሉን በግዴታ ማስፈጸም
2ኛ) ውሉን ማፍረስና ካሳ መጠየቅ (1784-1789) ይህም በነጠላ ማለትም በአንደኛው ወገን ከሳሽነት ወይም በፍርድ ቤት አጽዳቂነት ሊፈጸም ይችላል፡፡
ጉድለት ያለበት ንብረት ወይም ደግሞ ሙሉ የባለቤትነት መብት ለመገልገል የማያስችል ጉድለት ያለበት ንብረት የተረከበ ገዥ ያለው የማስተካከያ መብት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2336 እና ቀጥሎ ባሉት ድንጋጌዎች የተጓደሉትን ነገር አሟልቶ ይፈጸም ዘንድ ወዲያውኑ መጠየቅ ሲሆን ከዚህ ጋር ጎን ለጎንም በፍ/ብ/ህ/ቁ 2360 እንደተመለከተው ከላይ ከተመለከቱት የህግ መፍትሔዎች በሻጭ ግዴታ መጓደል ምክንያት የደረሰበትን ጉዳት በገንዘብ አስልቶ መጠየቅ እንደሚገባው ተመልክቷል፡፡
ገዥ የሽያጭ ውል በግድ እንዲፈጸምለት ለመጠየቅ የሚችለው ልዩ የሆነ ጥቅም የሚያስገኝለት ሆኖ ሲገኝ ሲሆን ገዥው ውሉ ላይ ልዩ ጥቅም አለው የሚባለው እና የሽያጭ ውሉን ፍርድ ቤቶች ሻጭ በፍርድ ሀይል እንዲፈጽም ለመወሰን የሚችሉት የሽያጭ ስምምነት የተደረገበ

ት እቃ በልምድ ምትክ ሊገኝለት የማይችል የሆነ እንደሆነ ወይም የተባለውን ምትክ ለመግዛት ገዥው ላይ ከፍ ያለ ወጪና ችግር የሚያስከትል እንደሆነ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2329 እና 2330 ተደንግጓል፡፡ ገዥውም ውሉ በግዴታ እንዲፈጸምለት የማስገደድ ሀሳብ ያለው መሆኑን በመግለጽ ለሻጭ ቅድሚያ ማስጠንቀቂያ መስጠት አለበት፡፡ እነዚህ ሁኔታዎች ካልተሟሉ ገዥ የሽያጭ ውሉ በፍርድ ኃይል ይፈጸምልኝ ለማለት አይችልም፡፡
የማይንቀሳቀስ ንብረት የሸጠ ሰው ሁለት ግዴታዎች አሉበት፡፡ እነርሱም፥-
1ኛ) የማይንቀሳቀሰውን ንብረት ከሌሎች ሶስተኛ ወገኖች ቁጥጥር ነጻ በማድረግ ለገዥ ማስረከብ ( የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2875 እና 2247)፣
2ኛ) የ3ኛ ወገኖች መብት ካለ ለገዥ ማስታወቅ፡፡ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2880 እና 2888 ናቸው፡፡ በመሆኑም የማይንቀሳቀስ ንብረት ገዝቶ የንብረቱ ባለሀብትነት ማስረጃ ተሰጥቶት ያለ ገዥ በማስረጃው ከተመለከተው ንብረት ውስጥ የተወሰነው በሌሎች ሰዎች እጅ ስር ከሆነ ገዥው እነዚህ ሰዎች ቦታውን እንዲለቅቁ ክስ ሲያቀርብባቸው ከውል የመነጨ መብት ይኖረዋል፡፡ ነገር ግን ሻጭ ቦታውን ከ3ኛ ወገን ነጻ አድርጎ የማስረከብ ግዴታ ስላለበት በክርክሩ ተሳታፊ ሊሆን ይገባል፡፡ ( ሰ/መ/ቁ 100395 ቅጽ 20)
ስለዚህ ከዚህ መረዳት እንደሚቻለው ተዋዋይ ወገኖች የሽያጭ ውልን በተመለከተ ያላቸውን አለመግባባት ለመዳኘት አቤቱታ ለፍርድ ቤት ለማቅረብ ይችላሉ፡፡ ይህ አቤቱታ በየትኛው የጊዜ ገደብ ውስጥ ለፍርድ ቤት ሊቀርብ እንደሚገባ ከዚህ በታች ባለው ርዕስ ስር እንመለከታለን፡፡
4. የሽያጭ ውል ይርጋ
በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2892 በተጠቀሰው መሰረት የማይንቀሳቀስ ንብረት የገዛ ሰው ውሉ እንደ ቃሉ ዓይነት እንዲፈጸምለት ለማድረግ የተለየ ጥቅም እንዳለው ሆኖ ይገመታል፡፡ ስለዚህ ውሉ እንደ ቃሉ ዓይነት እንዲፈጸምለት ለማስገደድ ይችላል፡፡ ስለሆነም ሻጩ ውሉን እንደ ውሉ ቃል ከመፈጸም መዘግየቱን ከተረዳበት ጊዜ አንስቶ እስከ አንድ ዓመት ድረስ ውሉ እንዲፈጸምለት ካልጠየቀ በቀር ገዥው ውሉን በግዴታ እንዲፈጽም የማድረግ መብቱን ያጣል፡፡ በዚህ ድንጋጌ የእንግሊዘኛው ትርጓሜ the buyer shall lose the right to demand the specific performance of the contract where he fails to demand it within one year after he has ascertain the delay of the seller በማለት ይደነግጋል፡፡ በአማርኛው መዘግየቱን ከተረዳበት በሚለው ቃል እና በእንግሊዘኛው ascertained በሚለው መካከል ልዩነት ያለ ሲሆን የድንጋጌው መንፈስ ገዥው በአንድ አመት ውስጥ እንዲፈጸምለት ለፍርድ ቤት ክስ ማቅረብ ያለበት ሻጭ በሽያጭ ውሉ መሰረት ለመፈጸም ፈቃደኛ አለመሆኑን ካረጋገጠበት ጊዜ ጀምሮ እንደሆነ የእንግሊዘኛውን የቃል አጠቃቀም በማየት ለመረዳት ይቻላል፡፡
ይህን ጉዳይ በተመለከተ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰ/መ/ቁ 38935 በቅጽ 8 ላይ የሕግ ትርጓሜ ሰጥቷል፡፡ ትርጓሜውም በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1731(1) እና 1732 መሰረት ተዋዋይ ወገኖች የውሉን ቃል መሰረት በማድረግ ውሉን የመፈጸም ፍላጎትና ቅን ልቦና ያላቸው መሆኑ የውል ሕግ ግምት የሚወስድበት ጉዳይ በመሆኑ ገዥ ሻጩ በሽያጭ ውሉ በገባው የውል ቃል መሰረት እንደሚፈጽም የተለያዩ የተስፋ ቃሎችን ሲሰጠው የቆየ መሆኑ የማስረዳት ግዴታ የለበትም፡፡ በተቃራኒው የፍ/ብ/ህ/ቁ 2892(3) ን ጠቅሶ የሚከራከር ሻጭ ከገዥ ጋር ባደረገው የሽያጭ ውል መሰረት ለመፈጸም ፍላጎት የሌለው መሆኑን ገዥ በማያሻማ ሁኔታ እንዲያውቅና እንዲረዳው ያደረገ መሆኑን የማስረዳት ግዴታ አለበት፡፡ በአጠቃላይ ሻጭ በገባው የሽያጭ ውል ቃል መሰረት ለመፈጸም ፍላጎት የሌለው መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ለገዥ ካሳወቀውና ገዥም ይህንኑ ከተረዳው እና ካረጋገጠ ከአንድ ዓመት በኋላ የውል ይፈጸምልኝ ክስ ገዥ ያቀረበ መሆኑን የማስረዳት ግዴታ የለበትም፡፡ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2892(3) ላይ ያለው ይርጋ ተፈጻሚነት የሚኖረው ገዥ ለሻጭ በውሉ መሰረት የመፈጸም ፍላጎት የሌለው መሆኑን በማያሻማ ሁኔታ ገዥ እንዲያውቀው ያደረገበትን ቀን መነሻ በማድረግ መሆን ይገባዋል፡፡ እንዲሁም የፍ/ብ/ህ/ቁ 2875፣2892(3) እና 2331 ተጣምረው ሲታዩ ውሉ የሚፈጸምበት ቀን በጥብቅ ወይም በቁርጥ የተወሰነ መሆኑ በተገለጸ ጊዜ ነው፡፡ በመሆኑም ሻጭ በውሉ መሰረት የመፈጸም ፍላጎት የሌለው መሆኑን ለገዥ በማያሻማ ሁኔታ ያሳወቀ መሆኑን ባላስረዳበት ሁኔታ ወይም የሽያጭ ውሉ የሚፈጸምበትን ጥብቅ የጊዜ ገደብ ባልገለጸበት ሁኔታ ተፈጻሚነት ያለው የይርጋ ጊዜ በፍ/ብ/ህ/ቁ 2892(3) የተገለጸው ሳይሆን በ1845 የተገለጸው ነው በማለት ትርጓሜ ሰጥቷል፡፡
5. የማይንቀሳቀስ ንብረት የገዛ ሰው ንብረቱን የሚለቅቅበት የሕግ አግባብ
በፍ/ብ/ሕ/ቁ ከ2882-2285 የተደነገጉት ድንጋጌዎች እንዲሁም በፍ/ብ/ሕ/ቁ 2284(2) ላይ ያሉት ድንጋጌዎች ተያይዘው በአንድነት ሲታዩ የተሸጠው የማይንቀሳቀስ ንብረት በሙሉ ወይም በከፊል የሻጩ ኃብት ሳይሆን የሌላ ሰው ኃብት ሆኖ ከተገኘ ገዥው እንደሚነቀል ወይም እንዲለቅቅ የሚደረግ ስለመሆኑ የሚጠቅሱ ናቸው፡፡ ገዥው በህጉ ያለው መፍትሔ ሻጩን መጠየቅ ነው፡፡ የሌላ ሰው ንብረት ንብረቴ ነው ብሎ መሸጥ ከህጉ ጋር የሚቃረን በመሆኑ ህገ ወጥ ነው፡፡ ህገ ወጥ ውል ደግሞ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1716 መሰረት ፈራሽ ነው፡፡ ገዥውም በዚህ ምክንያት ከንብረቱ ይነቀላል ወይም ለሕጋዊ ባለመብቱ እንዲለቅቅ ይደረጋል፡፡ ሻጩ በማጭበርበር ስመ-ንብረቱ በራሱ ስም አስመዝግቦ ቢሆን እንኳ ሻጩ ትክክለኛ ባለይዞታ እስካልሆነ ድረስ ገዥው ንብረቱን ከመልቀቅ አያድነውም፡፡
6. መደምደሚያ
የሽያጭ ውል ማለት በሻጭና በገዥ መሀከል አንድን ነገር አስመልክቶ አንደኛው ወገን የተወሰነ ገንዘብ (price) ለመክፈል ሌላኛው ወገን ደግሞ ዕቃውን ከነ ባለሀብትነቱ ለማስረከብ የሚገቡት ውል ነው፡፡ ሻጭ የማይንቀሳቀስ ንብረት ከሶስተኛ ወገን ይዞታና ቁጥጥር ነጻ በማድረግ የማስረከብ ግዴታ አለበት፡፡ ይህ ግዴታ ገዥ ለሻጭ ከሚሰጠው የመነቀል ዋስትና ግዴታ የተለየ ነው፡፡ ሻጭ ንብረቱ ላይ የሰፈሩትንና በንብረቱ መዝገብ የተመዘገበ መብት የሌላቸውን ሰዎች የማይንቀሳቀስ ንብረት እንዲለቅቁ በማድረግ ለሻጭ የማስረከብ ግዴታ የማይንቀሳቀስ ንብረት ውል በመፈጸም ሂደት ገዥ ለሻጭ ሊያከነውነው የሚገባ የመጀመሪያ ግዴታ ነው፡፡ ሻጩ ውሉን እንደ ውሉ ቃል ከመፈጸም መዘግየቱ ከተረዳበት ጊዜ አንስቶ እስከ አንድ ዓመት ድረስ ውሉ እንዲፈጸምለት ካልጠየቀ በቀር ገዥው ውሉን በግዴታ እንዲፈጸምለት የማድረግ መብቱን ያጣል፡፡ የማይንቀሳቀስ ንብረት በሙሉ ወይም በከፊል የሻጩ ኃብት ሳይሆን የሌላ ሰው ኃብት ሆኖ ከተገኘ ገዥው እንዲነቀል ወይም እንዲለቅቅ የሚደረግ ይሆናል። ገዥው በህጉ ያለው መፍትሔ ሻጩን መጠየቅ ነው፡፡

ጤና ይስጥልኝ!
በኢትዮጵያ የብሔራዊ ፖሊሲ የውጭ ግንኙነት መርሆዎችን የውቃሉ?
1987 የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ-መንግስት
አንቀፅ 86
1. የኢትዮጵያን ሕዝቦች ጥቅም የሚያስጠብቅና የሀገሪቱን ሉዓላዊነት የሚያስከብር የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ማራመድ፡፡
2. የመንግስታችን ሉዓላዊነትና እኩልነት ማክበር በሌሎች ሃገሮች ውስጥ ጣልቃ አለመግባት፡፡
3. የሀገሪቱ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ በጋራ ጥቅምና በእኩልነት ላይ የተመሠረቱ መሆኑን እንዲሁም በአለም አቀፍ ደረጃ የሚደረጉ ስምምነቶች የኢትዮጵያን ጥቅም የሚያስከብሩ መሆናቸውን ማረጋገጥ ፡፡
4. የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት የሚያስከብሩና የሕዝቦችዋን ጥቅም የማይፃረሩ ዓለም አቀፍ ሕጎችና ስምምነቶችን ማክበር፡፡
5. ከጎረቤት ሀገሮችና ከሌሎችም የአፍሪካ ሀገሮች ጋር በየጊዜው እያደገ የሚሄድ ኢኮኖሚያዊ ኅብረትና የሕዝቦች ወንድማማችነትን ማጎልበት ፡፡
6. በሀገሮች መካከል የሚነሱ ግጭቶች ሠላማዊ በሆነ መንገድ እንዲፈቱ ጥረት ማድረግ ፡፡

ቸር ይግጠመን !
አሊ ሣፊ (አቃቤ ሕግ)
ሚያዝያ 2014 ዓ.ም

ሰላም!
መቼም ሁሉም ሰው ሻጭም ገዥም ነው ሲባል ሳይሰሙ አልቀሩም። አባባሉ እውነት አለው። ለምን ቢሉ! እዚህ መንደር ሻጭ ሆኖ የምናውቀው ሰው በሌላ ጊዜና ቦታ ገዥ ወይም ሸማች ሆኖ ይገኛልና ነው። አስረጅ አምጡ ከተባለም የሰፈርዎን ባለሱቅ ዋቢ አድርገን እናቀርባለን። እርሱ በእርስዎ ሰፈር አለ የተባለ ነጋዴ ይሁን እንጂ መርካቶ ወይም አትክልት ተራ ላለ ነጋዴ አለ የተባለ ሸማች ወይም ገዥ መሆኑን ልብ ይሏል!
እናም ከስር የሰፈሩትን የሸማቾች መብቶች ራስዎን እንደሸማችም እንደነጋዴም እያዩ እንዲያነቧቸው እንጋብዝዎታለን።
ማንኛውም ሸማች፦
1. ስለሚገዛው ዕቃ ወይም አገልግሎት ጥራትና አይነት በቂና ትክክለኛ መረጃ ወይም መግለጫ የማግኘት መብት አለው፤
2. ዕቃዎችንና አገልግሎቶችን አማርጦ የመግዛት መብት አለው፤
3. የዕቃዎችን ወይም አገልግሎቶችን ጥራት ወይም አማራጮችን በማየቱ ወይም የዋጋ ድርድር በማድረጉ ምክንያት እንዲገዛ ያለመገደድ መብት አለው፤
4. በማንኛውም ነጋዴ በትህትናና በአክብሮት የመስተናገድ እንዲሁም በነጋዴው ከሚደርስበት የስድብ፣ የዛቻ፣ የማስፈራራት እና የስም ማጥፋት ተግባር የመጠበቅ መብት አለው፤
5. በገዛው የንግድ ዕቃ ወይም አገልግሎት ላይ ያገኛቸውን ጉድለቶችና ጉድለቶቹ ሊያስከትሉ ስለሚችሉት ጉዳት ለሚመለከተው የመንግስት አካል የማሳወቅ መብት አለው፤
6. ጉድለት ያለበት የንግድ ዕቃ የተሸጠለት ወይም ጉድለት ያለበት አገልግሎት የተሰጠው ከሆነ ግዥው በተፈፀመ በ15 ቀናት ውስጥ የንግድ ዕቃው እንዲለወጥለት ወይም አገልግሎቱ በድጋሜ ያለክፍያ እንዲሰጠው ወይም የከፈለው ብር እንዲመለስለት ሻጩን የመጠየቅ መብት አለው፤
7. የንግድ ዕቃዎችን ወይም አገልግሎቶችን በመግዛቱ ወይም በመጠቀሙ ምክንያት ለደረሰበት ጉዳት የንግድ ዕቃዎቹን ወይም አገልግሎቶቹን በማቅረብ የተሳተፉ ነጋዴዎች በተናጠል ወይም በአንድነት ካሳ እንዲከፍሉት የመጠየቅ መብት አለው።

ከንግድ ውድድርና የሸማቾች ጥበቃ አዋጅ ቁጥር 813/2006 የተወሰደ
ፋሲካ አጌና (አቃቤ-ህግ)
ግንቦት 1 ቀን 2014 ኣ.ም

ሰላም ለእርስዎ ይሁን!
አንድ ሰው የወንጀል ድርጊት ፈጽሞ ከተገኘና በፍርድ ቤት ቅጣት ከተጣለበት በኋላ ቅጣቱን ሳይጨርስ ሊፈታ ነው ወይም ተፈታ ሲባል ሰምተው ያውቃሉ? ለምንና እንዴት ይህ ሊሆን እንደሚችልስ ራስዎን ጠይቀው ያውቃሉ? እንግዲያውስ መሰረቷን በተሻሻለው የኢፌደሪ የወንጀል ህግ ላይ ያደረገችውው ይህችን አጭር መልእክት በማንበብ ስለአመክሮ ያለዎትን ግንዛቤ በጥቂቱም ቢሆን ያሳድጉ!
አመክሮ፡- አንድ ተቀጪ በእስር ወቅት ባሳየው መልካም ጠባይ የተነሳ የተጣለበትን ቅጣት ሙሉ በሙሉ ሳይፈጽም አስቀድሞ ከእስር በመልቀቅ ጠባዩን ለማሻሻልና ወደ መደበኛው ማህበራዊ ኑሮ ለመመለስ ሲባል የሚሰጥ የፈተና ወይም የሙከራ ጊዜ ነው።
ማንኛውም ተቀጪ በአመክሮ ለመፈታት እጩ ሆኖ ሊቀርብ የሚችለው በቅድሚያ የሚከተሉትን ዝቅተኛ መስፈርቶች አሟልቶ ሲገኝ ነው፡-
ሀ) ከተወሰነበት የእስራት ጊዜ ከሶስት እጅ ሁለቱን እጅ ሲፈጽም፤
ለ) ፍርዱ የእድሜ ልክ እስራት ሲሆን ሀያ አመት ሲፈጽም፤
ሐ) አስፈላጊ የሆነውን ነጻነት የሚያሳጣ ቅጣት ወይም የጥንቃቄ እርምጃ በመፈጸም ላይ ሳለ በስራውና በጠባዩ የተረጋገጠ መሻሻል ካሳየ፤
መ) በፈጸመው የወንጀል ድርጊት ምክንያት ለደረሰው ጉዳት በፍርድ ቤት በተወሰነው መሰረት ወይም ከተበዳዩ ጋር በተደረገው ስምምነት መሰረት በተቻለ መጠን ሊከፍል የሚጠበቅበትን ካሳ ለመክፈሉ ማረጋገጫ ካቀረበ፤ እና
ሰ) አመሉና ጠባዩ በመልካም አኗኗር ለመኖር የሚያስችለውና በአመክሮ መፈታቱ መልካም ውጤት ሊያስገኝ ይችላል ተብሎ የሚታመንበት ሆኖ ከተገኘ።

ለየት ያለ ሁኔታ ከሌለ በስተቀር የአመክሮ ጊዜ የሚቆየው በመሰረቱ ተቀጪው ሳይፈጽመው የቀረው ቅጣት ወይም የጥንቃቄ እርምጃ እስኪፈጸም ድረስ ነው። ሆኖም አመክሮ የሚቆይበት ጊዜ በማናቸውም ሁኔታ ከሁለት አመት ሊያንስ እና ከአምስት አመት ሊበልጥ እንዲሁም ለእድሜ ልክ ጽኑ እስራት ተቀጪዎች ከአምስት አመት ሊያንስ እና ከሰባት አመት ሊበልጥ አይችልም።

ማሳሰቢያ! በኢትዮጵያ የወንጀል ህግ መሰረት ልማደኛና ደጋጋሚ ወንጀለኞች በፍጹም በአመክሮ ሊፈቱ አይችሉም!

ግንቦት 10 ቀን 2014 ኣ.ም
ፋሲካ አጌና (አቃቤ-ህግ)

ጤና ይስጥልኝ!
በ1987ዓ.ም የወጣው የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት
የመከላከያ መርሆች ምንን መሠረት ያደረገ ነው?
አንቀፅ 87
የመከላከያ መርሆዎች
1. የሀገሪቱ የመከላከያ ሠራዊት የብሔሮች የብሔረሰቦት እና የሕዝቦችን ሚዛናዊ ተዋዕዖ ያካተተ ይሆናል፡፡
2. የመከላከያ ሚኒስትር ሆኖ የሚመራው ሲቪል ይሆናል፡፡
3. የመከላለያ ሠራዊት የሀገሪቱን ሉዓላዊነት ከመጠበቅ በተጨማሪ በዚህ ሕገ መንግሥት መሰረት በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የሚሰጡትን ተግባሮች ያከናውናል፡፡
4. የመከላከያ ሠራዊቱ በማናቸውም ጊዜ ለሕገ መንግሥቱ ተገዢ ይሆናል፡፡
5. የመከላከያ ሠራዊቱ ተግባሩን ከፖለቲካ ድርጅቶች ወገናዊነት ነፃ በሆነ አኳኋን ያከናውናል፡፡

አሊ ሣፊ (አቃቤ ሕግ)
ግንቦት 12/2014 ዓ.ም

በቦሌ ክ/ከተማ ፍትህ ጽ/ቤት የሕግ ስርጸትና ምክር መስጠት ዳይሬክቶሬት በኢትዮጵያ የውርስ ሕግ መሰረታዊ ሐሳቦች ዙሪያ ግንቦት 12 ቀን 2014 ኣ.ም ከክ/ከተማው ለተወጣጡ ነዋሪዎች ከተሰጠ ስልጠና ላይ የተወሰዱ ምስሎች

ኢትዮጲያ የአካባቢ ደህንነት መብት ከሚጠብቁት አገሮች ውስጥ አንዷ ነች፡፡
ይህንን መብት ለመጠበቅ የአላማዎች ምንጭ የት እንደሆነ ያውቃሉ?
በ1987 ዓ.ም የወጣው ሕገ-መንግሥት
አንቀጽ 92
1. መንግሥት ሁሉም ኢትዮጲያዊ ንጹህና ጤናማ አካባቢ እንዲኖረው የመጣር ኃላፊነት አለበት፡፡
2. ማንኛውም የኢኮኖሚ ልማት እርምጃ የአካባቢውን ደህንነት የማያናጋ መሆን አለበት፡፡
3. የሕዝብን የአካባቢ ደህንነት የሚመለከት ፖሊሲና ፕሮግራም በሚነደፍበትና ሥራ ላይ በሚውልበት ጊዜ የሚመለከተው ሕዝብ ሁሉ ሀሳቡን እንዲገልጽ መደረግ አለበት፡፡
4. መንግሥትና ዜጎች አካባቢያቸውን የመንከባከብ ግዴታ አለባቸው፡፡
አሊ ሣፊ (አቃቤ ሕግ)
ግንቦት 17/2014 ዓ.ም