طرح‌های ویرایش نشده: امتحانات چرچیلی!



ایرانی جماعت، هرکجا که سخاوتمند نباشد، در اسطوره‌پردازی و داستان‌باقی سخی و میهمان‌نواز است. یعنی وقتی قرار بر داستان‌سازی‌های افسانه‌ای باشد، زیاد خودی و غیرخودی نمی‌کند. از کوروش و داریوش شروع می‌کند و با عبور از نادرشاه و امیرکبیر و رضاشاه، حتی به برای مش قاسم هم افسانه می‌سازد. البته نه آن مش قاسمی که تا قبر چهار قدم بیشتر راه نداشت و آ آ آ آ! آن که خودش داستان‌پرداز بود. منظورم این یکی آریوبرزن مدرن ایرانی است! به هر حال، عرض می‌کردم که این سخاوت ایرانی، خودی و غیرخودی بر نمی‌آید و داستان‌سرایی‌هاش می‌تواند شامل حال هیتلر و استالین هم بشود. (همه‌اش که شد آدم‌کش! نمی‌دانم چرا کسی برای گاندی افسانه درست نمی‌کند!)

خلاصه، در دوران نوجوانی یک بار بابا برای‌ام تعریف کرد که وقتی جناب «چرچیل بزرگ» (که البته آن زمان هنوز نوجوان بوده اما بالاخره بزرگی با بعضی‌ها زاده می‌شود!) در جلسه کنکور حاضر می‌شود (خب، طبیعتا روایت‌ها یک مقدار بومی هستند!) متوجه می‌شود که پاسخ هیچ سوالی را نمی‌داند. (اصولا ندانستن و علم‌گریزی یکی از ویژگی‌های نوابغ و اسطوره‌هاست) بعد حضرت‌اش می‌بیند که سر جلسه بیکار است، می‌نشیند به خط خطی کردن برگه و خطوط خرچنگ قورباغه کشیدن تا وقت بگذرد. بعدها که اساتید می‌آیند برگه‌اش را صحیح کنند، از آن‌جا که اساتید انگلستان هم همه کاشف و دقیق و اهل تامل و وقت گذاشتن هستند، از خلال خطوط به ظاهر بی‌معنی، متوجه می‌شوند که رسام آن یک نابغه است! (آخر نوابغ، انسان‌هایی هستند که حرف بی‌معنی می‌زنند و طبیعتا خطوط بی‌معنی هم می‌کشند!)


بنده هم همیشه فرزند خلف و حرف‌گوش‌کنی بودم. پند پدر آویزه گوشم بود. نتیجه اینکه می‌توانید حدس بزنید که در دوره دانشگاه، (متاسفانه کنکور تستی بود و نمی‌شد نقاشی کرد!) چه تعداد از اساتید دانشگاه، برگه‌های امتحانی عجیب و غریبی دریافت می‌کردند که به جای پاسخ سوالات، در آن خطوط درهم و برهم و بی‌معنایی به چشم می‌خورد. باور کنید برای هر استاد دست‌کم چیزی معادل یک تابلو پیکاسو ارسال کردم، اما شما بگو دریغ از سر سوزنی دقت و تامل از این اساتید ایرانی! شما بگو کوچکترین اراده‌ای اگر اینجا برای کشف نوابغ وجود داشته باشد! خب همین می‌شود که استعدادهای وطنی یکی یکی از بین می‌روند و ستاره اقبال‌شان کشف نشده افول می‌کند. اما همین انگلستان، چطور ذره بین به دست گرفته و نوابغ خودش را کشف می‌کند؟ حالا آن‌ها کجا هستند و ما کجا؟

داستان آن مردان که شلیک نکردند!


تظاهر کنندگان ۱۷شهریور، اطلاعی از اعلام حکومت نظامی نداشتند. تظاهرات از روز قبل و برای ساعت ۸ صبح روز جمعه هماهنگ شده بود اما دستور حکومت نظامی تنها ساعت ۶ صبح جمعه صادر شد. وقتی مردم برای حضور در تجمع از راه رسیدند شاهد موضع‌گیری تهاجمی نیروهای ارتش شدند. دقایقی بعد، فقط گلوله بود و فریاد. خیابان‌های پر خون و صدای آژیر آمبولانس‌ها. روایت به خاک و خون کشیده شدن تظاهرات مردمی را خیلی از معترضین تعریف کرده‌اند، اما از آن سوی ماجرا، از اردوگاه سربازان ارتش نیز روایت‌های ماندگاری به جای مانده است.

در چند فیلم مستند و گزارش خبری که این روزها از همان سال‌های نخستین انقلاب دیدم، اکثر شاهدان عینی از یک اتفاق شگفت‌انگیر در صف سربازان ارتش خبر می‌دادند. برخی می‌گفتند که آن را به چشم خود دیده‌اند و دیگرانی می‌گفتند شنیده‌اند و یا آثارش را دیده‌اند. داستان غریب آن سرباز متمرد را! در جست و جوی نام این سرباز به روایتی برخوردم از «مصطفی ابوالحسنی»، شاهدی عینی از صحنه شست و شوی شهدای جعمه خونین:

«... دیدم اول دارد از شست‌وشوی یک سرباز شروع می‌کند. اعتراض کردم و گفتم: حالا اول بیا شهدا را بشور بعد برو سراغ آن سرباز. تصورم این بود که سرباز شهید نیست و از افرادی است که مردم را کشته است. غسال گفت: می‌دانی این کیست؟ گفتم: نه. گفت: این همان سربازی است که به طرف فرمانده‌اش شلیک کرده. ماجرایش را از مردم شنیده بودم. در همان روز حادثه وقتی فرمانده میدان دستور شلیک به سمت مردم را می‌دهد، این سرباز از جایش بلند می‌شود و به سمت فرمانده‌اش شلیک می‌کند. تا جنازه‌اش را دیدم اشکم خود به خود سرازیر شد. رفتم بالا سر جنازه‌اش و شروع کردم لباس هایش را درآوردن و آماده کردنش برای غسل شهادت. اول پوتین‌هایش را درآوردم و پاهایش را بوسیدم، در عمرم تا به حال چنین کاری نکرده بودم. تیرخورده بود در گیجگاهش، یک تیر هم خورده بود در شکمش. پلاکش را خواندم، اسمش «سیدحسن‌ حسینی» بود». (+)


البته این تنها روایت شگفت‌انگیز در اردوگاه سربازان ارتش نیست. شاید بدانید که نخستین فیلم ساخته شده در سینمای پس از انقلاب را زنده‌یاد «امیر قوی‌دل» با نام «خون‌بارش» ساخت، اما شاید بسیاری ندانند که نه تنها داستان این فیلم، بلکه بسیاری از بازیگران حاضر در آن نیز شخصیت‌هایی حقیقی هستند که نقش خود را بازی می‌کنند. (+) خون‌بارش، داستان سه سربازی است که از شب قبل تصمیم می‌گیرند در صورت صدور فرمان آتش، از شلیک به سمت هم‌وطنان خود سر باز زده و فرار کنند. این اتفاق روز بعد رخ می‌دهد، اما پس از فرار این سه تن، گروهی برای پیدا کردن آنان اعزام می‌شوند. در جریان این جست‌وجو، سرباز «محمدی مخلص» کشته می‌شود و دو سرباز دیگر به نام‌های «علی غفوری سبزواری» و «دهقانی سنگستانی» زخمی و دستگیر می‌شوند.

آتش‌بازی

محمد افخمی - بیش از پانزده سال پیش لطیفه‌ای با این مضمون در نشریه بچه‌ها گل‌آقا منتشر شد که معلمی از یکی از شاگردانش می‌پرسد اگر یک روز برق قطع شد، چه کنیم؟ و شاگرد جواب می‌دهد مجبوریم زیر نور شمع تلویزیون تماشا کنیم.

کینه بدنه جامعه ایران نسبت به اعراب ، زاده امروز و دیروز نیست. حداقل از زمان پهلوی دوم حضوری تاثیرگذار داشته و همواره به دلایلی قابل حدس توسط حاکمیت تشدید یا حمایت شده است. با این که چرایی و چگونگی شکل گیری این کینه هیچ گاه به حد کافی بررسی نشده است، قدر مسلم این است که این کینه نه تنها مورد استقبال میان حاکمیت فعلی و پیشین بوده که تا سال‌ّهای طولانی نیروی پیش‌رانه اصلی در میان اپوزوسیون حاکمیت فعلی بود. حال، در ماه‌های اخیر، این کینه مجال خودنمایی دوباره‌ای پیدا کرده است، این بار نه در تاکسی و گوشی و مهمانی‌های فامیلی؛ که در رسمی‌ترین تریبون‌های موجود. حالا رجزخوانی و تشویق به جنگ با عربستان سعودی را در هرجا می‌توان دید. کمتر کسی به خود زحمت فکر کردن درباره حریف را می‌دهد. جنگ‌طلبان، به صرف پشتوانه «عرب بودن حریف» و افسانه‌های موجود درباره بنگاه اقتصادی سپاه پاسداران میدان را در اختیار گرفته‌اند و با شتابی سرسام‌آور به دنبال حاکم کردن گفتمان تحقیرشدگان هستند.

تا پنج سال پیش، عراق جولانگاه ایران بود. شرایط عراق پس از سقوط صدام، نزدیکی به ایران را برگ برنده مهمی برای بازیگران سیاست در عراق کرده بود. اما معمارین هوشمند سیاست خارجی، نه بده بستان می‌دانستند و نه عقب‌نشینی مقطعی. پس از پیروزی ائتلاف عیاد علاوی در انتخابات پارلمانی عراق، بدون رودربایستی تمام احزاب عراق به جز حزب ایاد علاوی را به ایران دعوت کرد و در نهایت توانست جلوی واگذاری کرسی نخست وزیری به علاوی را بگیرد تا باز نوری المالکی به اداره دولت ادامه دهد. این قطعه، سال بعد با شروع تظاهرات در سوریه تکمیل شد. بشار آنقدر از مردم عادی به گلوله بست و مالکی آنقدر به اختلاف شیعه و سنی در عراق دامن زد که داعش در چشم به هم زدنی به فاصله ظهورش، با کمترین مقاومت مردمی قابل تصور توانست بخش اعظمی از سوریه و عراق را در کنترل بگیرد. با نادیده گرفتن مسائل اخلاقی و کشت و کشتارها، پس از پنج سال نتیجه سیاست‌های «هلال شیعی» و «عمق استراتژیک» را می‌توان با نگاهی به نقشه عراق و سوریه و یمن دید و از دست‌آوردهای این عقل‌گریزی پرسید و پس از آن به توان نظامی بنگاهی اشاره کرد که در افسانه‌ها آمده فرمانده‌یکی از شاخه‌هایش روی میز اوباما نامه می‌گذارد. آیا چشم‌اندازی برای بازگرداندن مستعمارات وجود دارد؟

حسن روحانی بارها و بارها، توافق هسته‌ای را بازی برد برد خوانده. مطلبی که بدون شک صحیح است. ناطق در ادامه تعارفاتی مرسوم درباره ملت شریف ایران و موضع برابر و بزرگی کشور هم ادا کرده. مطلبی که متاسفانه جدی گرفته شده. توافق هسته‌ای از این جهت برای ما برد بود که ترمزی شد بر سقوط کشور. به غیر از این، غنی‌سازی اورانیوم اگر تا امروز برای ایران نان شده بود، بعد از این هم خواهد شد. البته شاید برد دیگری هم برای ما در میان بوده و آن هم این که چند صباحی مسئولین کشورمان با قدرت‌های بزرگ دست دادند و مذاکره کردند و این وسط عده‌ای گمان کردند که ایران به جایگاه حقیقی‌اش که نشستن با این کشورهاست بازگشته. همین خوش‌خیالی ساده می‌تواند در کنار هلال شیعی و خیال فتح نود روزه عربستان سعودی، برای عده نه چندان کوچکی بهانه برای خلق فاجعه شود. آن‌ها که کلکسیون اشتباهات ممکن در منطقه را در همین چندسال اخیر انجام داده‌اند، حالا در آتش حمله به عربستانی‌ می‌دمند که گمان می‌کنند نمی‌گیرد، اما گرفتن و نگرفتن این نوع آتش‌ها بعضا از دست عوامل اصلی خارج می‌‌شود و اگر روزی گرفت، پازل سیاست خارجی و رجزخوانی‌های ما به قیمت سنگینی تکمیل می‌شود. حال می‌توان به لطیفه نشریه کودکان بازگشت و به ابعاد زندگی بدون برق فکر کرد.

اصلاح‌طلبی و دوگانه نبرد با تروریسم یا تروریست؟

- - - - - - - - - -

«در سپتامبر ۲۰۰۱ میلادی برج‌های دوقلوی نیویورک در اثر اقدامی تروریستی و تکان دهنده فروریخت و خطر تروریسم که پیش از آن هم وجود داشت، به چشم آمد و جمهوری اسلامی ایران در نخستین لحظات بروز حادثه، آن را محکوم کرد و پیشبرد گفت‌وگوی تمدن‌ها و طرح ائتلاف برای صلح را چاره کار دانست؛ اما در سویی دیگر پنداشته شد با ائتلاف برای جنگ علیه تروریسم که پنداشته می‌شد پرچم آن در دست جریان‌هایی چون القاعده است، می‌توان ریشه این پدیده شوم را کند. اما اگر این شیوه پاسخ می‌داد چرا امروز شاهد گسترش امواج تروریسم در سراسر جهان هستیم و امواجی که نمونه‌ای از آن در پاریس به چشم خورده هر روز از شرقی‌ترین نقطه عالم تا غربی‌ترین نقطه آن، در عراق و سوریه، در فلسطین و لبنان، در افغانستان و پاکستان، در نیجریه و میانمار و در جای‌جای عالم خشونت و خون و ترور عرصه را برهمگان از شیعه و سنی و ایزدی و مسیحی و یهودی تا عالم دینی و روشنفکر و سیاستمدار و کودک و پیر و جوان تنگ کرده است!»

دشوار نیست که توافق کنیم با شلیک به هر قلبی می‌توان آن را متلاشی کرد، اما نمی‌توان نفرت را از داخل آن بیرون کشید. حتی بیشتر، با شلیک به هر قلبی، نفرت را در ده‌ها قلب دیگر شدیدتر خواهیم کرد. بدین ترتیب، با دوگانه عجیبی مواجه می‌شویم: جدال با فرد تروریست، در معنای مواجهه خشن نظامی، بی‌تردید معادل خواهد بود با آب‌یاری ریشه‌های درخت تروریسم! حقیقتی که حتی اگر در زمین استدلال حاضر به پذیرش آن نباشیم، می‌توانیم در نتیجه نهایی نبردهایی که طی یک دهه گذشته با عنوان «جنگ علیه تروریسم» به راه افتاد مشاهده‌اش کنیم.

۱۷ سال پیش، زمانی که دیپلمات‌های ایرانی در «مزارشریف» افغانستان به طرزی وحشیانه سلاخی شدند،(+) موجی از خشم و نفرت جامعه ایرانی را در بر گرفت. جای تعجب نبود که بلافاصله پیشنهاد واکنش نظامی ارتش به مهاجمین در دستور کار رسانه‌ها قرار گیرد. کانون‌های خبری و سیاسی فراوانی به دولت وقت ایران فشار آوردند تا هرچه سریع‌تر این تجاوز تروریستی را با واکنشی «مقتدر» پاسخ دهد؛ و ناگفته پیداست که در درون این گفتمان، «اقتدار» همواره ملازم «خشونت و نظامی‌گری» است.

با این حال، شاید بخت یار ملت ما بود که در آن زمان، ریاست دولت بر عهده همان کسی بود که سال‌ها بعد بند نخست این یادداشت را در قالب نامه‌ای به دبیر کل سازمان ملل نوشت. (متن کامل نامه را از اینجا+ بخوانید) بدین ترتیب، حال ما می‌توانیم تجربه‌ای کاملا موفق از وقایع تلخ مزارشریف را در کارنامه خود داشته باشیم. جایی که نه کشور را به ورطه جنگ کشاندیم، نه دست‌مان به خون کسی آلوده شد، و نه بیش از پیش به کینه و نفرت احتمالی در منطقه دامن زدیم. نتیجه‌اش این شد که امروز گروهی از شهروندان افغان، همچنان از طالبان نفرت دارند. گروه دیگر از آمریکایی‌ها بیزار هستند چرا که آنان را مسوول قتل عزیزان خود می‌دانند. گروه دیگری پاکستان را به حمایت از تروریسم در کشورشان متهم می‌کنند، اما تقریبا هیچ کدام نمی‌توانند ادعا کنند که ایران، نقشی در جدال‌های خونین افغانستان داشته است. در پرونده سوریه اما همه چیز کاملا متفاوت است.

چندی پیش، نظریه‌پردازی با ادعای کارشناسی در علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، در تحقیر و تمسخر نگارنده این سطور نوشته بود که «دوستان علاقه دارند با داعش گفت‌وگو و برخورد مسالمت‌آمیز بشود». منتقد گرامی، چنین روی‌کردی را آنچنان مضحک و غیرقابل دفاع دانسته بود که نیازی به نقد و توضیح دلایل ضعف‌اش نداشت؛ فقط به صورت متقابل پیشنهاد جایگزین خود را ارایه داده بود: سیاست «النصر بالرعب»!

در پاسخ به نکته نخست باید بگویم: قطعا آری! من مدافع گفت‌وگو هستم، ولو با داعش! هرچند که قعطا پیشنهاد و گزینه نخست من برای گفت‌وگو داعش نبوده و نیست، گروه‌های مردمی متنفر از داعش نیز در منطقه فراوان بوده و هستند که به دلیل اختلاف با اسد در حال حاضر در جبهه مقابل قرار گرفته‌اند. اما در هر صورت، اگر بیش از ۱۰ سال جنگ و خون‌ریزی و ویرانی کامل یک کشور لازم بود تا تمامی طرف‌های درگیر، از دولت مرکزی افغانستان گرفته، تا آمریکا و حتی ایران متقاعد شوند که هیچ راه گریزی از مذاکره مستقیم با سران طالبان وجود ندارد، در مورد سوریه می‌توانستیم از تجربه قبلی استفاده کنیم و قبل از پرداخت هزینه‌های بسیار گزارف مالی و انسانی به نتیجه نهایی برسیم. البته در این راه به هیچ وجه نمی‌خواهم در وادی ساده‌اندیشی سقوط کنم. در این رابطه، ترجیح می‌دهم توضیح نظر خود را بار دیگر به قلم شیوای سیدمحمد خاتمی بسپارم:

«من می‌دانم که آن‌چه طی زمانی دراز شکل گرفته است و منجر به تبعیض و بی‌عدالتی و عقب‌ماندگی ملت‌ها و استقرار نظامات ناعادلانه بین‌المللی و نهایتاً تولید خشونت و افراطی‌گری شده است نه با گفتار و اندرز از میان می‌رود و نه به سرعت و به یک‌باره. من می‌دانم که تعصب و جهالت و کژاندیشی در میان جریان‌هایی که عقب ماندگی و تحقیر شدگی خود را مبدل به نفرت کرده‌اند و خشونت و ترور را راه استیفای حقوق از دست رفته خود کرده‌اند و با کمال تأسف بر اندام رفتار زشت و غیرانسانی خود جامه تقدس می‌پوشانند و از این راه به انسان و ارزش‌های متعالی و مقدس خیانت می‌کنند، با نصیحت خیرخواهان و حتی بیانیه و تظاهرات و راهپیمایی به سادگی دست از جنایت بر نمی‌دارند و نیز می‌دانم که توسل به زور و خشونت برای نابود کردن این جریان‌ها هم همانگونه که به تجربه نیز ثابت شده است، جز به عمیق‌تر شدن گرایش‌های انحرافی و بسط و گسترش این جریان‌های منحط نمی‌انجامد و حتی گاه سبب مظلوم نشان دادن آن‌ها و جذب و جلب بیشتر تحقیرشدگان به سوی آنان نیز خواهد شد».

اما در پاسخ به بخش دوم و توصیه به سیاست «النصر بالرعب»، من از موضع اصلاح‌طلبی پاسخ می‌دهم. جایی که باید بپذیریم «بوش و بن‌لادن دارای منطق واحد بودند»، هرچند در ظاهر به جنگ یکدیگر رفتند. پس فارغ از اینکه کدام یک در این جنگ پیروز می‌شدند، از ابتدا مشخص بود که در پایان راه همچنان شاهد میدان‌داری منطق خشونت‌طلب «النصر بالرعب» خواهیم بود. اگر جهان دیگری می‌خواهیم، باید اساسا منطق دیگری را جایگزین کنیم. گفتمان اصلاح‌طلبی، منطق گفت‌وگو را پیشنهاد می‌کند.

شاید امروز بی‌فایده باشد که تکرار کنی اگر از ابتدا دولت اسد مردم‌اش را به ستوه نیاورده بود، اساسا خیزشی صورت نمی‌گرفت و اگر پاسخ اعتراض شهروندان را با گلوله نداده بود جنگی رخ نمی‌داد. یا اگر دولت مالکی در عراق تا بدان‌حد فاسد و یک‌جانبه عمل نکرده بود اساسا زمینه ظهور و پذیرش داعش ایجاد نمی‌شد. اما همچنان می‌توانیم یادآوری کنیم که خشونت داعش، هرقدر شنیع و غیرانسانی باشد، پذیرش منطق گفت‌وگو به معنای زدن مهر تایید بر آن نیست. کاملا برعکس. اگر بپذیریم که خشونت یک طرف، می‌تواند طرف دیگر را از مسیر اصلاح‌طلبی خارج کند، آن وقت باید در تمامی حوزه‌ها فاتحه منطق اصلاحات را بخوانیم. کدام خشونت تروریستی است که در کشورهای دیکتاتوری کاملا بدون سابقه تلقی شود؟ آیا اگر ما مدافع اصلاح‌طلبی هستیم، به صورت موازی مدعی شده‌ایم که طرف مقابل هیچ گونه خشونت غیرقابل دفاعی از خود بروز نداده؟

در زمان نگارش این متن، اخبار نگران کننده‌ای از وقوع حملات تروریستی به عزاداران حسینی در برخی از شهرهای ایران منتشر شده است. انواع و اقسام «ائتلاف‌های جنگ با تروریسم» طی یکی دو سال اخیر به مرگ تروریست‌های فراوانی منجر شده‌اند، اما آشکارا تروریسم همچنان در حال گسترش است. وقت آن رسیده تا با صدای بلندتری فریاد بزنیم که نه نظامی‌گری نسبتی با اقتدار و دارد، نه اصلاح‌طلبی محصول ترس و وادادگی است. اختلاف تنها بر سر آن است که یکی تنها شخص تروریست را هدف قرار داده و دیگری می‌خواهد به نبرد با بنیان‌های تروریسم برود.

سه تفاوت در سوگ‌واری‌های پایتخت و شهرستان
@divanesara

آرمان امیری - این‌روزها که به مدد رسانه‌های جدید می‌توانیم به سادگی سری به اقصی‌نقاط کشور زده و با فرهنگ و سنن مناطق مختلف آشنا شویم، مشاهده تصاویر سوگ‌واری در برخی شهرها و شهرستان‌های کشور برای اهالی پایتخت بسیار جالب و تعجب‌برانگیز شده است. گویی این‌هایی که خود سال‌های سال در همین کشور زندگی کرده و هر سال هم سوگ‌واری محرم را به یاد دارند، در مشاهده تصاویر جدید نقش همان توریست‌های خارجی را بازی می‌کنند که از کل مراسم در شگفت شده‌اند. به باورم، این مساله ریشه در سه تفاوت عمده میان سوگ‌واری‌های پایتخت با برخی شهرستان‌های سنتی کشور دارد.

نخست وجود یک سنت کاملا ریشه‌دار در نمونه‌های شهرستان است. کاملا مشخص است که همه تکلیف خودشان را می‌دانند. از عزاداران گرفته تا نوحه‌خوان. اینکه کی سینه بزنند. کی سکوت کنند. کی بر سر بکوبند و کی با نوحه‌خوان همراه شوند. سال‌های سال است که به همین شیوه عمل کرده‌اند، سنت‌شان را نسل به نسل انتقال داده‌اند و حالا همه‌ چیز آداب مشخصی پیدا کرده است. درست بر خلاف مداحی‌های پایتخت که هرکس تلاش می‌کند هرسال و ای بسا در هر جلسه به ابتکار خودش دست به خلاقیت و نوآوری جدیدی بزند و همه را غافل‌گیر کند. تا آنجا که چند سال پیش یکی از حضرات مداح در حرکتی حیرت‌انگیز فرزند خودش را جلوی چشم حضار زیر باد مشت و لگد گرفت! (چه جای تعجب بود که چنین کسی چند وقت بعد در خیابان روی فرزند دیگران اسلحه بکشد!)

تفاوت دوم در آلات و آداب سوگ‌واری است. در بسیاری از نسخه‌های شهرستانی که من می‌بینم هیچ‌گونه آلات موسیقی به چشم نمی‌خورد. از سال‌ها پیش در تصاویر تلویزیونی با نسخه سوگ‌واری‌های اهالی جنوب در نوحه‌های «کویتی‌پور» آشنا شده بودیم. حالا هم تصاویری از یزد یا کاشان ارسال می‌شوند که در تمامی این موارد، تنها آهنگ موجود، صدای مداح است و ضرباهنگ سینه‌زنی سوگ‌واران. مقایسه کنید با پایتخت، که مداحان باید به پیشرفته‌ترین سیستم‌های رقص نور، اکو، جاز و سنج و طبل و ارگ و هرآنچه یک کنسرت راک نیازمند است مجهز باشند. طبیعی است که چنین ملغمه‌ای را فقط یک رهبر ارکستر می‌تواند هماهنگ کند و در غیاب‌اش خروجی کار معمولا یک نوای بدآهنگ و گوش‌خراش خواهد بود.

در نهایت، اشعار و درون‌مایه سوگ‌واری‌ها یکی دیگر از نقاط اختلاف آشکار است. مداحان پایتخت تقریبا از خیر هیچ آهنگ پاپ و ای بسا لس‌آنجلسی نگذشته‌اند و روی ضرباهنگ هرکدام یک شعری به ابتکار خود سوار کرده‌اند که گاه محصول کار با توجه به خاطره مشترک شنوندگان از ترانه اصلی بسیار مبتذل از کار درآمده است. فحوای کلام نیز روز به روز از گفتاری فاخر و قابل تامل فاصله گرفته و مترادف با پوچی هرچه بیشتر مداحان، بیشتر و بیشتر در وادی ابتذال فرو رفته است. حالا یکی سگ اصحاب علی است، آن یکی عو عو می‌کند و ... مقایسه کنید با نسخه حاضر، جایی که در کمال خوش‌سلیقگی، مطلع نوحه، از شاعری انتخاب شده که خود نماد شهادت در راه آزادگی بود. تردیدی نیست که همین حسن انتخاب نشان از پی‌وستگی و سنت مستدام این سوگ‌واری دارد که شاید از همان انقلاب مشروطه به یکی از ابزارهای آزادی‌خواهی بدل شده است. صحنه‌ای که صدها تن یک‌صدا ترانه «فرخی یزدی» را فریاد می‌زنند صحنه تکان‌دهنده‌ای است. با هر مرام و عقیده‌ای که باشید، هوس می‌کنید با این جمع همراه شوید و نقشی در این هارمونی ایفا کنید.

@divanesara

http://www.aparat.com/v/nrZ8a

پاسخ شما به این پرسش چیست؟

آرمان امیری - در رمان «بابا گوریو»، بالزاک پرسشی را میان دو تن از شخصیت‌های داستان‌اش مطرح می‌کند. «راستینیاک»، قهرمان داستان و دوست‌اش «بیانشون» بر سر این مساله بحث می‌کنند که آیا کسی حق دارد با فشار یک دکمه یک نفر چینی را که اصلا نمی‌شناسد به قتل برساند و در برابرش یک میلیون فرانک پاداش بگیرد؟ در ظاهر پرسش عجیبی است. هیچ تناسبی با یک «مساله اخلاقی» ندارد و احتمالا باید پاسخ بدیهی و کاملا مورد توافق «خیر» را دریافت کند، اما بحث کمی پیچیده‌تر است.

می‌توانیم به صورت شخصی به این مساله فکر کنیم. حتی می‌توانیم موقعیت را خیلی عینی و ملموس تصور کنیم: همین الآن یکی از دکمه‌های گوشی همراه خود را فشار می‌دهید و بلافاصله ۱۰۰میلیون تومان به حساب شما واریز می‌شود. هیچ کس چیزی نمی‌فهمد، فقط یک نفر از میلیاردها آدمی که هزاران کیلومتر آن‌سوتر هستند کم می‌شود.

ممکن است بگوییم نتیجه تصمیمات عملی ما، ارتباط چندانی با جنبه اخلاقی ماجرا ندارد. یعنی حتی کسی که بنابر سودجویی شخصی دکمه را فشار می‌دهد هم‌چنان به غیراخلاقی بودن این عمل اقرار دارد. با این حال، تقریبا هیچ کنشی، ولو یک کنش غیراخلاقی نیست که بدون توجیه وجدانی آن را انجام دهیم. ما اصولا عادت داریم برای خود استدلال کنیم. اینگه من ناگزیر هستم، پس گناهی ندارم. اینکه به من ظلم شده پس حق انتقام دارم، اینکه الآن رفع نیاز می‌کنم و در آینده جبران می‌کنم و یا ده‌ها توجیه دیگر. این دست واگویه‌های شخصی جنس اخلاقی به خود می‌گیرند و اتفاقا حکایت از تردید در آن پاسخ بدیهی نخست دارند.

سال‌ها پس از بالزاک، داستایوفسکی که تحت تاثیر آثار او قرار داشت، شخصیتی خارق‌العاده خلق کرد که «جرج لوکاچ» او را «راستینیاک نیمه دوم قرن نوزدهم» نامید: «رادیون رومانوویچ راسکلنیکف»! از یک جنبه می‌توان مبنای بنیادین رمان «جنایت و مکافات» را پاسخ داستایوفسکی به همین پرسش ساده دانست. اینجا، راسکلنیکف است که تلاش می‌کند برای دادن پاسخ مثبت به دنبال توجیهاتی اخلاقی و فلسفی بگردد و حتی مقاله‌ای در این مورد می‌نویسد. در مقاله، انسان‌ها را به دو دسته نوابغ (خواص) و انسان‌های معمولی (عوام) تقسیم می‌کند و به صورت بنیادین چنین حقی را برای نوابغ قائل می‌شود. در توصیف نوابغ نیز به دو مثال تاریخی مشهور اشاره می‌کند. اولی «ناپلئون» است اما احتمالا برای مخاطب ایرانی، دومین مثالی که در گوشه ذهن دارد جالب‌تر باشد: «محمد» پیامبر اسلام!

راسکلنیکف برای اینکه به خود ثابت کند خودش هم از جرگه نوابغ است و می‌تواند برای اهداف والاتر، از روی اخلاقیات جزیی که مختص انسان‌های عامی است عبور کند، دست به جنایتی کاملا بدون دلیل می‌زند. یعنی حتی گام را از پرسش نخستین هم فراتر می‌گذارد و جنایت را نه در ازای پول (پول‌های دزدی را اصلا دست نمی‌زند) بلکه صرفا در ازای کسب پاداشی درونی (اثبات نبوغ خود) انجام می‌دهد. از اینجا به بعد می‌توان گفت ما شاهد پاسخ تاریخی داستایوفسکی به همان پرسش نخستین هستیم. پاسخی که هرچند زیبا، تصویری و قابل لمس است، اما در عین حال منفعلانه و حتی می‌توان گفت از سر استیصال داده شده است. در واقع، داستایوفسکی هیچ‌گاه موفق نمی‌شود که به صورت اخلاقی و یا فلسفی به پرسش نخست پاسخ منفی بدهد. در نتیجه، دست به دامان «وجدان» و «روان‌شناسی فردی» می‌شود و در نهایت به جای آنکه پرسش اصلی را پاسخ بدهد، فقط می‌گوید «اگر این کار را بکنیم حتما عذاب وجدان می‌گیریم»!

بحث من اینجا واکاوی درون‌مایه رمان‌های کلاسیک نیست. من صرفا از این بهانه‌ها استفاده کردم چرا که گمان می‌کنم پرسش تاریخی بالزاک، دقیقا پرسش امروز ما نیز هست. آیا ما به صورت روزانه منافع شخصی خود را با تایید ضمنی مرگ انسان‌هایی نادیده و ناشناخته در گوشه دیگری از جهان دنبال نمی‌کنیم؟ قطعا کسی برای آدم کشی به حساب ما یک میلیون فرانک پول واریز نمی‌کند. ما آن دکمه جادویی را هم در اختیار نداریم، اما کلیدهایی روی کی‌بورد خود داریم که اگر کسی را به صورت مستقیم در آن سوی جهان نمی‌کشد، دست‌کم رضایت ما از مرگ او را اعلام می‌کند.

جهان این روزها هم احتمالا به مانند اکثر دوره‌های تاریخی، پر از مخاطره، جنگ، قتل‌عام و کشتار، آوارگی و مهاجرت است. پس پرسش دیرین هم‌چنان پابرجا است و کافی است ما در عمل‌کرد روزمره‌مان بیشتر به آن دقت کنیم و دوباره به نقطه آغاز برگردیم: آیا این دکمه‌ها را فشار می‌دهیم؟

- - -
به کانال «مجمع دیوانگان» بپیوندید: @divanesara

پاسخ‌هایی که عواقب آن را نمی‌پذیریم!

آرمان امیری - این خاطره را از دوستی به عاریه گرفته‌ام. محصول پرسش استادی است در یکی از دانشگاه‌های آمریکا. پرسش این است: فرض کنید قطاری از کنترل خارج شده است و به سرعت پیش می‌رود. دو مسیر بیشتر وجود ندارد. در یک مسیر یک نفر کشته خواهد شد و در مسیر دیگر ۱۰ نفر. به نظر شما قطار باید کدام را انتخاب کند؟

تا بدین‌جای کار، تقریبا تمامی پاسخ دهندگان، متفق‌القول مسیر تک نفره را بر مسیر پنج نفره ترجیح می‌دهند. اما بگذارید یک قدم جلوتر برویم: در همان مساله، فرض کنید قطار به سمت ۱۰ نفر در حال حرکت است. تنها راهی که شما برای منحرف کردن قطار به یک مسیر بی‌خطر دارید این است که یک انسان چاق را به جلوی قطار هل بدهید. این فرد زیر قطار له می‌شود اما با تغییر مسیر قطار آن ۱۰ نفر نجات پیدا می‌کنند. حالا چه؟ آیا حاضر هستید با دست خود کسی را برای نجات جان ۱۰ نفر بکشید؟

تشابه دو پرسش فوق کاملا آشکار است. در هر دو مورد، شما باید میان زندگی یک انسان و زندگی یک مجموعه ۱۰ نفری از انسان‌ها یکی را انتخاب کنید. اما کدام تفاوت است که سبب می‌شود بار نخست اکثرا به سادگی جواب مثبت بدهند اما بار دوم وضعیت عوض شود؟

مشخص است که پرسش نخست به نسبت انتزاعی و ذهنی است. برای ما پیچیدن این نسخه که «به هر حال کشته شدن یک انسان بهتر از ده انسان است» کار ساده‌ای است. اما پرسش دوم یک تصویر عینی است. ما عادت نداریم بپذیریم که گزاره‌های اخلاقی و یا استدلال‌های ما، عینا می‌توانند عملی شوند و از این منظر به همان میزان عمل شخصی برای ما بار اخلاقی در پی دارند. به بیان دیگر، هرچه اصل جنایت از ما فاصله بیشتری بگیرد، کراهت آن کمرنگ‌تر می‌شود. شاید هر یک از ما در مواجهه مستقیم با یک صحنه قتل چنان دچار شوک شویم که تا مدت‌ها از آسیب روحی آن خلاصی پیدا نکنیم، اما شنیدن خبر قتل ۱۰۰ نفر در اخبار تلویزیون چنین اثری ندارد.

این مسایل، تا زمانی که در همین سطح باقی بمانند، صرفا یک سری آزمایش‌های روان‌شناسی برای درک پیچیدگی‌های درونی انسان هستند. در واقع می‌توان گفت: «انسان همین است که هست». اهمیت موضوع در جنبه‌های اجتماعی و سیاسی آن است. کارکرد انتزاعی‌شدن اعمال شخصی در عرصه اجتماعی به دو طریق رخ می‌دهد:

الف) گاهی عمل‌کرد شخصی ما در سطح جامعه اشکالی غیرمستقیم پیدا کرده و از این منظر «انتزاعی» می‌شوند. برای مثال، ما دزد نیستیم و نسبت به مال دزدی حساسیت اخلاقی بالایی داریم. اما کم‌کاری در محل کار یک شکل غیرمستقیم است که کراهت و صراحت «دزدی» را ندارد. (پرداخت مالیات چطور؟)

ب) گاهی تصمیمات ما با واسطه جامه عمل می‌پوشند و از این طریق عینیت خود را از دست می‌دهد. مثل همان پرسش نخست. دستور می‌دهیم که مرگ یک نفر را به مرگ ۱۰ نفر اولویت دهند. این کار را سوزن‌بان قطار باید انجام دهد. پس با ایجاد یک واسطه عینیت عمل ما کاهش می‌یابد. (انواع و اقسام موارد انتخاباتی در این دسته قرار می‌گیرند)

هر دوی این پدیده‌ها، محصول پیچیدگی‌های جهان مدرن است. یعنی هرچه جامعه گسترده‌تر شده و روابط فردی و قبیله‌ای سابق به اشکال مدرن شهری نزدیک‌تر شود، احتمال انتزاعی شدن اعمال عینی ما افزایش می‌یابد. تخصصی شدن امور از اصلی‌ترین ویژگی‌های جامعه مدرن است. بدین ترتیب شما دیگر لازم نیست یک اسلحه کشنده بسازید و آن را استفاده کنید. شما ممکن است صرفا سازنده یک «پیچ» باشید. کس دیگری یک «مهره» بسازد و همه این‌ها جای دیگری در ساخت یک بمب به کار برود و در نهایت یک نفر دیگر کلید شلیک را فشار دهد. محصول نهایی این فرآیند پیچیده آن است که هیچ وقت هیچ شخصی به صورت «عینی» مسوول هیچ پدیده‌ای نخواهد بود. حتی بزرگ‌ترین فجایع نیز چنان به ارکان و اجزای کوچک‌تر تجزیه می‌شود که دست‌آخر برای هیچ کس «عینیت» خاصی ندارد. البته لازم نیست همیشه به مثال‌هایی چون جنگ فکر کنیم. حتی مساله‌ای روزمره مثل آلودگی هوا نیز شامل حال همین انتزاعی شدن، و فاصله گرفتن نتیجه عمل از فرد فرد افراد دخیل است. حال باید به این اندیشید که آیا این پیچیدگی‌های مدرن، هیچ راه‌ گریزی ندارند؟ آیا نتایج نامطلوب این فرآیند توسعه محتوم و غیرقابل اجتناب است؟

قطعا من چنین فکر نمی‌کنم و در آینده بیشتر به این وضوع خواهم پرداخت.

(کانال مجمع دیوانگان را از اینجا پی‌گیری کنید: @divanesara )

هنوز هم با طناب کیهان توی چاه می‌روند!

دو شب قبل دیدم که اخبار تلویزیون با آب و تاب فراوان خبر می‌داد «شیرین عبادی» (صهیونیست، سلطنت‌طلب، بهایی، همکار مجاهدین خلق و ...) از اتحادیه اروپا خواسته تا ایران را تحریم اقتصادی کنند. خب از تلویزیون که زیاد انتظاری نیست. همان زمان هم می‌دانستم که خبر قطعا دروغ است. بعدا که جست و جو کردم فهمیدم باز هم سرمنشاء این دست اخبار روزنامه کیهان است که طبیعتا باز هم نه حرجی هست و نه جای تعجبی. اما وقتی دیدم «سایت الف» هم عینا خیر کیهان را پوشش داده است تاسف خوردم. (اینجا: goo.gl/AN78ms) جناب احمد توکلی، از آن اصول‌گرایانی است که همواره ادعای اخلاق را با خودش یدک کشیده است. حتی خودش هم یک زمان آماج پرونده‌سازی‌های احمدی‌نژاد قرار گرفته بود. اما اینکه ایشان و تیم اطلاع‌رسانی‌شان هم قدم در راه کیهان می‌گذارند، گزاره‌ای است که می‌شود مد نظر قرار داد که به مرور مشخص شود مساله یک اشتباه موردی بوده یا کلا عیار اخلاق در این جناح کمی متفاوت است.

البته بنده وکیل مدافع خانم عبادی نیستم و اساسا به ایشان و عملکردشان هم بسیار انتقاد دارم، اما فراموش نمی‌کنم که وقتی مخالفان توافق هسته‌ای سنای آمریکا را برای رد آن تحت فشار قرار داده بودند، خانم عبادی به اردوگاه حامیان توافق پی‌وست و با انتشار فایلی تصویری از توافق هسته‌ای حمایت کرد. (اینجا: goo.gl/smWCz1) در هیچ رسانه‌ای بجز مجموعه رسانه‌های زنجیره‌ای اصول‌گرایان هم رد پایی از درخواست فشار اقتصادی به ایران از جانب خانم عبادی به چشم نمی‌خورد. در نقطه مقابل، مصاحبه‌ای وجود دارد که در آن خانم عبادی به صراحت تاکید می‌کند که فشار به ایران برای رعایت موارد حقوق بشر باید «فشار سیاسی باشد و نه فشار اقتصادی». (اینجا: (goo.gl/lzUldLبه نظر می‌رسد تمامی سایت‌های خبری اصول‌گرایان هم صرفا و عینا مطلب کیهان را بازنشر کرده‌اند که بنابر روال معمول نسخه‌ای تحریف شده از اظهارات ایشان است. در این بین، گویا که هیچ کدام از دوستانی که در این سایت‌ها به عنوان خبرنگار فعالیت می‌کنند هم هیچ حس خاصی نسبت به اعداد ندارند چرا که متن خبر، در تمامی این سایت‌ها (کیهان، تسنیم، الف، صراط، خراسان‌نیوز و ...) از «جایزه میلیارد دلاری» نوبل صحبت کرده‌اند! جایزه‌ای حدود ۱۰ میلیون کرون سوئد که تقریبا معادل یک میلیون یورو است.

آوای کوردستان – ۱ – یک تابلوی تمام عیار

(آهنگ را از لینک زیر بشنوید یا به فایل پی‌وست مراجعه کنید)

آرمان امیری - به گمان من، اگر از میان تمامی ملل با تنوع زبانی گوناگون بخواهیم بخشی را جدا کنیم که پی‌وندی عمیق و جهانی با دیگر ملل و زبان‌ها برقرار کند، باید به سراغ «لالایی‌ها» برویم. این ترانه‌ها و سرودهای به ظاهر ساده و کودکانه که به طرزی عجیب سوز و آواز آن‌ها، فراتر از معنای لغوی‌شان به دل‌ها می‌نشیند. حتی آنانی که به زبان لالایی آشنایی ندارند می‌توانند از ریتم و نوای آن لذت ببرند. انگار که لالایی‌ها تارهایی از اعماق وجود ما را به لرزش در می‌آورند که به درونیاتی بسیار عمیق و اصیل وابسته‌اند. به روزهای کودکی ما که هنوز وجود، ذهنیت و دانسته‌های ما دست نخورده باقی مانده است. آنچه که بتواند با چنین موجود خامی ارتباط برقرار کند، بی‌شک در پی‌وند با ریسمان‌هایی است فراتر از فرهنگ، زبان یا آموزه‌هایی که هر جامعه بعدها به اعضای خودش منتقل می‌کند.

ترانه زیر، یک لالایی به زبان کردی است، اما به مانند بسیاری از هم‌تایان خود، برای لذت بردن از آن و آرامش یافتن در سایه سوزی که در دل خود دارد نیاز نیست که حتما با زبان کردی آشنایی داشته باشید. من نمی‌دانم این چه رازی است که تمامی لالایی‌های کودکانه به نوعی چنین سوز اندوه‌ناکی در دل خود دارند. شاید باید آن را در همان ریشه‌های مشترک انسانی، پیش از دریافت فرهنگ محیط جست و جو کرد. به هر حال، با هر زبان و فرهنگی که هستید گمان می‌کنم می‌توانید این لالایی را بارها و بارها بشنوید و از آن لذت ببرید و آرام بگیرید. اما تمام ویژگی‌های این لالایی، در همین بعد مشترک آن با دیگر هم‌تایانش خلاصه نمی‌شود.

لالایی حاضر، زمانی که به زبان مسلح می‌شود، به ناگاه از مرزهای خودش فراتر می‌رود و به یک نمایش‌نامه یا تابلوی تمام عیار بدل می‌گردد. شاید یک تراژدی از داستانی که ابعاد کاملی دارد. در ابتدای لالایی، جایی که راوی مشغول دکلمه است مشخص می‌شود که فرزند او بزرگ شده و رفته. راوی، این لالایی را تنها به یاد روزهای کودکی او و در غم فراغش زمزمه می‌کند و جای خالی فرزند را با تکان دادن «گهواره کودکی‌اش» پر می‌کند.

از آن پس، متن لالایی گویی به تصویر‌گری اوضاع زمانه می‌پردازد. زمانه‌ای که همچون شب تاریک همه جا را فرا گرفته، اما راوی، به مانند تمامی روایت‌گران لالایی‌های کودکانه، از امید به فردایی روشن سخن می‌گوید و سر زدن سپیده صبح. بدین ترتیب، می‌توان تصور کرد که این لالایی، از دل جامعه‌ای گرفتار رنج و ستم برآمده و راوی نیز هم‌چنان در انتظار فردایی است که مژده آرزوهایش را بیاورد. چه جای تعجب اگر فرزند نیز به جست و جوی همین فردای روشن رفته باشد. اما نقطه اوج این اثر جای دیگری است.

آخرین مصرع لالایی به ناگاه عبارتی را بر زبان می‌آورد که شنونده را شوکه می‌کند. به صورت معمول هرگاه سخن از لالایی به میان می‌آید، در ذهن شنونده تصویر «مادر»ی که فرزندش را در آغوش کشیده تجسم می‌شود. اما مصرع آخر این لالایی می‌گوید: «دایکی تو لیره بوایه». اگر ترجمه ما از این مصرع درست باشد، زمان فعل «بوایه» به گذشته بر می‌گردد و معنی «بود» می‌دهد. بدین ترتیب در آخرین بیت راوی با صد افسوس می‌گوید «ای کاش که مادر تو اینجا بود». این یعنی تمام تصویر ما از ابتدای داستان فرو می‌پاشد. ما با مادری که در کنار گهواره فرزند به زمزمه نشسته مواجه نیستیم. راوی این لالایی یک «مرد» است. مردی که همسرش به دلیلی نامعلوم دیگر در کنارش نیست و حالا دارد تنهایی‌هایش را در کنار گهواره خالی فرزند سفرکرده‌اش زمزمه می‌کند.

این اثر، اجرایی ماندگار است از استاد «مظهر خالقی» از برجسته‌ترین مفاخر موسیقی کردستان که ترجمه آن نیز در پی می‌آید:

فرزند دوست داشتنی‌ام، نور چشمانم
توان زانوهایم و امید زندگی‌ام
تا برگردی چشم به راهت هستم
گهواره بچگی‌ات را همین طور تکان می‌دهم

لای لای ای نهال زندگی‌ام
من مثل باغبان هستم
با دلم از تو مواظبت می‌کنم
بخواب دردت به جانم

هه‌ی لایه لایه لایه / نوزاد شیرینم لایه
بخواب تا فردا / مژده آرزویم بیاورد

ای نوزاد کوچک و شیرینم / آرزوی تمام زندگی‌ام
شب تاریک نمی‌ماند / نور صبحدم بالا می‌آید

هه ی لایه لایه لایه / نوزاد بسیار زیبایم لایه
بخواب افق روشن است / معلوم است و مثل آفتاب روشن است

هه ی لایه لایه لایه / فرزند شیرینم لایه
صد بار ای کاش / مادر تو اینجا بود

https://soundcloud.com/arman-parian-1/khaleghi-lay-lay

- - - -
برای پی‌گیری مجموعه «آوای کردستان» می‌توانید کانال «مجمع دیوانگان» را دنبال کنید: @divanesara