فعالیت فضیلتمندانه (۱)

در روزگار سخت از فلسفه چه کمکی ساخته است؟ (قسمت پنجم)
بابک عباسی
گروه فلسفۀ دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات

فعالیت فضیلتمندانه (virtuous activity)

🔹آموزۀ فضیلت در یونان باستان، در اندیشه‌های سقراط/افلاطون طرح شد و سپس در فلسفۀ ارسطو به صورت نظام‌مند درآمد و بسط پیدا یافت، به نحوی که هم فلسفۀ اخلاق و هم فلسفۀ زندگی ارسطو بر محور ایدۀ فضیلت ساخته شد. آنچه فضیلت را مهم می‌کرد ربطش به خوب زیستن و زندگی خوب (به معنای زندگی ارزشمند) بود. نخستین بار ارسطو بود که استدلال کرد که همۀ آدمیان نه فقط به دنبال خیر بلکه به دنبال برترین خیرند و آن خیر برین زندگی فضیلتمندانه است.

🔹در یونان باستان این رأی که فضیلت برای زندگی خوب لازم است اندیشۀ مقبولی بود (البته بر سر اینکه فضیلت برای خوب زیستن کافی هم هست یا نه، اختلاف وجود داشت). ارسطو استدلال می‌کرد که زندگی خوب بدون یاری بخت و اقبال، اگر ناممکن نباشد لااقل دشوار است. اما رواقیان، که یکی از چهره‌های کلیدی‌شان، یعنی اپیکتتوس، زمانی خود برده بود، چیز غیرمنصفانه‌ای در این برداشت ارسطویی از زندگی خوب حس می‌کردند. مشکل رواقیان با این صورتبندی این بود که می‌گفتند نمی‌شود خوبیِ زندگی بسته به بخت و اقبال باشد. برای همین آن‌ها کوشیدند خوشبختی را طوری تعریف کنند که بخت و اقبال شرط لازم نباشد. دوگانۀ آنچه تحت اختیار و ضبط و مهار ماست و آنچه از اختیار و مهار ما بیرون است، برای همین طرح شد. اپیکتتوس با بیانهای گوناگون مدام به این تمایز و تقابل بازمی‌گردد و می‌کوشد راهی را برای خوب زیستن ترسیم کند که در گرو امور غیراختیاری نباشد.

🔹رواقیان معتقد بودند فضیلت یک جور مزیت و امری است اکتسابی که شخص را بابت آن تحسین می‌کنیم. پس فضیلت باید مربوط به اموری باشد که بر آن ضبط و مهار داریم مثل افکار یا اعمال ما. امروزه در مورد اینکه ما چقدر روی افکار و عواطف‌مان ضبط و مهار داریم تردیدهای مهمی وجود دارد . اما می‌توان بر سر این توافق کرد که واکنش فضیلتمندانه و عمل کردن فضیلتمندانه در اختیار ماست.

🔹همۀ ما تصوری اجمالی از فضیلت داریم و به‌راحتی آن را به کار می‌بریم. به احتمال زیاد آدم‌هایی را می‌شناسیم که صاحب فضیلت‌هایی همچون صداقت، خیرخواهی و گره‌گشا بودن، همدلی، شجاعت، و انصاف‌اند. اما برای دقت بخشیدن به تلقی‌مان از اینکه فضیلت چیست، خوب است به تعاریف فلسفیِ موجود هم اشاره‌ای بشود(منبع من برای این تعاریف کتاب خواندنیِ «فضیلت» نوشتۀ هِتِر باتِلی به ترجمۀ امیرحسین خداپرست است). در اینجا منظور از فضیلت، خصلت‌های مَنِشی اکتسابی‌ است که شخص می‌تواند انتخاب کند که اعمالش تجلی و نمایان‌گر آن خصلت‌های درونی باشد.

🔹گفته‌اند فضایل خصوصیاتی‌ هستند که ما را آدم‌های بهتری می‌کنند، فضیلت‌ها ما را به رشد و شکوفایی و کمال می‌رسانند به این نحو که یا نتایج خوبی دارند (مانند موفقیت در بهتر کردن زندگی خودمان یا دیگران) یا ارزش‌ها یا انگیزه‌های خوبی را در خود دارند(مانند دغدغۀ خیر دیگران یا دغدغۀ کشف حقیقت را داشتن). عکس این‌ها را دربارۀ رذایل می‌شود گفت. رذایل ما را تبدیل به آدم‌های بدتری می‌کنند از این طریق که یا معمولاً نتایج بدی دارند(مانند ستمگری) یا در پشت اعمال برخاسته از آن‌ها انگیزه‌های بدی وجود دارد(مانند خودشیفتگی یا دورویی و بی‌صداقتی). فضایل ارزش ذاتی دارند. زیرا خودشان کمال‌اند و مقدمه و ابزار رسیدن به چیز دیگری نیستند. و این است معنای سخن مشهور سقراط که فضیلت خود پاداشِ خود است.

ادامه دارد...

منبع: اندیشهٔ پویا، شمارهٔ ۶۴

@eudemonia

فعالیت فضیلتمندانه (۲)

در روزگار سخت از فلسفه چه کمکی ساخته است؟ (قسمت ششم و پایانی)
بابک عباسی،
گروه فلسفۀ دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات

🔹اکنون می‌توان ایدۀ فضیلت را این گونه به تاب‌آوری و زندگی خوب ربط داد که اولا باید گفت رواقیان، که از توسعه‌دهندگان اندیشۀ فضیلت بودند، تاب‌آوری را در صف اول فضایل جای می‌دادند. تاب‌آوری به این معنا ‌که فرد بتواند با ناملایماتی که تحت کنترل و اختیار او نبوده است، کنار بیاید و دشواری‌ها را با شجاعت و وقار به دو معنایی که در بالا گفته شد بپذیرد و تاب بیاورد. ثانیا در اندیشۀ فضیلت به روایت رواقیان، آنچه یک زندگی را مطلوب می‌کند نه زندگی توأم با شادکامی و بدون درد و رنج بلکه زندگی توام با فعالیت فضیلتمندانه است. برای آن‌ها زندگیِ بد نه زندگیِ دشوار بلکه زندگیِ بی‌مایه بود. آن‌ها دنبال زندگی آسان و بی‌دردسر نبودند بلکه دنبال زندگی غنی، پرمایه و حتی پرماجرا بودند. این بود که رواقیان فضیلت را بر لذت(که ایدۀ اپیکوری‌ها بود) اولویت می‌دادند.

🔹فضایل متنوع و متعددند و هر کس می‌تواند بسته به شور و اشتیاق یا نیازی که در مسیر رشدِ خود تشخیص می‌دهد، برخی از فضیلت‌ها را نصب‌العین خود کند و آن‌ها را هر روز در زندگی‌اش و در رفتارش متجلی کند. چه چیزی می‌تواند مانع شود که شخص حتی در دشوارترین شرایط هم خیرخواه، مشفق، یا نسبت به انسان‌های دیگر و رنج‌هایشان گشوده باشد؟ (ویکتور فرانکل که از جان به در بردگان اردوگاه آشویتس و از نمونه‌های واقعی تاب‌آوری بود حکایاتی تکان‌‌دهنده نقل می‌کند از زندانیانی که در اردوگاه راه می‌افتادند و به زندانیان دیگر سر می‌زدند و جیرۀ غذایی خود را با آن‌ها سهیم می‌شدند). شخص می‌تواند انتخاب کند که آیا می‌خواهد زندگی‌اش تجلی برخی ارزش‌ها و فضایل باشد یا نه. می‌تواند انتخاب کند آیا می‌خواهد برای آنچه مهم می‌داند کاری کند یا نه.

🔹امروزه ایدۀ فضیلت وارد روان‌شناسی هم شده است. شباهت‌ها و نزدیکی‌های جالب توجهی وجود دارد بین بعضی از روایت‌ها از نظریۀ کهن فضیلت و روایت‌های امروزی و روان‌شناسانه از اندیشۀ رواقیان (مانند رویکرد موسوم به اکت ACT که پیش از این هم نامش ذکر شد). فعالیت فضیلتمندانه و همسو با ارزش‌های فرد می‌تواند زندگی شخص را پربار، ارزشمند و معنادار کند. چنین زیستنی تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری شخص را در برابر ناملایمات بالا می‌برد. زیرا شخص تکیه‌گاه و برج‌بارویی دارد که حافظ او در شداید باشد.

🔹یکی از مفاهیم پرکاربرد در مبحث تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری روانی مفهوم hardiness است که آن را به «سخت‌رویی» ترجمه کرده‌اند که برگرفته از مثنوی مولاناست:
چون بدُزدم چون حفیظ مخزن اوست،
چون نباشم سخت‌رو پشت من اوست
هر که از خورشید باشد پشت‌گرم،
سخت‌رو باشد نه بیم او را نه شرم

فضایل و ارزش‌ها مانند خورشیدی هستند که به زندگی انسان هم نور و روشنی می‌بخشند که راه را بیابد و هم گرمی که سختی‌های راه او را سرد و افسرده نکند.

منبع: اندیشهٔ پویا، شمارهٔ ۶۴

@eudemonia

هیچ چیز به آن سختی که گمان میکردم نبود.

@mashghesiah

سخت‌تر از آن بود! ولی دوام آوردیم.

صدیق قطبی عزیز، که لطفش همیشگی است، شش بخش نوشتۀ «فلسفه و زیستن در روزگار دشوار» را یکجا گردآورده و بازنشر کرده است. از او سپاسگزارم.

❄️ در روزگار سخت، فلسفه چه کمکی می‌تواند ‌کند؟

✍️ دکتر بابک عباسی

[منتشرشده در: مجله‌ی اندیشه‌ی ‌پویا، شماره‌ی ۶۴]

بخش اول:
https://t.me/eudemonia/1057
بخش دوم:
https://t.me/eudemonia/1059
بخش سوم:
https://t.me/eudemonia/1060
بخش چهارم:
https://t.me/eudemonia/1061
بخش پنجم:
https://t.me/eudemonia/1063
بخش ششم:
https://t.me/eudemonia/1064

معرفی و خلاصه‌گونه‌ای از کتاب Skin in the Game (که با عنوان «پوست در بازی» به فارسی ترجمه شده است)

33: Skin In The Game اپیزود 33 بی‌پلاس

سخنرانی‌ دربارۀ کلیات زندگی و جزئیات جهان...

همدلی از هم‌زبانی بهتر است

@angahbooks
@eudemonia

پیوسته به یاد خود بیار
که راهی به شادمانی نیست
شادمانی
خودِ
راهست

- لائوتسه

@mashghesiah

❄️ فلسفه و زیستن در زمانۀ سخت
فلسفه در زمانۀ سخت چه کمکی می‌تواند بکند؟
✍️ #بابک_عباسی

🔅 پیش از هر چیز، باید در نظر داشت که از چیستی و کارکرد فلسفه تلقی‌های مختلفی وجود دارد و چنین نیست که هر فلسفه‌ای خود را مخاطب این سؤال بداند. در واقع، فقط یک تلقی از فلسفه است که خود را درگیر این سؤال می‌کند، و آن هم «فلسفه به مثابه راه‌ورَسم زندگی» است (philosophy as a way of life). قدمت این تلقی از فلسفه، در کنار فلسفه به منزلۀ شناختِ هستی، به یونان باستان و دورۀ تأسیس فلسفه برمی‌گردد.

🔅 خیلی‌ها معتقدند برای سقراط مهم‌ترین پرسش‌ها نه سؤالاتی انتزاعی و متافیزیکی بلکه سؤالاتی از این قبیل بود که خوب زیستن چیست و چگونه باید زیست. این که گفته شده است سقراط فلسفه را از آسمان به زمین آورد، معنایش احتمالا چنین چیزی است. یعنی به جای سوال‌هایی متافیزیکی یا سوال از این که در آسمان‌ها و افلاک چه می‌گذرد، سوالش این بود که در زمین چگونه قدم برداریم.

🔅 البته، چون یک ویژگی مهم فلسفه «پرسش از خود» (خودِ فلسفه) است، و نیز از آنجایی که فلسفه در طول تاریخ ادوار متعددی داشته است، در هر دوره پاسخ‌های متفاوتی به این سوال داده‌اند که وظیفۀ فلسفه چیست. مرور این پاسخ‌ها ما را از موضوع بحث‌مان خیلی دور می‌کند اما آنچه گفتنش لازم به نظر می‌رسد این است که در تاریخ فلسفه، تعریف فلسفه به مثابه «وجودشناسی»(چه چیزی هست؛ چه چیزی نیست؟) یا در عصر جدید «معرفت‌شناسی» (چه می‌توانم بدانم؟) غلبه داشت.

🔅 اما از اواسط قرن بیستم به این سو، آن سوال و مشغلۀ قدیمی فلسفه یعنی پرسش از چیستی و چگونگی خوب زیستن توسط فیلسوفانی همچون پی‌یر اَدو (Pierre Hadot) احیا شد. این تلقی از فلسفه به دلالت‌های معنایی «حکمت» نزدیک‌تر است، زیرا در حکمت جنبۀ عملی‌ همان قدر مهم است که جنبۀ نظری و شاید دقیق‌تر آن باشد که بگوییم در حکمت نظر از عمل جدا نیست. اما این خلافِ جریان اصلی تاریخ فلسفه است که همواره نظر را از عمل جدا می‌دانست.

🔅 اما از این مقدمه که بگذریم، یک نکته هم باید به سؤال شما افزود تا هم پرسش و هم پاسخش بهتر درک شود، و آن این که هیچ دوره‌ای از تاریخ بدون سختی نبوده است. انسان‌های هر دوره احساس‌شان این بود که در دورۀ سختی زندگی می‌کنند و این یعنی هر دوره‌ای سختی‌های خودش را داشته است. اساسا برخی معتقدند فلسفه از دشواری‌های فکری و عینی تغذیه می‌کند. فلسفه مولود دوران سختی است.

🔅 یعنی زمانی که چیزهایی که می‌دانستیم (یا فکر می‌کردیم می‌دانیم) دیگر به کارمان نمی‌آید و نیازمند معرفت جدید و راه‌حل‌های تازه‌‌ایم. سقراط هم در روزگار آسان و آسوده‌ای زندگی نمی‌کرد- وگرنه مرگش مرگی عادی می‌بود نه مرگ با جام شوکران.پس این پرسش که با شرایط دشوار زندگی چه کنیم، پرسش جدیدی نیست.

🌐 متن کامل این نوشتار

🌾 @Sedanet | @eudemonia

پارادکس لذت‌گرایی

بر اساس «پارادکس لذت‌گرایی»، انسان‌ هر چه بیشتر در پی خوشی و خوشبختی باشد ناشادتر و ناخوش‌تر خواهد بود. برای همین است که یکی از علل عمدۀ بدبختی جستجوی خوشبختی است.

Richard Creel, Thinking Philosophically

@eudemonia

نشان اهل خدا عاشقی‌ست، با خود دار
(که در مشایخِ شهر این نشان نمی‌بینم)

@eudemonia

با انتشار چهارمین مُجلد از مجموعۀ «معرفت‌شناسی معاصر» چشممان به جمال این فرزند نورسیده روشن شد!

در گفت‌وگو با محسن آزموده (آبان ۱۳۹۵) توضیحاتی دربارهٔ ساختار و محتوای این مجموعه داده‌ام. قسمتی از آن مصاحبه را که دربارهٔ اهمیت معرفت‌شناسی است، اینجا باز نشر می‌کنم.
صورت کامل گفت‌وگو در کانال نشر کرگدن در دسترس است:
https://t.me/kargadanpub/37

@eudemonia

بخش دوم از گفت‌وگوی بابک عباسی(دبیر مجموعۀ «معرفت‌شناسی معاصر») با روزنامۀ اعتماد:

اصولا معرفت‌شناسي با اين اوصافي كه گفتيد، چه اهميتي دارد؟

به اين پرسش دو پاسخ مي‌شود داد. يكي براي اهل فلسفه و ديگري براي همگان. در اهميت معرفت‌شناسي براي اهل فلسفه بايد گفت معرفت‌شناسي از جهتي قلب فلسفه است. درست است كه معرفت‌شناسي يكي از شاخه‌هاي فلسفه است اما از يك حيث، بر همه شاخه‌هاي فلسفه تقدم و حاكميت مفهومي دارد و آن اين است كه هر گزاره و اطلاع و خبري كه در ديگر شاخه‌هاي فلسفه اعم از متافيزيك و فلسفه اخلاق و فلسفه سياست ابراز و اظهار مي‌شود، اگر قرار باشد متعلق باور ما باشد مشمول احكام معرفت‌شناسانه خواهد بود. به اين معنا كه قبل از هر چيز از صادق بودن يا موجه بودن آن حكم سوال خواهد شد و به اين ترتيب زير چتر معرفت‌شناسي خواهد رفت. اما آنچه معرفت‌شناسي را براي عموم ما آدميان مهم مي‌كند، اين است كه معرفت براي همه ما انسان‌ها مهم است. ممكن است سوال شود خود معرفت چرا براي ما مهم است؟ جواب اين است كه چون واقعيت و صدق براي ما مهم است. در اين مورد خانم زگزبسكي كه از معرفت‌شناسان بزرگ معاصر ما است، استدلال جالبي دارد. به گفته ايشان اگر ما چيزي در زندگي‌مان داريم كه براي ما مهم است، براي ما مهم خواهد بود كه باورهاي صادق يا موجهي درباره‌اش داشته باشيم و اينها از مقولات معرفت‌شناسانه است. يك مثال بزنم و از اين بحث عبور كنيم. مثلا اگر خوشبختي يا زندگي خوب يا رستگاري براي ما مهم باشد، بايد باورهاي صادق يا دست‌كم باورهاي موجه و معقولي در اين باره داشته باشيم كه چه چيزهايي ما را به اين هدف مي‌رساند يا دست‌كم احتمال اينكه ما را به اين اهداف برساند بيشتر است و به اين ترتيب مي‌رسيم به اين حكم به‌ظاهر ناآشنا كه اگر در زندگي چيزي براي ما مهم است، بايد معرفت‌شناسي هم براي‌مان مهم باشد!
@kargadanpub

فهرست و بخش‌های ابتدایی کتاب معرفت‌شناسی طبیعی‌شده

@kargadanpub 🦏

هنر ظریف بی‌خیالی به چاپ هفتم رسید.

@eudemonia

هیچ چگونه‌ای وجود ندارد
عده‎ای ممکن است این حرفها را بشنوند و بگویند: «بسیار خوب، اما چگونه؟ می‌فهمم که ارزشهایم مزخرف است و از پذیرفتن مسئولیت مشکلاتم فرار می‌کنم و آدم حق‌به‌جانبی هستم که فکر می‌کنم زمین باید حول من بچرخد. اما چگونه تغییر کنم؟»
و اینجاست که من به تقلید از یودا (شخصیت فیلم جنگ ستارگان) می‌گویم: «یا انجام بده یا انجام نده هیچ "چگونه‌ای" در کار نیست».
شما همین حالا و در هر لحظه از روز دارید انتخاب می‌کنید به چه چیزی اهمیت بدهید. تغییر به همین سادگی است انتخاب کنید به چیز دیگری اهمیت بدهید.
واقعاً ساده است اما آسان نیست.
آسان نیست از آن جهت که حس یک آدم بازنده، متقلب و آدمی ابله را خواهید داشت. مضطرب خواهید شد. قاطی می‌کنید. ممکن است در این حین از همسر یا دوستان یا از پدرتان شاکی شوید. اینها همه اثرات جانبی تغییر دادن ارزشهایتان است، تغییر دادن چیزهایی که به آنها اهمیت می‌دهید. اما اینها اجتناب‌ناپذیر است.

📕برگرفته از کتاب هنر ظریف بی‌خیالی
⌨️نشر کرگدن

@mindfulliving

👈 پنج پادکست که به شناخت بهتر احساسات و رفتار انسان کمک می‌کنند

تو این مطلب پنج اپیزود از پادکست‌هایی رو پیشنهاد می‌دیم که فکر می‌کنیم به شناخت بهتر منشأ احساسات و رفتار انسان کمک می‌کنند.

@channelbpodcast
@eudemonia

-ولی زمستون امسال خیلی سرده رفیق، نه؟
- هوممم