‍ بهروزی در قلمرو روان‌شناسی:

🔹در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست‌ویکم اغلب رویکردهای روان‌شناسی، احتمالاً متأثر از روندهای فلسفه در توجه دوباره به مفهوم بهروزی، آرام‌آرام این مفهوم هنجاری* را به خود جذب کردند. نمونه‌ی شاخصی از این تمایل، مکتب مشهور به «روان‌شناسی ایجابی» (positive psychology) است.

🔹هرچند در نظر دقیق، بهروزی
ابعاد مختلفی دارد که «بهروزی روان‌شناختی» (psychological well-being) فقط یکی از آن‌هاست اما برداشت‌های روان‌شناسانه از بهروزی اکنون کاملاً جاافتاده است و آهنگ کاربرد آن در بافتارهای مختلف همچون بهروزی سازمانی، بهروزی شغلی، بهروزی تحصیلی، رو به فزونی است.

🔹دومین نسبت بهروزی با روان‌شناسی، که از نظر فلسفی مهم‌تر است، پیش‌فرض‌های غالباً نامصرح درباره‌ی بهروزی در نظریه‌های روان‌درمانی است. روان‌درمانگران معمولاً با برداشتی ضمنی و اجمالی از چیستی زندگی خوب و شکوفا به کار درمان می‌پردازند. اما غالباً به این تصور اجمالی خویش آگاهی تفصیلی ندارند یا کم‌تر پیش آمده که به سنجش انسجام یا اتقان فلسفی این تصور از زندگی خوب بپردازند؛ کاری که فلسفه‌ی بهروزی عهده‌دار آن است.

🔹اگر استدلال‌هایی که تا این‌جا در اهمیت ایده‌ی بهروزی آوردیم صحیح باشد، برای درمانگران بسیار مهم خواهد بود که برداشتی منسجم و منقح از بهروزی و زندگی خوب و شکوفا داشته باشند. اما این برداشت قطعاً نمی‌تواند از خود روان‌شناسی که علمی توصیفی و تجربی ( و نه ارزش‌گذارانه) است به دست آید، و این بیان دیگری است از وجه نیاز علوم به فلسفه؛ نه فقط از جهت روش‌شناسی (فلسفه‌ی علم) بلکه همچنین از حیث ارزش‌شناسی (فلسفه‌ی ارزش).

* در مقایسه با شادکامی(happiness)که مفهومی کاملاً توصیفی به نظر می‌رسد، بهروزی (well-being)جنبه‌ی هنجاری قوی‌تری دارد.

از مقالهٔ «تأملاتی در باب فلسفه‌ی بهروزی و صلاح‌اندیشی»
نوشتهٔ بابک عباسی

منتشرشده در مجلهٔ اندیشه‌ی پویا شماره ۹۸، مهر ۱۴۰۴

@eudemonia

عقلانیت و معقولیت
✍🏼جواد حیدری

🔹جان رالز برای اولین بار در فلسفه‌ی سیاسی تمایز بسیار مهمی انجام داد: امر معقول [reasonable] و امر عقلانی [rational]. تمایز این دو بسیار حیاتی است.

🔹اخیراً فیلسوف مهمی به نام کریستا لاولر [Krista Lawlor] به نظرم مهم‌ترین کتاب در این حوزه را نوشته‌ است به اسم Being Reasonable: The Case for a Misunderstood Virtue.

🔹خانم لاولر می‌گوید عقلانیت [Rationality] عمدتاً ناظر به سازگاری درونی و منطقی باورها در مقام نظر و عقلانیت ابزاری در مقام عمل است. فرد عقلانی آن کسی است که باورهایش با هم تضاد ندارند و از راه استدلال‌های معتبر منطقی به دست آمده و در مقام عمل هم از بهترین ابزارها برای رسیدن به اهداف شخصی‌اش انتخاب می‌کند. لذا، یک خودخواه مطلق می‌تواند کاملاً عقلانی باشد.

🔹اما معقولیت [Reasonableness] همان فضیلتی است که غالباً اشتباه فهم و درک شده است. معقولیت یک فضیلت اجتماعی و رابطه‌ای است. فرد معقول آن کسی نیست که صرفاً منطقی فکر می‌کند، بلکه کسی است که آماده‌ی شنیدن دلایل دیگران است و می‌خواهد با دیگران بر اساس شرایطی منصفانه، همکاری کند.

🔹اینجا دو ویژگی مهم برای فهم معقول ذکر می‌کند. اولی پاسخگویی به دلایل [Responsiveness to Reasons] است. افراد همیشه همیشه «ظرفیت تغییر نظر» را دارند. این افراد وقتی با دلیلی از سوی دیگری روبرو می‌شوند که موجه است، آن را نادیده نمی‌گیرند، حتی اگر به ضرر منافع شخصی‌اش باشد. دومی جایگاه اجتماعی است. معقول بودن یعنی به رسمیت شناختن دیگران به عنوان «منابع معتبر دلیل». وقتی شما معقول رفتار می‌کنید، به طرف مقابل این جایگاه را می‌دهید که «من تو را به‌عنوان یک فرد معقول که می‌تواند به من چیزی بیاموزد، به رسمیت می‌شناسم». اینجاست که تحقیر جایگاه اجتماعی طرف مقابل را نشانه می‌گیرد و در نهایت می‌خواهد طرف مقابل را از رسمیت بیندازد. بازشناسی شکل‌های مختلف تحقیر در اینجا بسیار اهمیت دارد.

🔹اما این حرف لاولر به چه کار ما می‌آید؟ ما در عصر «عقلانیت بدونِ معقولیت» زندگی می‌کنیم. گروه‌های سیاسی بسیار «منسجم» (عقلانی) فکر می‌کنند؛ آن‌ها منطقِ درونیِ خود را دارند و برای پیروزی استراتژی می‌چینند، اما با طرف مقابل «معقول» برخورد نمی‌کنند (یعنی آن‌ها را به‌عنوان طرفِ گفتگو به رسمیت نمی‌شناسند). راهِ خروج از بن‌بست‌های سیاسی و فرهنگی، بمبارانِ طرف مقابل با «فکت» (که مربوط به عقلانیت است) نیست؛ بلکه بازسازیِ فضای «معقولیت» است؛ جایی که طرفین احساس کنند شنیده می‌شوند.

@eudemonia

«همیشه نمی‌شود قوی باشی،
اما
همیشه ادامه بده...»
لوُییز اِردریچ
Louise Erdrich
برنده‌ی جایزه‌ی پوُلیتزِر سال ۲۰۲۱ داستان نویسی برای «نگهبان شیفت شب»
The Night Watchman
2021 Pulitzer prize for Fiction
برنده‌ی جایزه‌ی ملی کتاب امریکا
برنده‌ی جایزه‌ی ملی حلقه‌ی منتقدان امریکا

عکس: ریچآرد اَوِدُون
Richard Avedon
انتشارات آنگاه
@angahbooks

همچنان امور را تفکیک کنیم
✍🏼 حسین شیخ‌رضایی

فکر می‌کنم تفکیک چند چیز در روزهایی که در آن هستیم کمک می‌کند.

اول از همه فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های اجتماعی و انسداد سیاسی است که نظم مستقر به دلیل ناکارآمدی در چند دهه حکمرانی بر همه تحمیل کرده است. این نه صحبت دیروز و امروز، بلکه ثمره نگاه و فکری است ناهم‌زمان با روزگار جدید که توانسته هم منابع طبیعی مملکت را نابود کند، هم سرمایه‌های انسانی را فراری دهد، هم برای مردمی که انقلاب پیشرو مشروطه را در تاریخشان داشته‌اند سرشکستگی بین‌المللی ایجاد کند و هم در تامین مایحتاج مردم دربماند.

امروز دیگر گذران زندگی روزمره حتی برای طبقه متوسط هم دشوار شده، اقلام زیادی به‌راحتی از سفره ما حذف شده، و در کنارش طبقه رانت‌خوار و نوکیسه‌ای رشد کرده است. محدودیت‌های اجتماعی و سیاسی که جای خود دارد. پس هر کسی که آرزوی‌های بهتری برای ایران دارد نمی‌تواند به وضع فعلی اعتراض نکند، یا اعتراضات مردم جان به لب رسیده را برحق نداند یا برخورد خشن با اعتراضات را محکوم نکند.

تجربه اتفاقات غزه و جنگ دوازده روزه و برآمدن ترامپ و نتانیاهو نشان داد که آنچه پشت بسیاری از اقدامات و فشارهای بین‌المللی نهفته زور عریان و منافع مستقیم است. خوب یا بد، گفتمان حقوق بشر در سطح بین‌الملل به خوابی تاریخی رفته و انتظار معجزه‌ای از آن نیست. کشتار غزه را که کنار بگذاریم، در همین آخرین مورد ماجرای ونزوئلا دیدیم که چگونه به وضعیتی پیشامدرن برگشته‌ایم و غارت منابع نفتی با افتخار در تریبون‌های جهانی اعلام می‌شود.

ساده‌دلی است اگر فکر کنیم جغرافیای بزرگ ایران برای برخی کشورهای منطقه آزاردهنده نیست و قرار است آنها اینجا حکومتی را تغییر دهند و بعد کلید کشور را در سینی تقدیم ما کنند تا خودمان اداره‌اش کنیم. جلو چشمانمان دیده‌ایم که ممکن است هدف فقط مهار جریان انرژی یا برانداختن یک فرد باشد. دیده‌ایم که متهم به جنایت جنگی هم می‌تواند بر سر قدرت بماند، و دیده‌ایم که چگونه کلنگی و معلق کردن حاکمیت‌های ملی و تشکیل دولت‌هایی بدون اختیار درست در همین همسایگی‌های کشور ما اجرا شده است.

دقیقا در همین شرایط، بدون اینکه لازم باشد از وضعیت فعلی دفاع کنیم، لازم است به این فکر کنیم که قرار است بدیل‌های نظم فعلی کدام گزینه‌ها باشند و مزایا و معایب آنها چیست؟ اشتباه است اگر دست به مقایسه میان بدیل‌ها نزنیم و همه‌چیز را به بعد موکول کنیم. دست‌کم نگاه به شعارها و رویه‌های گزینه‌ها نشان می‌دهد در مقام حرف و عمل تا چه حد به دمکراسی و پذیرش تنوع هویتی و فکری اولویت می‌دهند. نشان می‌دهد تا چه حد از الگوهای پدرسالارنه و قیم‌مآبانه تغذیه می‌کنند و چه نوع حاکمیتی مد نظرشان است.

از فکر کردن مستقل و خلاف جریان رسانه نهراسیم. کسانی که با ساخت برچسب ۵۷‌ای‌ همه مخالفانشان را یکی کرده بودند، حالا با همان تکنیک وجود تنوع‌ها را وحدت‌شکن قلمداد می‌کنند و همه را به وحدت حول آنچه خود می‌پسندند وامی‌دارند. فکر کردن و نگران بودن از اینکه مبهم و مات کردن خواسته‌های صنفی و مدنی و اجتماعی و حرکت به سمت پوپولیسم فردمحور چه عواقبی دارد درست در همین شرایط مهم است، بی‌آنکه لازم باشد طرفدار شرایط موجود باشیم.

@eudemonia

نقد چندسویه
حسین شیخ‌رضایی

بخش اول از دو بخش

۵۷‌ای نباشیم!
آنان که برچسب ۵۷‌ای را ساختند (به معنای هر کسی که به هر دلیلی مخالف پهلوی بود و در انقلاب شرکت کرد و مستحق شماتت بود) و روشنفکران را محکوم کردند که چرا در سال ۵۷ با توده مردم ۵۷‌ای همنوا شدند و علیه پهلوی شوریدند، امروز از ما می‌خواهند ۵۷‌ای باشیم. می‌خواهند کسی ساز مخالف نزند، از دموکراسی و آزادی سخن نگوید و صفوف متحد را در سر دادن شعار مترقی "جاوید شاه!" بر هم نزند. می‌خواهند تمام بحث‌ها بماند برای بعد از "براندازی".

نقد چندسویه!
وخامت اوضاع داخل، پیچیدگی مناسبات بین‌الملل، گفتار اپوزیسیون و فشارهای رسانه‌ای ممکن است ما را سوق دهد به سمت اینکه از بین سه راس مثلث، فقط توجه خود را به یکی معطوف کنیم، فقط یکی را نقد کنیم، و فعلا چشمانمان را روی دو تای دیگر ببندیم. این سه راس عبارت‌اند از: جمهوری اسلامی، قدرت‌های بین‌المللی، و اپوزیسیون. اول ببینیم این راس‌ها چه هستند.

راس اول: جمهوری اسلامی
در راس اول، آشکار است که جمهوری اسلامی در سه سطح اداره امور جاری، سطح گفتمانی، و سطح امنیت شکست خورده است. ناتوانی جمهوری اسلامی در تامین اولیات زندگی آشکار است و نیاز به شرح ندارد.

ذخیره گفتمانی این نظام نیز به شکلی چشمگیر فرسوده شده است. امروزه بازگشت به اسلام ناب، شیعه‌گری، ترویج ادبیات مداحی، غرب‌ستیزی، تبلیغ محور مقاومت، ایده تهاجم فرهنگی، و حتی روکش ایران‌گرایی که هر کدام روزگاری بخشی از ذخیره گفتمانی نظام مستقر بود، شاید در مجموع برای ده درصد از جمعیت کشور قانع‌کننده باشد. این به معنای شکست گفتمانی است.

در سطح امنیت و حفاظت از جان شهروندان هم اتفاقات دی ۱۴۰۴ نقطه‌عطف مهمی است که نشان می‌دهد اگر "لازم باشد" ممکن است جان‌های زیادی گرفته شود. این البته به‌معنای نادیده گرفتن پیچیدگی‌های این حوادث و صرف‌نظر کردن از نقش عوامل احتمالا آشوب‌زای دیگر نیست، اما نکته مهم این است که نظم مستقر قانونا مسئول برقراری امنیت و وارد نشدن در فاز سرکوب جمعی و توده‌ای است.

ناکارآمدی جمهوری اسلامی در این سه سطح، شاید ما را به این سمت سوق دهد که آن را "شر مطلق" بدانیم و "براندازی" آن را به هر قیمتی و توسط هر کسی مجاز بشماریم و چشم را بر انواع ضعف‌ها در دو راس دیگر این مثلث ببندیم.

نقد چندسویه

بخش دوم از دو بخش

راس دوم: قدرت‌های بین‌المللی
آنچه در فضای روشنفکری ایران در دهه‌های اخیر غالب بوده، البته با اقرار به وجود استثناهایی در جناح چپ، خوشبینی به نظم بین‌الملل بوده است. هم بین روشنفکران لیبرال و مدافع غرب و هم بین اصلاح‌طلبان درون نظام، گویی فرض نانوشته و مورداجماع این بوده که "مشکل از ما است". اگر ما خود را با ملاک‌های حقوق‌بشری و تمدنی جدید منطبق کنیم، جهان در مجموع جایی عادلانه است که می‌شود در آن "گفت‌وگوی تمدن‌ها" کرد. در این جوّ غالب، مفاهیمی مانند استعمار، تعارض‌های ژئوپولتیک، امپریالیسم، هژمونی، سیاست قدرت، جنگ‌های نیابتی، سیاست رسانه‌ای و ... کمتر به کار رفته و کمتر روشنفکران را به خود مشغول کرده است.

جنگ اسرائیل علیه غزه بعد از اتفاقات ۷ اکتبر، روی کار آمدن ترامپ در دور دوم و به سخره گرفتن بسیاری از دستاوردهای فکری و تمدنی غرب، حمله نظامی اسرائیل به ایران، حمله به ونزوئلا برای تصاحب نفت، منازعات بر سر گرینلند و ده‌ها مورد مشابه نشان داد که این انگاره که مشکل "فقط" از ما است، و اگر ما خوب باشیم دنیا کاری با ما ندارد، تا چه حد نادرست است. پیچیدگی اوضاع نشان می‌دهد که فضای فکری ما چقدر نیازمند این است که مفهوم "استعمار" را در انواع و اقسام قدیم و جدیدش جدی‌تر بگیرد و به نقش رسانه‌های اجتماعی در شکل دادن به جنگ‌های شناختی در خدمت اهداف استعماری توجه کند.

ندیده گرفتن مناسبات مبتنی بر قدرت عریان در سطح بین‌الملل می‌تواند منجر به این شود که توییت‌های "کمک در راه است" را زیادی جدی و خیرخواهانه بگیریم، و تصور کنیم قرار است همای سعادت از روی ناو هواپیمابر به پرواز درآید و مستقیم روی شانه‌های ما فرود آید. قرار است برایمان ارزانی و رونق و آزادی بیاورند و بعد هم کلید را دو دستی تقدیممان کنند که خودمان بقیه امور را تمشیت کنیم. دقت کنیم که حتی میان سرفصل‌های اعلام‌شده برای مذاکره نیز نامی از مردم و حقوق بشر نیست، صحبت از برنامه اتمی است. ترامپ حتی در کارزارهای داخلی‌اش هم از این مفاهیم استفاده نکرده که حالا بخواهد برای بقیه خرجش کند.

راس سوم: اپوزیسیون
از بین طیف متنوع اپوزیسیون داخل و خارج کشور، در اینجا بر گروه سلطنت‌طلب سابق که اکنون به پادشاهی‌خواه ری‌برند کرده تمرکز می‌کنم‌. فقر گفتمانی جمهوری اسلامی دقیقا و کاملا در گفتمان این گروه بازتاب یافته، با این تفاوت که تنها جای دو قطب آن عوض شده است. اگر در نظام فعلی دیگری‌سازی علیه هر آن کسی به کار می‌رود که در ایدئولوژی اسلامی "خودی" نیست، در گفتمان رقیب هر آن کسی که به چیزی کمتر از سرسپردگی کامل به شخص "شاه" اقرار کند دیگری و مطرود خواهد بود.

اکنون مواضع به اندازه کافی روشن است. حتی اگر شخص رضا پهلوی نیز بارقه‌ای از دگرپذیری از خود نشان دهد، جوانان صادراتی داخل که اکنون دور او را گرفته و حلقه واسط او با اسرائیل و ‌... شده‌اند و دفترچه اضطرار از دست‌پخت‌های فکری آنان است، به اندازه کافی افراطی‌گری و تمایل به فاشیسم را از خود نشان داده‌اند. ندیدن این نشانه‌های خطرناک وقتی هنوز کسی در قدرت نیست، عین بی‌خردی است.

بار دیگر نقد چندسویه
آنچه در میانه این مثلث به آن نیاز داریم نقد چندسویه است. نخست، نقد جمهوری اسلامی به دلیل ناکارآمدیش در سه سطح حکمرانی. اما این نقد به معنای رضایت به هر گزینه بدیل و هر راهی برای برانداختن این نظام سیاسی نیست. نقد دوم به مناسبات بین‌المللی است. اگر فکر کنیم سرنوشت غزه و سوریه و ونزوئلا از ما دور است، زیادی خودمان را متمایز فرض کرده‌ایم. و نقد سوم نقد اپوزیسیون افراط‌گرایی است که حاضر است آش را با جایش دور بیندازد، اگر قرار باشد کاسه‌ای از آش به دستش نرسد.

قرار نیست از چاله به چاه بیفتیم، و برای این کار لازم است بتوانیم عقل سرد را بر عواطف داغ غالب کنیم و خود را در نسبت با این سه راس جایابی کنیم، نه فقط در نسبت با یکی.

(از صفحهٔ اینستاگرام نویسنده)

@eudemonia

فقر نظریه
✍🏼سجاد زند

بخش اول از دو بخش

🔹خوابی که مری شرلی دید، انگار رویای صادقه‌ای است که باید جزء جزء برای ما اتفاق بیفتد. حتی تفسیرها و تحلیل‌های آن بخشی از زندگی روزمره ما شده است، رویای مردی که از تکه‌های بدن مردگان ساخته شده، مردی که تمثال شر و شرارت نیست، اما نمی‌تواند از آن جدا باشد. او حتی نمی‌تواند با آفریننده‌اش سر کند و دکتر ویکتور فرانکشتاین را تنها می‌گذارد تا تنهایی خودش را آغاز کند.

🔹دکتر فرانکشتاین از سر شرارت دست به آفرینش نزده بود. او دانشمندی بود شیفته زندگی که می‌خواست از تکه‌های بی‌جان بدن مردگان، موجودی زنده بسازد. نیتش خیر بود، اما روشش مخدوش. او زندگی آفرید، بی‌آن‌که بداند چه آفریده است. مسئله فرانکشتاین نه در میل به خلق، که در ناتوانی‌اش از فهم پیامدهای خلق بود. هیولا زاده شد؛ نه به‌دلیل شرارت سازنده، بلکه به‌دلیل دخالت در مسیری که به‌طور طبیعی شکل نگرفته بود.

🔹برای من، فرانکشتاین استعاره خلق مسیرهای مصنوعی و غیرطبیعی است؛ مسیرهایی که نه حاصل انباشت تاریخی، نه نتیجه تجربه اجتماعی، بلکه محصول مداخله‌اند. مداخله‌ای شتاب‌زده، بیرونی یا تحمیلی، که می‌خواهد جای «روند» بنشیند؛ بی‌آن‌که به هزینه‌ها و پیامدهایش بیندیشد. گاه با نیت قبلی و گاه با بی‌تدبیری.

🔹تاریخ معاصر ایران، متأسفانه، سرشار از این‌گونه مداخلات است. کودتای مرداد ۱۳۳۲، با نقش مستقیم سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا، یکی از روشن‌ترین نمونه‌هاست. دولتی که می‌توانست، در مسیر تکامل دموکراتیک پیش برود، سرنگون شد تا نظمی جایش بیاید که دخالت مستقیم در یک سیر طبیعی بود و دوران سیاه و ساکتی را درپی داشت. تصویر آن سال‌ها را می‌توان در آثار بسیاری از جمله «زمستان» مهدی اخوان ثالث دید. پیامد آن کودتا فقط سقوط یک دولت نبود؛ تغییر مسیر تاریخ سیاسی ایران بود، مسیری که به دهه‌های اختناق، سرکوب و انباشت نارضایتی انجامید و به بهمن ۵۷ ختم شد.

🔹پیش‌تر از آن، در دوره موسوم به «استبداد صغیر»، محمدعلی شاه قاجار برای حل بحران سیاسی داخلی، به نیروی خارجی متوسل شد و فرمان به توپ بستن مجلس را به افسر روسی، لیاخوف، سپرد. مسئله در این‌جا فقط خشونت نبود؛ جایگزین کردن یک روند سیاسی–اجتماعی با زور عریان و مداخله بیرونی بود. نمونه دیگر، قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه تزاری و بریتانیا است که بدون حضور ایران، این سرزمین را به حوزه‌های نفوذ تقسیم کرد؛ تلاشی آشکار برای مهندسی آینده کشوری، بدون رضایت جامعه آن.

🔹حتی در مواردی که تغییرات ظاهراً «مثبت» به نظر می‌رسیدند، چون از مسیر طبیعی نیامده بودند، هزینه‌های تاریخی سنگینی بر جا گذاشتند. اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم و تبعید رضاشاه پهلوی، گرچه به پایان یک دیکتاتوری انجامید، اما باز هم تاریخ سیاسی ایران را نه از درون، بلکه از بیرون تغییر داد. فراموش نکنیم که ایرانی‌ها، حضور نیروهای متفقین را با جشن و سرور استقبال کردند، اما دخالت خارجی، هرگز ما را به سعادت نرساند.

🔹این مداخلات پی‌درپی، جامعه‌ای را شکل داد که مسیر تاریخی‌اش را خودش شکل نداده است و خرد جمعی در آن غایب است. فرانکشتاینی که از تکه‌های بدن مردگان، در یک شرایط غیرطبیعی سربرآورده است. شاید نیت سازنده بد نبود، اما قصد همیشه نتیجه را تعیین نمی‌کند. ندانستن از چیزی که قرار است روی دهد، گرچه در ابتدا بی‌خطر به نظر می‌رسد، اما می‌تواند هیولا خلق کند.

@eudemonia

فقر نظریه
✍🏼سجاد زند
بخش دوم از دو بخش

🔹ندانستن و فقدان پیش‌بینی چیزی که قرار است اتفاق بیفتد، نتیجه «فقر نظریه» است. دانستن کم تاریخ یا برداشت سطحی از آن. نگاه به تاریخ به مثابه جسم مرده، نه روایت زنده و پیش‌برنده، دست‌کم گرفتن جامعه‌شناسی و علوم سیاسی، فلسفه و روانشناسی، ما را به فقر نظریه می‌رساند.

🔹 … و نکته آن‌ست که فقر نظریه، به معنای «فقدان» نظریه نیست. اتفاقاً جامعه ما سرشار از حرف، موضع، شعار و تحلیل‌های فوری است. مسئله، فقر است: فقر در عمیق دیدن، فقر در چارچوب‌ها و ساختارها و فقر در تبیین مسیر فکری.

🔹یکی از ریشه‌های این فقر، ضعف مزمن آموزش علوم انسانی در ایران است. علوم انسانی، هم در نظام آموزشی و هم در فرهنگ عمومی، همواره تحقیر شده است. هنوز هم اگر کسی به سراغ جامعه‌شناسی، فلسفه یا علوم سیاسی برود، اغلب با این نگاه مواجه می‌شود که «نتوانسته» در پزشکی یا مهندسی پذیرفته شود. نتیجه، جامعه‌ای است با متخصصان فنی بسیار، اما با ابزارهای تحلیلی اندک برای فهم سیاست و اجتماع.

🔹در کنار آن، فقدان آموزش تفکر انتقادی نقش تعیین‌کننده دارد. در مدارس و دانشگاه‌های ایران، کمتر ( و شاید اصلا) به دانش‌آموز و دانشجو آموخته می‌شود که چگونه بپرسد، چگونه شک کند، و چگونه چیزی را صرفاً به‌دلیل تکرار یا محبوبیت نپذیرد. به ما نمی‌آموزند که پیش از پذیرفتن، جست‌وجو کنیم و بیندیشیم.

🔹در چنین فضایی، جای نظریه را «باور» می‌گیرد و جای تبیین را ایمان. جامعه‌ای که نیاموخته فکر کند، مجبور می‌شود باور کند. و باور، وقتی جای اندیشه می‌نشیند، مستعد اسطوره‌سازی است.

🔹این‌جاست که مفهوم واژه «تحصیل‌کرده» دچار ابهام می‌شود. آیا کسی که تحصیلات عالی در رشته‌ای فنی دارد، اما هیچ مواجهه جدی با تاریخ، جامعه، مردم‌شناسی یا علوم سیاسی نداشته، لزوماً توان تحلیل اجتماعی دارد؟ این پرسش نه از سر نفی تخصص، بلکه برای روشن کردن مرز میان مهارت فنی و فهم اجتماعی است؛ مرزی که در فضای عمومی ما اغلب محو شده است.

🔹به این‌ها باید سانسور ساختاری را افزود. سانسور مستمر اندیشه، روایت‌های یک‌جانبه از تاریخ، حذف یا منزوی کردن روشنفکران، و قطع پیوند میان تفکر و جامعه، همه به فرسایش توان تحلیلی انجامیده‌اند. حتی جریان روشنفکری، نه همه آن، اما جمع قابل توجهی از آن، در چنین فضایی گاه به رمانتیسم، ساده‌سازی و سیاست احساسی-رمانتیک لغزیده و در جست‌وجوی «میان‌بر» است.

🔹حاصل این مجموعه، شکل‌گیری گفتمان‌هایی است که نه از دل نظریه، بلکه از تکه‌دوزی مفاهیم زاده می‌شوند؛ آمیزه‌ای از اطلاعات درست و نادرست، خاطره‌های تحریف‌شده، خشم‌های به‌حق و راه‌حل‌های بی‌ریشه. این‌جاست که با فرانکشتاین‌های سیاسی روبه‌رو می‌شویم.

🔹«سلطنت‌طلبی نو» می‌تواند یکی از همین فرانکشتاین‌ها باشد. نه بازگشت منسجم به گذشته است و نه پروژه‌ای مبتنی بر فهم تاریخی. مجموعه‌ای است وصله‌پینه‌شده از نوستالژی، نفرت از وضع موجود، ساده‌سازی تاریخ و وعده نجات فوری. موجودی که از خستگی و استیصال جامعه تغذیه می‌کند، اما فاقد نظریه‌ای است که بتواند آینده‌ای قابل دفاع ترسیم کند.

🔹مسئله، افراد یا نیت‌ها نیست. مسئله منطق شکل‌گیری این گفتمان‌هاست؛ منطقی که به‌جای روند، به مداخله پناه می‌برد، به‌جای فهم، به احساس، و به‌جای نظریه، به اسطوره. همان‌طور که فرانکشتاین، بی‌آن‌که بداند، هیولایی آفرید که از کنترلش خارج شد، فقر نظریه نیز می‌تواند موجوداتی بیافریند که بیش از آن‌که رهایی‌بخش باشند، خطرناک خواهند بود.

🔹شاید وقت آن رسیده باشد که پیش از ساختن بدیل‌های سیاسی، کمی درنگ کنیم؛ نه برای سکوت، بلکه برای اندیشیدن. تاریخ بارها نشان داده است: راه‌های میان‌بُر، اغلب به مقصد نمی‌رسند و گاهی، هیولا می‌آفرینند، هرچند نیت در ابتدا چیزی دیگر باشد. مبادا فرانکشتاین دیگری خلق کنیم.
منبع:
https://neemaad.com/nmd10030042.htm

@eudemonia

به هر سو که بنگریم دوستی‌های دیرین یا نوپایی را می‌بینیم که از سیاست آسیب دیده و از بین رفته‌اند. علت این امر چیست؟

سیاست ارزش ابزاری دارد و دوستی ارزش ذاتی. پس چرا به‌خاطر سیاست، دوستی‌ها آسیب می‌بینند؟

نویسنده: دیوید کوری
ترجمهٔ عرفان ثابتی


از متن:
«فرهنگ طرد» (cancel culture) مثال بارز چنین نگرشی است. علت پیدایش این فرهنگ دقیقاً همین بوده که اکنون هموطنانِ خود را فقط به‌خاطر نقش احتمالی‌شان در پیروزی سیاسی ارج می‌نهیم. طرد شدن بسیار دردناک است زیرا به ما می‌فهماند که آنچه روابط عمیق مبتنی بر تحسین و احترام متقابل ــ خوبی‌های ذاتی ــ می‌پنداشتیم در واقع چیزی جز روابط سطحیِ مبتنی بر استفاده‌ی ابزاری نبوده است. «هم‌پیمانان» از یکدیگر «استفاده می‌کنند»، و هرگونه تحسین یا احترامِ ایجادشده در گذر زمان همیشه تابع اهدافی است که برای دستیابی به آن‌ها به کار گرفته شده‌اند.

https://www.aasoo.org/fa/articles/5169

نگاه نقادانه (بخش ۱)
«مردم»

✍️حسین شیخ‌رضایی
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

در این دنباله از نوشته‌ها تلاش می‌کنم نگاهی نقادانه به برخی مفاهیم، اصطلاحات و استدلال‌هایی که در شرایط جاری می‌شنویم بیندازم. می‌کوشم نظرات شخصی‌ام را حتی‌المقدور دخالت ندهم، و تا جایی که ممکن است با بی‌طرفی و عینیت بنویسم تا بتواند در حکم جعبه‌ابزاری برای بررسی نقادانه سخنانی باشد که می‌شنویم.

حرف‌های تازه‌ای نیست، شاید دوباره شنیدنشان در شرایط فعلی کمک‌کار باشد.

یکی از اصطلاحاتی که به‌محض شنیدنش باید شاخک‌هایمان تیز و بخش نقادانه مغزمان فعال شود «مردم» (یا هم‌ارزهایی مانند ملت، جامعه، افکار عمومی، توده‌های آگاه، صداهای خاموش و ..‌) است. وقتی در گفتار و خطابه سیاسی از «مردم» حرف زده می‌شود، باید بی‌درنگ دقت کنیم که آیا از ابعاد و تعداد و تنوعات این توده سخنی به میان می‌آید، یا از مردم به‌عنوان یک کل یکپارچه، هم‌صدا و هم‌خواست حرف زده می‌شود. چنان‌چه از کلیت یکپارچه، متحد و همگونی به نام «مردم» سخن به میان آید، چند خطر می‌تواند در کمین باشد.

۱. خطر همگون‌سازی
«مردم» در واقع مجموعه‌ای ناهمگون از طبقات، منافع، ارزش‌ها، هویت‌ها و تجربه‌های متضادند. تبدیل کردن آنها به یک «ما»ی واحد اختلاف‌ها را محو، تعارض‌های واقعی را پنهان و اقلیت‌ها و صداهای حاشیه‌ای را نامرئی می‌کند. در نتیجه، سیاست به‌جای حل تعارض، ممکن است اصولا تعارض را از بیخ‌وبن منکر شود.

۲. خطر مصادره نمایندگی
وقتی کسی می‌گوید «مردم فلان‌چیز را می‌خواهند»، معمولاً نظر یا منافع خودش یا یک گروه خاص
را به کل جامعه نسبت می‌دهد. در اینجا نوعی جهش ناموجه رخ می‌دهد از «من/ما» به «همه».

۳. خطر دوگانه‌سازی مردم/دشمنان مردم
وقتی «مردم» یکپارچه فرض شوند، هرکس مخالف باشد «ضد مردم»، «جدا از مردم» یا «دشمن مردم» جا زده می‌شود. با این منطق، مخالفت نامشروع خواهد بود، نقد خیانت تلقی می‌شود، و راه سرکوب اخلاقاً هموار می‌شود.

۴. خطر حذف فرایندهای دموکراتیک
اگر «مردم» یکپارچه و «خواست مردم» روشن و واحد فرض شود، آنگاه چرا باید گفت‌وگو کنیم، انتخابات برگزار کنیم یا نهادهای میانجی (پارلمان، رسانه، احزاب) تشکیل دهیم.

۵. خطر ابهام تعمدی
«مردم» واژه‌ای عاطفی و کش‌دار است و هر کسی می‌تواند معنای دلخواهش را در آن بریزد، بدون نیاز به ارائه تعریف، عرضه اطلاعات یا سنجش واقعیات. این ابهام به گوینده قدرتی ظاهری می‌دهد و مخاطب را خلع سلاح می‌کند.

۶. خطر اخلاقی‌سازی سیاست
وقتی «مردم» یک کل واحد و برحق تصویر شوند، سیاست به میدان رقابت خیر/شر تبدیل می‌شود، نه عرصه رودررویی منافع متعارض که باید از راه‌های مدنی به تعادل برسند. در این فضا، خطا دیگر «اشتباه سیاسی» نیست، بلکه «گناه» و «خیانت» است.

در عرصه اجتماع و سیاست، نه با مردم یکپارچه، که با گروه‌ها، طبقات، اصناف، قشرها و ... که متکثر و عموما دارای منافع متعارض‌اند سروکار داریم. این گروه‌های متکثر بر اساس منافع و مصالح کوتاه و بلندمدتشان ائتلاف‌هایی کوتاه یا بلندمدت می‌سازند و پویایی (دینامیک) اجتماع را شکل می‌دهند.

هر جا سخن از «مردم» بود، دقت کنیم که ابعاد و جزئیات و تمایزات درونی آن به رسمیت شناخته می‌شود، یا از این اصطلاح برای مرعوب کردن استفاده می‌شود.

➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

نگاه نقادانه (بخش ۲)
«خشم»

✍️حسین شیخ‌رضایی، دکتری فلسفه
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

خشم یکی از شش عاطفه پایه است (در کنار شادی، غم، ترس، تنفر و تعجب). نشانه‌های خشم تقریبا به‌شکلی یکسان در چهره همه انسان‌ها در همه فرهنگ‌ها دیده می‌شود. خشم قدرت جذب دارد، و این یعنی فردی که خشمگین است عموما به‌سرعت و به‌راحتی مرکز توجه دیگران قرار می‌گیرد. همین باعث می‌شود در شبکه‌های اجتماعی، که بر اقتصاد توجه مبتنی‌اند، خشم یکی از ابزارهای اصلی دیده شدن باشد، و افراد خشمگین بیشتر «ویو» بگیرند.

سه عاطفه پایه ترس، خشم و نفرت از آن جهت که معطوف به امور ناخوشایند هستند شباهت‌هایی با هم دارند. اما توجه به تفاوت‌های آنها مهم است. وقتی با چیزی نامطبوع و آزاردهنده روبه‌رو می‌شویم، ترس به ما کمک می‌کند خود را نجات دهیم (احتمالا فرار می‌کنیم)، خشم کمک می‌کند از حق خود دفاع کنیم (احتمالا حمله می‌کنیم)، و نفرت کمک می‌کند از منبع آلودگی دور شویم (احتمالا کنار می‌کشیم).

پیام اصلی ترس به بدن این است که «خطری در کمین است!». پیام اصلی خشم این است که «این منصفانه نیست!». و پیام اصلی نفرت این است که «این آلوده است!» هدف از فعال شدن ترس محافظت از جان و حفظ امنیت است. هدف از فعال شدن خشم برداشتن موانع و اصلاح ظلم است. و هدف از فعال شدن نفرت دوری از منبع آلودگی است. خشم با داغ شدن و انقباض عضلات همراه است و ما را به‌سمت حمله به منبع ایجاد مشکل هدایت می‌کند. خشم به ما انرژی می‌دهد تا تغییر ایجاد کنیم.

در جهان مناسبات انسانی، دو پاسخ شایع به خشم عبارت‌اند از «انتقام» و «انتقال». در سازوکار انتقام، ما به فرد یا گروهی که منبع تولید احساس ناخوشایند است حمله می‌کنیم و با آسیب رساندن به او، خشم خود را خالی می‌کنیم. در سازوکار انتقال، ما چون به هر دلیلی نمی‌توانیم سراغ منبع تولید خشم برویم، به فرد یا گروهی که مسبب ایجاد خشم نبوده حمله می‌کنیم و خشم خود را به آنها منتقل و اصطلاحا بر سر آنها خالی می‌کنیم. هر دو این فرایندها، از آنجا که مستلزم آسیب و زیان رساندن به دیگری هستند، مورد چون‌وچرای فراوان اخلاقی بوده‌اند و توجیه اخلاقی آنها به‌راحتی صورت نمی‌گیرد.

اما این به‌معنای بی‌اهمیتی یا مذموم دانستن خشم نیست. هم خشم شخصی، هم خشم عمومی و هم خشم سیاسی می‌توانند اخلاقی باشند. اگر این خشم‌ها ما را به حرکت درآورند و نشان دهند به ارزش‌هایمان آسیب رسیده، می‌توانند در خدمت عقلانیت قرار گیرند. عقل می‌تواند بر محتوای فراهم‌آمده از خشم متمرکز شود و راهی برای جبران بی‌عدالتی بیابد.

برای درک بهتر این نکته، تمایز بین سه حالت مهم است: «خشمگین شدن»، «خشمگین ماندن»، و «از سر خشم عمل کردن». خشمگین شدن عموما حالتی واکنشی است و فرد کنترل چندانی بر آن ندارد. خشمگین ماندن تاحدودی نیمه‌ارادی است و فرد می‌تواند به کمک عوامل و اقداماتی (مانند زنده نگه داشتن خشم به‌واسطه رسانه‌ها، مرور اتفاقات، تکرار اتفاقات و ...) خود را در حالت خشم نگه دارد یا از آن دور کند. اما از سر خشم عمل کردن تا حدود زیادی ارادی و اختیاری است و فرد می‌تواند تصمیم بگیرد در پاسخ به خشم چه رفتاری از خود بروز دهد.

الگوهای واکنش مناسب و پذیرفتنی به خشم در فرهنگ‌های متفاوت فرق می‌کند و در واقع چنین پاسخ‌هایی برساخته‌های فرهنگی هستند و تنوع اجتماعی و فرهنگی دارند. کاری که در یک فرهنگ در پاسخ به خشم پذیرفتنی و موجه است، ممکن است در فرهنگی دیگر ناموجه تلقی شود.

بنابراین، از سر خشم عمل کردن تنها یک شکل و یک قالب ندارد. لازم نیست خود را محدود به آسیب رساندن به منبع تولید خشم یا انتقال خشم به افراد بی‌گناه کنیم. از سر خشم عمل کردن می‌تواند اخلاقی یا غیراخلاقی باشد. این کنش وقتی اخلاقی است که بی‌عدالتی و تبعیض را هدف قرار دهد و منجر به رفع آنها شود‌.

در خشم اخلاقی، خشم صرفا به‌مثابه نشانه است و توجه ما را به اصل بی‌عدالتی جلب می‌کند، اما خود خشم بخشی از راه‌حل نیست. خشم نشانه بی‌عدالتی، تحقیر، سرکوب یا ناکامی است و حقیقتی اخلاقی را با خود به همراه دارد. اما به‌خودیِ‌خود راه‌حل نیست. اگر خشم از سطح «نشانه» به سطح «برنامه‌ عمل» منتقل شود، می‌تواند به خشونت، حذف دیگری یا تصمیم‌های شتاب‌زده بینجامد.

خشم اخلاقی متوجه عمل یا ساختار ناعادلانه است، نه متوجه فرد، گروه، قوم، مذهب یا «دیگری» به‌مثابه یک کل. سازمان‌دهی مسئولانه‌ و اخلاقی خشم یعنی تبدیل آن به مطالبه‌ روشن، تعیین اهداف مشخص، و پرهیز از خشونت کور در واکنش به آن. خشم سیاسی، بدون داشتن افق سیاسی، معمولاً به فرسایش درونی یا خشونت بی‌هدف می‌انجامد. خشم سیاسی اخلاقی می‌تواند به کنش سازنده، به شجاعت مدنی، و به افزایش همبستگی اجتماعی بدل شود. بسیاری از جنبش‌های عدالت‌خواهانه از خشم آغاز شده‌اند، اما با عقلانیت تداوم یافته‌اند.

✍️حسین شیخ‌رضایی
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah