فقر نظریه
✍🏼سجاد زند

بخش اول از دو بخش

🔹خوابی که مری شرلی دید، انگار رویای صادقه‌ای است که باید جزء جزء برای ما اتفاق بیفتد. حتی تفسیرها و تحلیل‌های آن بخشی از زندگی روزمره ما شده است، رویای مردی که از تکه‌های بدن مردگان ساخته شده، مردی که تمثال شر و شرارت نیست، اما نمی‌تواند از آن جدا باشد. او حتی نمی‌تواند با آفریننده‌اش سر کند و دکتر ویکتور فرانکشتاین را تنها می‌گذارد تا تنهایی خودش را آغاز کند.

🔹دکتر فرانکشتاین از سر شرارت دست به آفرینش نزده بود. او دانشمندی بود شیفته زندگی که می‌خواست از تکه‌های بی‌جان بدن مردگان، موجودی زنده بسازد. نیتش خیر بود، اما روشش مخدوش. او زندگی آفرید، بی‌آن‌که بداند چه آفریده است. مسئله فرانکشتاین نه در میل به خلق، که در ناتوانی‌اش از فهم پیامدهای خلق بود. هیولا زاده شد؛ نه به‌دلیل شرارت سازنده، بلکه به‌دلیل دخالت در مسیری که به‌طور طبیعی شکل نگرفته بود.

🔹برای من، فرانکشتاین استعاره خلق مسیرهای مصنوعی و غیرطبیعی است؛ مسیرهایی که نه حاصل انباشت تاریخی، نه نتیجه تجربه اجتماعی، بلکه محصول مداخله‌اند. مداخله‌ای شتاب‌زده، بیرونی یا تحمیلی، که می‌خواهد جای «روند» بنشیند؛ بی‌آن‌که به هزینه‌ها و پیامدهایش بیندیشد. گاه با نیت قبلی و گاه با بی‌تدبیری.

🔹تاریخ معاصر ایران، متأسفانه، سرشار از این‌گونه مداخلات است. کودتای مرداد ۱۳۳۲، با نقش مستقیم سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا، یکی از روشن‌ترین نمونه‌هاست. دولتی که می‌توانست، در مسیر تکامل دموکراتیک پیش برود، سرنگون شد تا نظمی جایش بیاید که دخالت مستقیم در یک سیر طبیعی بود و دوران سیاه و ساکتی را درپی داشت. تصویر آن سال‌ها را می‌توان در آثار بسیاری از جمله «زمستان» مهدی اخوان ثالث دید. پیامد آن کودتا فقط سقوط یک دولت نبود؛ تغییر مسیر تاریخ سیاسی ایران بود، مسیری که به دهه‌های اختناق، سرکوب و انباشت نارضایتی انجامید و به بهمن ۵۷ ختم شد.

🔹پیش‌تر از آن، در دوره موسوم به «استبداد صغیر»، محمدعلی شاه قاجار برای حل بحران سیاسی داخلی، به نیروی خارجی متوسل شد و فرمان به توپ بستن مجلس را به افسر روسی، لیاخوف، سپرد. مسئله در این‌جا فقط خشونت نبود؛ جایگزین کردن یک روند سیاسی–اجتماعی با زور عریان و مداخله بیرونی بود. نمونه دیگر، قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه تزاری و بریتانیا است که بدون حضور ایران، این سرزمین را به حوزه‌های نفوذ تقسیم کرد؛ تلاشی آشکار برای مهندسی آینده کشوری، بدون رضایت جامعه آن.

🔹حتی در مواردی که تغییرات ظاهراً «مثبت» به نظر می‌رسیدند، چون از مسیر طبیعی نیامده بودند، هزینه‌های تاریخی سنگینی بر جا گذاشتند. اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم و تبعید رضاشاه پهلوی، گرچه به پایان یک دیکتاتوری انجامید، اما باز هم تاریخ سیاسی ایران را نه از درون، بلکه از بیرون تغییر داد. فراموش نکنیم که ایرانی‌ها، حضور نیروهای متفقین را با جشن و سرور استقبال کردند، اما دخالت خارجی، هرگز ما را به سعادت نرساند.

🔹این مداخلات پی‌درپی، جامعه‌ای را شکل داد که مسیر تاریخی‌اش را خودش شکل نداده است و خرد جمعی در آن غایب است. فرانکشتاینی که از تکه‌های بدن مردگان، در یک شرایط غیرطبیعی سربرآورده است. شاید نیت سازنده بد نبود، اما قصد همیشه نتیجه را تعیین نمی‌کند. ندانستن از چیزی که قرار است روی دهد، گرچه در ابتدا بی‌خطر به نظر می‌رسد، اما می‌تواند هیولا خلق کند.

@eudemonia

فقر نظریه
✍🏼سجاد زند
بخش دوم از دو بخش

🔹ندانستن و فقدان پیش‌بینی چیزی که قرار است اتفاق بیفتد، نتیجه «فقر نظریه» است. دانستن کم تاریخ یا برداشت سطحی از آن. نگاه به تاریخ به مثابه جسم مرده، نه روایت زنده و پیش‌برنده، دست‌کم گرفتن جامعه‌شناسی و علوم سیاسی، فلسفه و روانشناسی، ما را به فقر نظریه می‌رساند.

🔹 … و نکته آن‌ست که فقر نظریه، به معنای «فقدان» نظریه نیست. اتفاقاً جامعه ما سرشار از حرف، موضع، شعار و تحلیل‌های فوری است. مسئله، فقر است: فقر در عمیق دیدن، فقر در چارچوب‌ها و ساختارها و فقر در تبیین مسیر فکری.

🔹یکی از ریشه‌های این فقر، ضعف مزمن آموزش علوم انسانی در ایران است. علوم انسانی، هم در نظام آموزشی و هم در فرهنگ عمومی، همواره تحقیر شده است. هنوز هم اگر کسی به سراغ جامعه‌شناسی، فلسفه یا علوم سیاسی برود، اغلب با این نگاه مواجه می‌شود که «نتوانسته» در پزشکی یا مهندسی پذیرفته شود. نتیجه، جامعه‌ای است با متخصصان فنی بسیار، اما با ابزارهای تحلیلی اندک برای فهم سیاست و اجتماع.

🔹در کنار آن، فقدان آموزش تفکر انتقادی نقش تعیین‌کننده دارد. در مدارس و دانشگاه‌های ایران، کمتر ( و شاید اصلا) به دانش‌آموز و دانشجو آموخته می‌شود که چگونه بپرسد، چگونه شک کند، و چگونه چیزی را صرفاً به‌دلیل تکرار یا محبوبیت نپذیرد. به ما نمی‌آموزند که پیش از پذیرفتن، جست‌وجو کنیم و بیندیشیم.

🔹در چنین فضایی، جای نظریه را «باور» می‌گیرد و جای تبیین را ایمان. جامعه‌ای که نیاموخته فکر کند، مجبور می‌شود باور کند. و باور، وقتی جای اندیشه می‌نشیند، مستعد اسطوره‌سازی است.

🔹این‌جاست که مفهوم واژه «تحصیل‌کرده» دچار ابهام می‌شود. آیا کسی که تحصیلات عالی در رشته‌ای فنی دارد، اما هیچ مواجهه جدی با تاریخ، جامعه، مردم‌شناسی یا علوم سیاسی نداشته، لزوماً توان تحلیل اجتماعی دارد؟ این پرسش نه از سر نفی تخصص، بلکه برای روشن کردن مرز میان مهارت فنی و فهم اجتماعی است؛ مرزی که در فضای عمومی ما اغلب محو شده است.

🔹به این‌ها باید سانسور ساختاری را افزود. سانسور مستمر اندیشه، روایت‌های یک‌جانبه از تاریخ، حذف یا منزوی کردن روشنفکران، و قطع پیوند میان تفکر و جامعه، همه به فرسایش توان تحلیلی انجامیده‌اند. حتی جریان روشنفکری، نه همه آن، اما جمع قابل توجهی از آن، در چنین فضایی گاه به رمانتیسم، ساده‌سازی و سیاست احساسی-رمانتیک لغزیده و در جست‌وجوی «میان‌بر» است.

🔹حاصل این مجموعه، شکل‌گیری گفتمان‌هایی است که نه از دل نظریه، بلکه از تکه‌دوزی مفاهیم زاده می‌شوند؛ آمیزه‌ای از اطلاعات درست و نادرست، خاطره‌های تحریف‌شده، خشم‌های به‌حق و راه‌حل‌های بی‌ریشه. این‌جاست که با فرانکشتاین‌های سیاسی روبه‌رو می‌شویم.

🔹«سلطنت‌طلبی نو» می‌تواند یکی از همین فرانکشتاین‌ها باشد. نه بازگشت منسجم به گذشته است و نه پروژه‌ای مبتنی بر فهم تاریخی. مجموعه‌ای است وصله‌پینه‌شده از نوستالژی، نفرت از وضع موجود، ساده‌سازی تاریخ و وعده نجات فوری. موجودی که از خستگی و استیصال جامعه تغذیه می‌کند، اما فاقد نظریه‌ای است که بتواند آینده‌ای قابل دفاع ترسیم کند.

🔹مسئله، افراد یا نیت‌ها نیست. مسئله منطق شکل‌گیری این گفتمان‌هاست؛ منطقی که به‌جای روند، به مداخله پناه می‌برد، به‌جای فهم، به احساس، و به‌جای نظریه، به اسطوره. همان‌طور که فرانکشتاین، بی‌آن‌که بداند، هیولایی آفرید که از کنترلش خارج شد، فقر نظریه نیز می‌تواند موجوداتی بیافریند که بیش از آن‌که رهایی‌بخش باشند، خطرناک خواهند بود.

🔹شاید وقت آن رسیده باشد که پیش از ساختن بدیل‌های سیاسی، کمی درنگ کنیم؛ نه برای سکوت، بلکه برای اندیشیدن. تاریخ بارها نشان داده است: راه‌های میان‌بُر، اغلب به مقصد نمی‌رسند و گاهی، هیولا می‌آفرینند، هرچند نیت در ابتدا چیزی دیگر باشد. مبادا فرانکشتاین دیگری خلق کنیم.
منبع:
https://neemaad.com/nmd10030042.htm

@eudemonia

به هر سو که بنگریم دوستی‌های دیرین یا نوپایی را می‌بینیم که از سیاست آسیب دیده و از بین رفته‌اند. علت این امر چیست؟

سیاست ارزش ابزاری دارد و دوستی ارزش ذاتی. پس چرا به‌خاطر سیاست، دوستی‌ها آسیب می‌بینند؟

نویسنده: دیوید کوری
ترجمهٔ عرفان ثابتی


از متن:
«فرهنگ طرد» (cancel culture) مثال بارز چنین نگرشی است. علت پیدایش این فرهنگ دقیقاً همین بوده که اکنون هموطنانِ خود را فقط به‌خاطر نقش احتمالی‌شان در پیروزی سیاسی ارج می‌نهیم. طرد شدن بسیار دردناک است زیرا به ما می‌فهماند که آنچه روابط عمیق مبتنی بر تحسین و احترام متقابل ــ خوبی‌های ذاتی ــ می‌پنداشتیم در واقع چیزی جز روابط سطحیِ مبتنی بر استفاده‌ی ابزاری نبوده است. «هم‌پیمانان» از یکدیگر «استفاده می‌کنند»، و هرگونه تحسین یا احترامِ ایجادشده در گذر زمان همیشه تابع اهدافی است که برای دستیابی به آن‌ها به کار گرفته شده‌اند.

https://www.aasoo.org/fa/articles/5169

نگاه نقادانه (بخش ۱)
«مردم»

✍️حسین شیخ‌رضایی
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

در این دنباله از نوشته‌ها تلاش می‌کنم نگاهی نقادانه به برخی مفاهیم، اصطلاحات و استدلال‌هایی که در شرایط جاری می‌شنویم بیندازم. می‌کوشم نظرات شخصی‌ام را حتی‌المقدور دخالت ندهم، و تا جایی که ممکن است با بی‌طرفی و عینیت بنویسم تا بتواند در حکم جعبه‌ابزاری برای بررسی نقادانه سخنانی باشد که می‌شنویم.

حرف‌های تازه‌ای نیست، شاید دوباره شنیدنشان در شرایط فعلی کمک‌کار باشد.

یکی از اصطلاحاتی که به‌محض شنیدنش باید شاخک‌هایمان تیز و بخش نقادانه مغزمان فعال شود «مردم» (یا هم‌ارزهایی مانند ملت، جامعه، افکار عمومی، توده‌های آگاه، صداهای خاموش و ..‌) است. وقتی در گفتار و خطابه سیاسی از «مردم» حرف زده می‌شود، باید بی‌درنگ دقت کنیم که آیا از ابعاد و تعداد و تنوعات این توده سخنی به میان می‌آید، یا از مردم به‌عنوان یک کل یکپارچه، هم‌صدا و هم‌خواست حرف زده می‌شود. چنان‌چه از کلیت یکپارچه، متحد و همگونی به نام «مردم» سخن به میان آید، چند خطر می‌تواند در کمین باشد.

۱. خطر همگون‌سازی
«مردم» در واقع مجموعه‌ای ناهمگون از طبقات، منافع، ارزش‌ها، هویت‌ها و تجربه‌های متضادند. تبدیل کردن آنها به یک «ما»ی واحد اختلاف‌ها را محو، تعارض‌های واقعی را پنهان و اقلیت‌ها و صداهای حاشیه‌ای را نامرئی می‌کند. در نتیجه، سیاست به‌جای حل تعارض، ممکن است اصولا تعارض را از بیخ‌وبن منکر شود.

۲. خطر مصادره نمایندگی
وقتی کسی می‌گوید «مردم فلان‌چیز را می‌خواهند»، معمولاً نظر یا منافع خودش یا یک گروه خاص
را به کل جامعه نسبت می‌دهد. در اینجا نوعی جهش ناموجه رخ می‌دهد از «من/ما» به «همه».

۳. خطر دوگانه‌سازی مردم/دشمنان مردم
وقتی «مردم» یکپارچه فرض شوند، هرکس مخالف باشد «ضد مردم»، «جدا از مردم» یا «دشمن مردم» جا زده می‌شود. با این منطق، مخالفت نامشروع خواهد بود، نقد خیانت تلقی می‌شود، و راه سرکوب اخلاقاً هموار می‌شود.

۴. خطر حذف فرایندهای دموکراتیک
اگر «مردم» یکپارچه و «خواست مردم» روشن و واحد فرض شود، آنگاه چرا باید گفت‌وگو کنیم، انتخابات برگزار کنیم یا نهادهای میانجی (پارلمان، رسانه، احزاب) تشکیل دهیم.

۵. خطر ابهام تعمدی
«مردم» واژه‌ای عاطفی و کش‌دار است و هر کسی می‌تواند معنای دلخواهش را در آن بریزد، بدون نیاز به ارائه تعریف، عرضه اطلاعات یا سنجش واقعیات. این ابهام به گوینده قدرتی ظاهری می‌دهد و مخاطب را خلع سلاح می‌کند.

۶. خطر اخلاقی‌سازی سیاست
وقتی «مردم» یک کل واحد و برحق تصویر شوند، سیاست به میدان رقابت خیر/شر تبدیل می‌شود، نه عرصه رودررویی منافع متعارض که باید از راه‌های مدنی به تعادل برسند. در این فضا، خطا دیگر «اشتباه سیاسی» نیست، بلکه «گناه» و «خیانت» است.

در عرصه اجتماع و سیاست، نه با مردم یکپارچه، که با گروه‌ها، طبقات، اصناف، قشرها و ... که متکثر و عموما دارای منافع متعارض‌اند سروکار داریم. این گروه‌های متکثر بر اساس منافع و مصالح کوتاه و بلندمدتشان ائتلاف‌هایی کوتاه یا بلندمدت می‌سازند و پویایی (دینامیک) اجتماع را شکل می‌دهند.

هر جا سخن از «مردم» بود، دقت کنیم که ابعاد و جزئیات و تمایزات درونی آن به رسمیت شناخته می‌شود، یا از این اصطلاح برای مرعوب کردن استفاده می‌شود.

➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

نگاه نقادانه (بخش ۲)
«خشم»

✍️حسین شیخ‌رضایی، دکتری فلسفه
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

خشم یکی از شش عاطفه پایه است (در کنار شادی، غم، ترس، تنفر و تعجب). نشانه‌های خشم تقریبا به‌شکلی یکسان در چهره همه انسان‌ها در همه فرهنگ‌ها دیده می‌شود. خشم قدرت جذب دارد، و این یعنی فردی که خشمگین است عموما به‌سرعت و به‌راحتی مرکز توجه دیگران قرار می‌گیرد. همین باعث می‌شود در شبکه‌های اجتماعی، که بر اقتصاد توجه مبتنی‌اند، خشم یکی از ابزارهای اصلی دیده شدن باشد، و افراد خشمگین بیشتر «ویو» بگیرند.

سه عاطفه پایه ترس، خشم و نفرت از آن جهت که معطوف به امور ناخوشایند هستند شباهت‌هایی با هم دارند. اما توجه به تفاوت‌های آنها مهم است. وقتی با چیزی نامطبوع و آزاردهنده روبه‌رو می‌شویم، ترس به ما کمک می‌کند خود را نجات دهیم (احتمالا فرار می‌کنیم)، خشم کمک می‌کند از حق خود دفاع کنیم (احتمالا حمله می‌کنیم)، و نفرت کمک می‌کند از منبع آلودگی دور شویم (احتمالا کنار می‌کشیم).

پیام اصلی ترس به بدن این است که «خطری در کمین است!». پیام اصلی خشم این است که «این منصفانه نیست!». و پیام اصلی نفرت این است که «این آلوده است!» هدف از فعال شدن ترس محافظت از جان و حفظ امنیت است. هدف از فعال شدن خشم برداشتن موانع و اصلاح ظلم است. و هدف از فعال شدن نفرت دوری از منبع آلودگی است. خشم با داغ شدن و انقباض عضلات همراه است و ما را به‌سمت حمله به منبع ایجاد مشکل هدایت می‌کند. خشم به ما انرژی می‌دهد تا تغییر ایجاد کنیم.

در جهان مناسبات انسانی، دو پاسخ شایع به خشم عبارت‌اند از «انتقام» و «انتقال». در سازوکار انتقام، ما به فرد یا گروهی که منبع تولید احساس ناخوشایند است حمله می‌کنیم و با آسیب رساندن به او، خشم خود را خالی می‌کنیم. در سازوکار انتقال، ما چون به هر دلیلی نمی‌توانیم سراغ منبع تولید خشم برویم، به فرد یا گروهی که مسبب ایجاد خشم نبوده حمله می‌کنیم و خشم خود را به آنها منتقل و اصطلاحا بر سر آنها خالی می‌کنیم. هر دو این فرایندها، از آنجا که مستلزم آسیب و زیان رساندن به دیگری هستند، مورد چون‌وچرای فراوان اخلاقی بوده‌اند و توجیه اخلاقی آنها به‌راحتی صورت نمی‌گیرد.

اما این به‌معنای بی‌اهمیتی یا مذموم دانستن خشم نیست. هم خشم شخصی، هم خشم عمومی و هم خشم سیاسی می‌توانند اخلاقی باشند. اگر این خشم‌ها ما را به حرکت درآورند و نشان دهند به ارزش‌هایمان آسیب رسیده، می‌توانند در خدمت عقلانیت قرار گیرند. عقل می‌تواند بر محتوای فراهم‌آمده از خشم متمرکز شود و راهی برای جبران بی‌عدالتی بیابد.

برای درک بهتر این نکته، تمایز بین سه حالت مهم است: «خشمگین شدن»، «خشمگین ماندن»، و «از سر خشم عمل کردن». خشمگین شدن عموما حالتی واکنشی است و فرد کنترل چندانی بر آن ندارد. خشمگین ماندن تاحدودی نیمه‌ارادی است و فرد می‌تواند به کمک عوامل و اقداماتی (مانند زنده نگه داشتن خشم به‌واسطه رسانه‌ها، مرور اتفاقات، تکرار اتفاقات و ...) خود را در حالت خشم نگه دارد یا از آن دور کند. اما از سر خشم عمل کردن تا حدود زیادی ارادی و اختیاری است و فرد می‌تواند تصمیم بگیرد در پاسخ به خشم چه رفتاری از خود بروز دهد.

الگوهای واکنش مناسب و پذیرفتنی به خشم در فرهنگ‌های متفاوت فرق می‌کند و در واقع چنین پاسخ‌هایی برساخته‌های فرهنگی هستند و تنوع اجتماعی و فرهنگی دارند. کاری که در یک فرهنگ در پاسخ به خشم پذیرفتنی و موجه است، ممکن است در فرهنگی دیگر ناموجه تلقی شود.

بنابراین، از سر خشم عمل کردن تنها یک شکل و یک قالب ندارد. لازم نیست خود را محدود به آسیب رساندن به منبع تولید خشم یا انتقال خشم به افراد بی‌گناه کنیم. از سر خشم عمل کردن می‌تواند اخلاقی یا غیراخلاقی باشد. این کنش وقتی اخلاقی است که بی‌عدالتی و تبعیض را هدف قرار دهد و منجر به رفع آنها شود‌.

در خشم اخلاقی، خشم صرفا به‌مثابه نشانه است و توجه ما را به اصل بی‌عدالتی جلب می‌کند، اما خود خشم بخشی از راه‌حل نیست. خشم نشانه بی‌عدالتی، تحقیر، سرکوب یا ناکامی است و حقیقتی اخلاقی را با خود به همراه دارد. اما به‌خودیِ‌خود راه‌حل نیست. اگر خشم از سطح «نشانه» به سطح «برنامه‌ عمل» منتقل شود، می‌تواند به خشونت، حذف دیگری یا تصمیم‌های شتاب‌زده بینجامد.

خشم اخلاقی متوجه عمل یا ساختار ناعادلانه است، نه متوجه فرد، گروه، قوم، مذهب یا «دیگری» به‌مثابه یک کل. سازمان‌دهی مسئولانه‌ و اخلاقی خشم یعنی تبدیل آن به مطالبه‌ روشن، تعیین اهداف مشخص، و پرهیز از خشونت کور در واکنش به آن. خشم سیاسی، بدون داشتن افق سیاسی، معمولاً به فرسایش درونی یا خشونت بی‌هدف می‌انجامد. خشم سیاسی اخلاقی می‌تواند به کنش سازنده، به شجاعت مدنی، و به افزایش همبستگی اجتماعی بدل شود. بسیاری از جنبش‌های عدالت‌خواهانه از خشم آغاز شده‌اند، اما با عقلانیت تداوم یافته‌اند.

✍️حسین شیخ‌رضایی
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah

سکوت اهل‌نظر و صعود صداهای افراطی
✍🏻سهند ایرانمهر

در روزگاری که بحران بر بحران می‌نشیند و دل‌ها از بیم و اندوه انباشته است، جامعه بیش از آن‌که مجال تأمل داشته باشد، به واکنش پناه می‌برد. فشار معیشت، خاطره زخم‌های تازه، نگرانی از آینده و سایه تهدیدها، روان جمعی را خسته و تندخو می‌کند. در چنین احوالی، جهان به دو رنگ فروکاسته می‌شود: یا این‌سو یا آن‌سو. میانه‌ها متهم‌اند، جملات با بدبینی معنا می‌شوند، هر سخن که با تایید مطلق مخاطب بیان نشود بهانه انتقام از گوینده به جای مقصرین اصلی اوضاع است، احتیاط نشانه ضعف شمرده می‌شود و هر سخن مستقل، به‌جای آن‌که کوششی برای فهم تلقی گردد، به خیانت یا جهالت نسبت داده می‌شود.

این وضع، نه عجیب است و نه بی‌سابقه. روان‌شناسان اجتماعی، از جمله «هنری تاجفل»، نشان داده‌اند که انسان در شرایط تهدید، به مرزبندی‌های سخت‌تر پناه می‌برد؛ «ما» را منزه‌تر می‌بیند و «دیگری» را خطرناک‌تر. بحران، تابِ شنیدن را کم می‌کند. ذهن خسته، پیچیدگی را برنمی‌تابد و به قطعیت‌های ساده دل می‌بندد و عجیب نیست که حتی گاهی دکان پیشگویی و فال و اخبار آینده چنان با اقبال روبرو می‌شود که تحلیل و تدقیق با داده‌ها و یافته‌های علمی و عقلانی در مقایسه با آن چیزی ملال‌آور و بی‌ثمر جلوه داده می‌شود.

در چنین فضایی، سکوتْ دل‌فریب است. آدمی می‌گوید چرا خود را در معرض تهمت و ترور شخصیت بگذارم؟ چرا خویشتن را آماج خشم‌های بی‌امان کنم؟ بسیاری از نویسندگان و اهل نظر، از بیم همین هجوم‌ها، قلم بر زمین می‌گذارند و عده‌ای هم از هراس تنهایی یا تخریب یا به سودای مریدپروری ناگهان به یکی از دوسوی ماجرا تغییر مسیر می‌دهند اما باید از خود پرسید: اگر در هنگامه‌ای که عقلانیت و‌ تحلیل دقیق میدان به حاشیه رانده می‌شود، آنان که می‌توانند به سنجش و استدلال سخن بگویند نیز خاموش شوند، چه چیزی چراغ همراهی و گفت‌وگو میان مردم را روشن نگاه خواهد داشت؟

سکوت در روزگار آرامش، شاید انتخابی شخصی باشد؛ اما در روزگار التهاب، کنشی است با پیامد عمومی. میدانِ سخن، خلاء را برنمی‌تابد. اگر زبان استدلال کنار رود، زبان حذف و تحقیر میان‌ مردمان و در حق یکدیگر پیش می‌آید.

با این همه، انصاف آن است که هر خشمی را در یک کفه ننهیم. همه تندی‌ها از یک سنخ نیستند. بخشی از فحاشی‌ها سازمان‌یافته و هدفمند است؛ برای بستن دهان مخالف، برای مرعوب‌کردن، برای پاک‌سازی عرصه از صدای ناهمساز. این، خشونتی است آگاهانه. اما بخشی دیگر، فریاد زخمی است که التیام نمی‌یابد. جامعه‌ای که ضربه‌های پیاپی خورده، طبیعی است که دردمند و آزرده شود. خشم، گاه چهره دیگر اندوه است. اگر این دو را از هم بازنشناسیم، به ارواح خراشیده و آدمیان دردمند نیز همچون دشمن پاسخ خواهیم داد.

از همین‌رو، نوشتن در چنین فضایی، ادعای دانای مطلق بودن نیست. کسی که می‌نویسد، اگر صادق باشد، به جای فروختن توهم یا فهرست آرزوها باید از امکان‌ و راه‌هایی سخن بگوید که مانع زخم‌های بیشتر و رافع ناکامی‌هاست، راهی را نشان دهد که بازیابنده رمق‌ها و آشکارکننده افق‌هاست و بیش از آن‌که داعیه هدایت داشته باشد، دغدغه جمع کردن پراکندگان پریشان و حفظ امکان گفت‌وگو دارد.

ماکس وبر از «اخلاق مسئولیت» سخن می‌گفت این‌که کنشگر باید پیامدهای عمل و ترک عمل خویش را بسنجد. ترک گفتار نیز پیامد دارد. اگر اهل اندیشه کنار بکشند، میدان به رقابت وفاداری‌ها واگذار می‌شود و عقلانیت به حاشیه‌ تبعید می‌گردد.

نوشتن البته بی‌هزینه نیست. طعنه هست، تهمت هست، سوءبرداشت و‌ تخریب هست و تلخ‌تر که نه از یک سو که از همه سو ز منجنیق فلک سنگ فتنه بر «مردِ تحمل» می‌بارد.
مرد مصاف در همه جا یافت می شود
در هیچ عرصه مرد تحمل ندیده‌ام

اما هر کس به نحوی بهای آزادی را می‌پردازد. یکی در نان، یکی در جان، یکی در آبرو. سهم اهل قلم، تاب آوردن در برابر خشونت کلامی و پایبندی به منطق است. این نه بزرگ‌ترین هزینه است و نه کوچک‌ترین؛ اما سهمی است که اگر ادا نشود، زبانِ پیراسته عقلانیت آرام‌آرام بین افراد جامعه فرسوده می‌شود.

نوشتن در بحران باید با فروتنی همراه باشد با پذیرش امکان خطا، با پرهیز از تحقیر، با تمایز میان نقد و دشمن‌سازی. باید خشم را فهمید، بی‌آن‌که اسیر آن شد. باید رنج را دید، بی‌آن‌که عقل را تعطیل کرد.
اگر به خشم، با خشم پاسخ دهیم، تنها بر آتش افزوده‌ایم؛ و اگر از بیم خشم خاموش شویم، آتش را بی‌نگهبان گذاشته‌ایم.

سخن گفتن در این روزگار، بیش از آن‌که نمایش دانایی یا جهیدن به معرکه اهانت و اصابت باشد، تلاشی است برای نگه‌داشتن رشته‌ای باریک از معنا. شاید مخاطب اندک باشد، شاید غوغا بلندتر از استدلال باشد؛ اما همین که هنوز جمله‌ای سنجیده در میان هیاهو جاری شود، امیدی هست که گفت‌وگو لااقل میان مردم جامعه یکسره نمرده است.

@sahandiranmehr

این تصور که «رسانه» (از رسانه‌های بزرگ و سنتی تا صفحات شخصی ما در شبکه‌های اجتماعی) ابزاری خنثی برای انتقال «پیام» است و به‌راحتی می‌شود به آنها اعتماد یا به آنها استناد کرد، خطایی رایج و مهلک است. در جهانی که بخش بزرگی از شناخت ما از واقعیت به‌واسطه رسانه‌ها شکل می‌گیرد، برخورداری از «سواد رسانه‌ای» شرط ضروری شهروندی آگاهانه است.
مهارت سواد رسانه‌ای به افراد کمک می‌کند در برابر اخبار جعلی، پروپاگاندا، دست‌کاری افکار عمومی و قطبی‌سازی سیاسی آسیب‌پذیر نباشند، انتخاب‌های فرهنگی و سیاسی سنجیده‌تری داشته باشند، و در فضای دیجیتال مسئولانه‌تر مشارکت کنند.

تعریف
سواد رسانه‌ای توانایی مواجهه آگاهانه با رسانه‌ها، تحلیل و ارزیابی نقادانه پیام‌های رسانه‌ای، تشخیص اهداف و منافع پشت آنها، و نیز تولید مسئولانه پیام در بسترهای مختلف ارتباطی است. فرد دارای سواد رسانه‌ای می‌تواند میان خبر و تبلیغ، واقعیت و تفسیر، اطلاع‌رسانی و اقناع تمایز بگذارد و نقش ساختارهای قدرت، اقتصاد و ایدئولوژی را در شکل دادن به پیام‌های رسانه‌ای تشخیص دهد.

اهمیت
یونسکو سواد رسانه‌ای را یکی از مهارت‌های بنیادین قرن بیست‌ویکم می‌داند و تأکید می‌کند که این مهارت شامل توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی، تولید و انتشار اطلاعات به‌صورت خلاقانه و مسئولانه است. بسیاری از اسناد آموزشی بین‌المللی سواد رسانه‌ای را در کنار تفکر نقادانه، سواد دیجیتال و یادگیری مادام‌العمر قرار می‌دهند.

پنج اصل سواد رسانه‌ای
۱. همه پیام‌های رسانه‌ای برساخته هستند (ساختگی بودن پیام‌ها): هیچ پیام رسانه‌ای بازتاب خنثای واقعیت نیست؛ هر پیام حاصل انتخاب، حذف، زاویه‌دید و نوعی شیوه روایت خاص است.

۲. رسانه‌ها از زبان و فنون و ابزار خاصی استفاده می‌کنند: تصویر، موسیقی، تدوین، تیتر، قاب‌بندی، آمار و روایت‌پردازی ابزارهایی‌اند که معنا را شکل می‌دهند و بر احساس و برداشت مخاطب اثر می‌گذارند.

۳. مخاطبان پیام‌ها را متفاوت تفسیر می‌کنند: پیش‌زمینه فرهنگی، تجربه‌زیسته، باورها و موقعیت اجتماعی باعث می‌شود افراد یک پیام واحد را به شکل‌های متفاوت بفهمند.

۴. رسانه‌ها حامل ارزش‌ها و ایدئولوژی‌ها هستند: در پیام‌های رسانه‌ای معمولاً نگرش‌هایی به قدرت، جنسیت، طبقه، ملیت، اخلاق و سبک زندگی بازنمایی یا تثبیت می‌شود.

۵. بیشتر پیام‌های رسانه‌ای هدف اقتصادی یا سیاسی دارند: رسانه‌ها اغلب برای جلب‌توجه، سود مالی، نفوذ سیاسی یا شکل دادن به افکار عمومی تولید می‌شوند، نه صرفاً برای اطلاع‌رسانی خنثی.

پنج اصل تکمیلی
۶. زمینه تولید پیام مهم است: برای فهم یک پیام باید شرایط تولید آن را شناخت: چه نهادی آن را ساخته، در چه زمانه‌ای، با چه محدودیت‌ها و اهدافی. بدون توجه به این زمینه، تحلیل ناقص می‌ماند.

۷. مالکیت رسانه و ساختار قدرت بر محتوا اثر می‌گذارند: اینکه رسانه متعلق به دولت، شرکت‌های خصوصی، گروه‌های سیاسی یا پلتفرم‌های دیجیتال باشد، بر اولویت‌ها، خطوط قرمز و روایت‌های آن تأثیر مستقیم دارد.

۸. الگوریتم‌ها و فناوری‌ها در دیده شدن پیام‌ها نقش دارند: در رسانه‌های دیجیتال، آنچه می‌بینیم صرفاً نتیجه انتخاب آگاهانه ما نیست؛ الگوریتم‌ها بر اساس داده‌ها، ترجیحات و منافع تجاری محتوا را فیلتر و برجسته می‌کنند.

۹. تولید رسانه‌ای نیز بخشی از سواد رسانه‌ای است: سواد رسانه‌ای فقط تحلیل نیست؛ توانایی تولید محتوا به‌صورت مسئولانه، دقیق و اخلاقی نیز مهم است. هر کاربر امروز بالقوه یک تولیدکننده رسانه است.

۱۰. تفکر نقادانه باید با مسئولیت اخلاقی همراه باشد: هدف سواد رسانه‌ای صرفاً شکاکیت نیست، بلکه داوری منصفانه، احترام به حقیقت، پرهیز از بازنشر اطلاعات نادرست و مشارکت مسئولانه در گفت‌وگوی عمومی است.

✍️ حسین شیخ‌رضایی
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
@naghdgaah