✅«از ترس‌هایمان مراقبت کنیم: شبکه‌های اجتماعی و فرهنگ ترس»
✅سخنرانی: فردین علیخواه|گروه جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان
✅به دعوت: انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات-اصفهان
@fardinalikhah
13 تیر 1400

در اوصاف «بی‌شرفان»

گئورگ زیمل، جامعه شناس آلمانی- که در اوایل قرن بیستم چشم از جهان فروبست- از جمله جامعه‌شناسانی بود که به ساخت تیپ اجتماعی بسیار علاقه داشت. او در آثارش از تیپ خسیس، ولخرج، غریبه، ماجراجو و فقیر نوشت. در این نوشته کوتاه با تأثیر از میراث زیمل، تیپ اجتماعی « بی‌شرف» معرفی می‌شود.

تیپِ اجتماعی بی‌شرف در همه عرصه‌های جامعه، از بالا تا پایین، قابل‌ِ شناسایی است و محدود به حرفه خاصی نیست. «بی‌شرفی» در کردار، مهم‌ترین ویژگی این تیپ است. در سیاست، در اقتصاد، و در فرهنگ می‌توان مصداق‌های بی‌شرفی را یافت. در عرصه اقتصاد، «آدم بی‌شرف» همواره خودش را آدمی زرنگ و فرصت‌ساز می‌داند. او بی‌شعور نیست بلکه همه شعورش را در جهت منافع فردی بکار می‌گیرد. اگر جامعه گرفتار ویروس کرونا می‌شود او تلفن را برمی‌دارد و با جاهای مختلف تماس می‌گیرد و در یک روز تعداد زیادی ماسک و مواد ضدعفونی‌کننده را به انبارها منتقل می‌کند و بعد با فروش آنها میلیون‌ها تومان به جیب می‌زند. او به فرصت‌سازی اقتصادی در پس هر بلا یا مصیبتی می‌اندیشد. با بروز هر مصیبت، او از خوشحالی در پوستش نمی‌گنجد چون فکر می‌کند نردبانی برای صعود یافته است. به همین دلیل به هنگام رانندگی به شکل تحسین‌آمیزی در آینۀ ماشین، خودش را تماشا می‌کند و به خاطر شکار فرصت‌ها با چشمک زدن در آینه به خودش می‌گوید « مخلصیم قربان» و خرکیف می‌شود.

سلبریتی‌هایی که در اوج هراس مردم برای مواجهه با کرونا به تبلیغ تجاری کالاهای در‌انبار‌مانده می‌پردازند، استادِ داوری که حتی یک سطر از پایان‌نامه دانشجو را نخوانده ولی در جلسه دفاع یک ساعت درباره ضعف‌های پایان‌نامه پرحرفی می‌کند، مأموری که علیرغم تأکید فرمانده‌اش بر عدم برخورد فیزیکی با دانشجویان معترض، به دلیل ناکامی های شخصی‌اش در ادامه تحصیل، دانشجویان را کتک می‌زند، فردی که دو سال است در مقابل داروخانه‌ها می‌ایستد و با نشان دادن نسخه و جلب ترحم مردمِ آشفته‌حال از آنان اخّاذی می کند، مقامی که صحبت‌هایش را در جلسات با خواندن سوره‌ای آغاز می‌کند و بعد در حالی که دندانش را خلال می‌کند به دوستانش می‌گوید راه پیشرفت در جمهوری اسلامی همین است، مدّاحی که پس از مجلس ترحیم و پس از شمارش ولع‌آمیز اسکناس‌های داخل پاکت، آنرا به سمت پدر متوفی پرتاب می‌کند، پزشکی که در راهروهای بیمارستان بریدۀ یک کاغذ مندرس حاوی شماره کارت را به خانواده بیمار می‌دهد و به آنان می‌گوید که کاری با بیمه و بیمارستان ندارد و تا پیامک واریز بیست‌و‌هشت میلیون تومان را دریافت نکند عمل را آغاز نخواهد کرد، مسئولی که مستقیم به دوربین نگاه می‌کند و لبخندزنان به مردم دروغ می‌گوید، جوانی که چند سال است در مراسم درگذشتگان در بهشت زهرا حاضر می‌شود و روزی چند کارتن ساندیس جمع می‌کند و به دکه‌های همانجا می‌فروشد نمونه‌هایی از تیپ بی‌شرف‌اند.

بین «بی‌شرفی اولیه/آغازین» و «بی‌شرفی ثانویه» باید تمایز قائل شد. هر فرد معمولی ممکن است به ناچار یا به هر دلیلی در اوقاتی از زندگی‌اش بی‌شرف شود. در اینجا «بی‌شرفی» می‌آید و می‌رود. در بی‌شرفی اولیه فرد هنوز می‌تواند بی‌شرفی خود را تشخیص دهد. او می‌داند که بی‌شرفی خوب نیست و هنگام نگاه کردن به خودش در آینۀ روشویی، از بی‌شرف‌بودن شرمگین می‌شود و خودش را سرزنش می کند. ولی در بی‌شرفی ثانویه، «بی‌شرفی» بخشی از شخصیت فرد می‌شود. بی‌شرفی می‌آید ولی نمی‌رود و مانند چرکِ روی یقه پیراهن، می‌ماند. در بی‌شرفی ثانویه مرز بین فرد و بی‌شرفی مشخص نیست. بی‌شرفی می‌شود فرد و فرد می‌شود بی‌شرفی. در اینجا فرد بی‌شرفی‌اش را با افتخار اعلام هم می‌کند. برای اینان، بی‌شرفی نه یک روش بلکه یک منش می‌شود.

جامعه ایران شکاف‌های اجتماعی فراوانی دارد که شکاف قومیتی، شکاف مذهبی، شکاف طبقاتی، شکاف حکومت/مردم، شکاف جنسیتی، شکاف نسلی از آن جمله‌اند. ولی به باور من مهم‌ترین شکاف جامعه ایرانی در این روزهای سخت، ابَرشکاف «شرافتمند / بی‌شرف» است. منظور آنکه در همه شکاف‌های اجتماعی یادشده می‌توان آدم بی‌شرف یافت. این روزها همانقدر که ثروتمندِ بی‌شرف داریم فقرایی داریم که در بی‌شرفی به مراتب بدترند و برای مثال با زخمی کردن دست کودکانِ گریان و هراسان طلای آنان را به سرقت می‌برند.

به دلیل بحران‌های اقتصادی و اجتماعی گسترده، وسوسه‌های گوناگونی به سراغ‌مان می‌آید. وسوسه‌هایی که تحقق آنها با پایمال کردن منافع جمعی به نفع منافع فردی میسر است. در نتیجه شرافتمند ماندن در این روزها آزمونی سخت برای هر ایرانی است. تصور جامعه‌ای که در آن بی‌شرفی ثانویه پاندمی شود تصوری ترسناک است. روزی که دیگر نه شاهد اقلیت بی‌شرف، بلکه شاهد جامعه‌ای بی‌شرف باشیم.

▪️نوشته: فردین علیخواه|گروه جامعه شناسی دانشگاه گیلان
✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر: @alikhahfardin

در این روزها، برخی از نوشته های قبلی را باید بازنشر کرد. لازم است.👆🏼

ظهور «فرهنگ قبل-بعد»

▪️فردین علیخواه|گروه جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان
استفاده از شیوۀ «قبل- بعد» همواره در تبلیغات تجاری وجود داشته است. رسانه های جمعی مختلف نظیر تلویزیون با تکیه بر این شیوه همیشه تلاش کرده اند تا در مدت زمان کوتاهی، بیننده را به کارآیی و اثر «حیرت‌انگیز» محصول مجاب، و او را تشویق کنند تا برای خرید یا سفارش گام بردارد.

منظور از شیوۀ «قبل-بعد» آن است که تبلیغ‌گر برای ترویج محصول یا خدمات خود دو تصویر در مجاورت هم قرار می دهد که بیانگر وضعیت در قبل و بعد از مصرف محصول یا دریافت خدمات است. در تصویری که کلمه «قبل» روی آن نوشته شده است معمولا همه چیز سیاه، چرک و کثیف، آشفته، بدحال، نامتوازن و زشت است و در مقابل، در تصویری که در زیر آن نوشته شده است « بعد» همه چیز زیبا، آراسته، متین و موقر است. بین این تصاویر معمولا تنها یک خط نازک ترسیم شده است. خطی نامرئی که چندان هم به چشم نمی آید. به تعبیر بهتر، در یک طرف ویران‌شهر، و در طرف دیگر آرمان‌شهر نشسته است که البته از نگاه تبلیغ‌گر، آرمان‌شهر با خرید محصول به آسانی دست‌یافتنی می شود: «مژده مژده، فقط کافیست یکبار امتحان کنید»

با گسترش شبکه های اجتماعی و به ویژه اینستاگرام، این روزها استفاده از شیوۀ «قبل- بعد» وسعت چشمگیری یافته است. برخی از کاربران شبکه های اجتماعی و مؤسسات تجاری که پیشرفت کسب و کار خود را با تکیه بر این شبکه‌ها تعریف کرده اند آسان‌ترین و مستقیم‌ترین سازوکار تبلیغ محصولات یا خدمات خود را شیوۀ «قبل-بعد» انتخاب کرده و به همین دلیل برخی صفحات اینستاگرام از عکس‌هایی پر شده است که در زیر آنها کلمات قبل و بعد نشسته است. این عکس ها معمولا برای عده‌ای بسیار وسوسه انگیزند. این افراد با دیدن این نوع تبلیغات و این زمزمه که «ببین چی بود و چی شد» لحظه ای هر چند کوتاه به هیجان می‌آیند.

نکته آن است که شیوۀ «قبل-بعد» به تبلیغات تجاری محدود نمانده است و دقیقا به همین دلیل در این متن از «فرهنگ قبل-بعد» استفاده می شود. بیان و بازنمایی به شیوۀ قبل- بعد به سایر عرصه ها نظیر سیاست، تاریخ و فرهنگ هم سرایت کرده است. این روزها اغلب ما در طول روز با تصاویر مختلفی بمباران می شویم که در آنها قبل و بعد از دو رئیس جمهور، قبل و بعد از انقلاب، قبل و بعد از دهه(اکنون و دهه شصت)، قبل و بعد از دوران تاریخی( قبل از اسلام/ بعد از اسلام) و حتی قبل و بعد از مهاجرت(به خارج) مقایسه شده‌اند.

مقایسه را امری ضروری برای افزایش آگاهی می دانم ولی آنچه می تواند موجب نگرانی باشد همان ساده‌سازی و سطحی‌سازی‌ای است که در تبلیغات تجاری صورت می‌گیرد، منظور آنکه همان خوش‌بینی و ساده‌سازی تبلیغات تجاری به عرصه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نیز انتقال یابد. به سختی می‌توان پذیرفت که دو عکس در کنار هم بیانگر پیچیدگی‌های نهفته در مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی باشد.

در یکی از سخنرانی هایم در ارتباط با موضوع «بوتاکس» و « انتخابات ریاست جمهوری»، بیان داشتم که «بوتاکس» را نه جریانی کوچک در عرصه مد یا زیبایی، بلکه جریانی فراگیر می‌دانم تا جایی که اصطلاح «بوتاکسی شدن» جامعه ایرانی را بکار می برم. ساده‌سازی با عکس را نیز در راستای «بوتاکسی شدن» جامعۀ ایرانی می دانم.

بدون تردید عکس ها می توانند بیانگر حقیقت باشند. عکس ها می توانند بازگوکنندۀ واقعیت های تلخ جامعه باشند ولی در دنیایی که با تصویر در حال اشباع شدن است بهتر است کلمه را فراموش نکنیم. ما نیاز داریم تا بیش از عکس، با کلمه مأنوس باشیم. ما بیشتر از عکس به حرف زدن درباره عکس نیاز داریم. مراقب باشیم تا «فرهنگ قبل-بعد» بیش از پیش جهانِ فرهنگ، اقتصاد، سیاست را به سیطرۀ خود درنیاورد. سطحی‌شدن خطری است که با گسترش شبکه های اجتماعی، زمینه بیشتری برای آن فراهم شده است.

✅آدرس کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر:@alikhahfardin

همه از شهر حقی دارند

-شهر متعلق به همه شهروندان است. به جای آنکه گفته شود افراد حق ندارند با سگ‌هایشان در فضاهای عمومی شهری حاضر شوند می توان عقلانیت به خرج داد و به جای «کنترل» و اعزام گشت، پدیده های اجتماعی را مدیریت کرد. در پارک ها، محوطه‌ای برای افراد محترمی بسازید که حیوان خانگی دارند. پس از ساخت چنین محوطه هایی، برای ورود آنان به سایر قسمت های پارک جریمه در نظر بگیرید. همه شهروندان از شهر حقّی دارند. شهر فقط متعلق به «شما» نیست.

-ساختار خانواده در ایران تغییر یافته است. «زندگی به تنهایی» و «سالمندی» دو پدیده نوظهور اجتماعی در این کشور است. با اطمینان می گویم که امروزه حداقل بخشی از کسانی که سگ دارند و به دلایل روان‌شناختی با سگ های خود به پارک ها می آیند سالمندان عزیز، و بسیاری از آنان از فرهیختگان این کشورند. مسائل اجتماعی پیچیده است. افسوس که در این کشور این مسائل هم ساده دیده می شود و هم قرار است به ساده ترین راه یعنی اعزام سرباز حل شود.

-امروزه داشتن حیوان خانگی صرفا متعلق به طبقات مرفه و متمول نیست. حتی این امر به تدریج فراعقیدتی نیز شده است. کودک، میانسال، سالمند، پایین و بالای شهری، مذهبی و غیرمذهبی حیوان خانگی دارند. دقت کنیم. این روزها فرزندانِ والدین متدیّن(در معنای سنتی آن) اساسا مانند آنان فکر نمی کنند و شکاف نسلی جدی در خانواده های مذهبی وجود دارد. «آقازاده های» این کشور و نمایش سبک زندگی شان در اینستاگرام تصدیقی بر این ادعاست. در ضمن، فقط کافی است چند ساعت به کلینیک های حیوانات مراجعه کنید و در بخش انتظار بنشینید. خواهید دید که چه خانواده هایی برای درمان حیوانات خانگی شان به این کلینیک های مراجعه می کنند. چند سال قبل مشاهده والدین (ظاهرا) متدین و فرزندان‌شان در این کلینیک‌ها برای نگارنده این سطور تعجب‌برانگیز بود ولی در یکی دو سال اخیر مشاهده این افراد تبدیل به امری عادی شده است.

-مهم ترین مشکل این کشور آن است که یک مرام، یک عقیده، یک سبک زندگی، تصور می کند که سبک زندگی‌اش عالی، والا و معتبر است و سایر سبک های زندگی پست و حقیرند. این استدلال از اساس غلط است. داشتن حیوان خانگی را حداقل در بخشی، حاصل تغییرات اجتماعی و تغییر ساختار خانواده در ایران می دانم. نکته دیگر آنکه سبک « های » زندگی داریم و نه تنها یک سبک زندگی. هر چقدر حاکمیت دیرتر با این موضوع کنار بیاید، هر چقدر حاکمیت در به رسمیت شناختن «سبک های متنوع زندگی» در ایران امروز تأخیر نماید هزینه های حداقل اجتماعی بیشتری بابت آن خواهد پرداخت که افزایش شکاف حکومت-مردم از جمله آنهاست.

-داشتن حیوان خانگی اساسا حاصل تهاجم فرهنگی نیست بلکه حاصل «تداوم فرهنگی» است. در تاریخ گذشته و در تاریخ معاصر ایران داشتن حیوانات به اشکال مختلف همواره بخشی از زندگی روزمره بوده است. بی‌اساس نیست حتی اگر بگویم که شاید، شاید داشتن حیوان خانگی تهاجم فرهنگی ایران به غرب باشد.

-با سیاست‌های انقباضی موجود، صرفا گرایشِ به ویژه طبقه متوسط به گروههای مخالف حاکمیت بیشتر خواهد شد. نتیجه سیاست های معطوف به کنترل (و نه معطوف به مدیریت) پناه بردن مردم به رسانه‌های فارسی زبان فرامرزی خواهد بود.. طبقه متوسط پناهگاه خود را بیش از پیش این شبکه ها خواهد دانست. ارسال انبوه ویدئوها به این شبکه ها توسط شهروندان عادی در این روزها مصداقی برای این ادعای نگارنده است. البته باید گفت که گرایش به رسانه های فرامرزی دلایل آشکار و پنهان دیگری نیز دارد و نباید دچار تقلیل‌گرایی شد.

-تلاش نکنید تفاوت سلیقه در سبک های زندگی را با سرباز حل کنید. مگر با سرباز توانستید دیش‌های روی پشت بام‌ها را جمع کنید؟ مگر با سرباز توانستید معضل اعتیاد را حل کنید؟ مگر با سرباز توانستید موضوع پوشش‌های متفاوت شهروندان در سطح شهر را حل کنید؟ حتی با «دستگیری سلطان های مختلف» مگر توانستید مسئله سکه و ارز و تورم را حل کنید؟ ما نیازمند آنیم تا به ویژه در عرصه فرهنگ و سبک زندگی از «سیاست کنترل» به سوی« سیاست مدیریت» حرکت کنیم که مهم ترین مؤلفه آن درک و تفاهم متقابل است.

-سبک زندگی ترویج می شود، سبک زندگی تحمیل نمی شود. شما سبک زندگی خودتان را ترویج کنید. اگر جذاب بود و اگر با الزامات جهان امروز سازگار بود بدون تردید جوانان به سوی شما گرایش خواهند یافت. سبک زندگی با تهدید، جا نخواهد افتاد و مقاومت ایجاد خواهد کرد.

-حیوانات، چه در خانه چه در شهر، بخشی از اکوسیستم شهری‌اند. حذف آنان محیط زیست شهری را ویران تر از وضع فعلی خواهد نمود.

-سخن پایانی آنکه «زندگی کن و بگذار زندگی کنند».

▪️فردین علیخواه

✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر: @alikhahfardin

«شرف» کیلویی چن ؟

تیپِ اجتماعی بی‌شرف در همه عرصه‌های جامعه، از بالا تا پایین، قابل شناسایی است و محدود به حرفه خاصی نیست. «بی‌شرفی» در کردار مهم‌ترین ویژگی این تیپ است. در سیاست، در اقتصاد، در فرهنگ و در اجتماع می توان مصداق‌های بی‌شرفی را یافت.....
......................................
▪️▪️دوستان گرامی. اگر مطالب و نوشته های مرا بازنشر می کنید خواهش می کنم عناوین آنها را به دلخواه خود تغییر ندهید. علاقه ندارم که هر عنوان یا تیتری بر بالای نوشته های من قرار گیرد. توضیح آنکه، نوشتۀ« در اوصاف بی شرفان» به این تیتر تغییر یافته است.
با مهر-فردین علیخواه

«من خلافکار نیستم»
پرخاشگری در فضاهای عمومی در بین نوجوانان(دختران)
▪️فردین علیخواه
گروه جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان

✅رنجی به نام معمولی بودن
✅سخنرانی: فردین علیخواه
✅ 29 تیر 1400
✅به دعوت: مؤسسه فرهنگی صدانت

کیست که عبرت گیرد

فردین علیخواه
امروز مجلس «انقلابی» به طرح به گفته خودشان «صیانت از حقوق کاربران در فضای مجازی» رأی داد. از نظر مجلس «انقلابی» حقوق کاربران فضای مجازی، مهم تر از «حقوق کارگران/تشنگان/کولبران فضای واقعی» است که این روزها بینوا گشته اند بینوا.😔😔😔

در سال 1373 نمایندگان مجلس« انقلابی» آن دوران «قانون ممنوعیت بکارگیری تجهیزات دریافت از ماهواره» را تصویب کردند. احتمالا اگر آن نمایندگان امروزۀ روز می خواستند آن قانون را تصویب کنند نام لطیف تری روی آن می گذاشتند و کلمه ممنوعیت را بکار نمی بردند هر چند در عمل می خواستند همان کار را بکنند. مثلا می نوشتند: « قانون صیانت از حقوق بینندگان رسانه های تصویری». بگذریم. این قانون همچنان پابرجا و قابل اجراست و طبق یکی از بندهای آن: «واردکنندگان، تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان تجهیزات دریافت از ماهواره علاوه بر ضبط و مصادره اموال مکشوفه توسط دادگاه‌ها به ‌مجازات ده تا یکصد میلیون ریال محکوم می‌شوند. همچنین استفاده‌کنندگان از تجهیزات دریافت از ماهواره علاوه بر ضبط و مصادره اموال مکشوفه به مجازات نقدی از یک میلیون تا سه میلیون ریال ‌محکوم می‌گردند. حمل، نگهداری، نصب و تعمیر تجهیزات دریافت از ماهواره ممنوع و مرتکبین به مجازات نقدی از یک تا پنج میلیون ریال محکوم‌ می‌گردند». در آن زمان یکی از نمایندگان مجلس، ماهواره را « علمک شیطان» دانسته بود. پس از تصویب این قانون در سال 1373، دیگر هیچ کدام از ایرانیان دستگاه گیرنده ماهواره نخرید و مشکل ماهواره به راحتی حل شد!!!

حدود یک دهه قبل تر از قانون ممنوعیت ماهواره، ممنوعیت خرید، فروش، و داشتن دستگاه ویدئو به تصویب نمایندگان «انقلابی» آن دوران رسیده بود. پس از تصویب آن قانون نیز همه ایرانیان حتی یک لحظه هم به دستگاه ویدئو فکر نکردند!!! چون به صلاحدید تصویب کنندگان اعتماد کامل داشتند. مشکل ویدئو هم به آسانی آب خوردن حل شد!!!

شبکه اجتماعی تلگرام و توئیتر هم در سال های قبل مسدود و ممنوع شدند. پس از ممنوعیت، هیچ ایرانی به سراغ این شبکه های اجتماعی نرفت. مشکل عضویت ایرانیان در شبکه های اجتماعی خارجی خیلی آسان حل شد!!!

همین چند سال قبل کتاب های یووال نوح هراری که انسان خردمند را نوشته بود ممنوع شد. پس از آن هیچ ایرانیِ کتاب او را نخرید و آنهایی که داشتند هم کتاب او را دور انداختند. خیلی پیش تر از هراری، کتاب های صادق هدایت هم ممنوع شده بود. پس از ممنوعیت کتاب های صادق هدایت، هیچ ایرانی کتاب او را نخواند و حالا هیچ کس اصلا نمی داند که صادق هدایت کیست. چون به تشخیص و صلاحدید تصویب کنندگان اعتماد دارند. مشکل خواندن کتب ممنوعه هم به آسانی حل شد!!!

در نهایت آنکه، با اهداف و مقاصدی یکسان، در سال 1373 کلمۀ ممنوعیت و در سال 1400 کلمه صیانت بکار می رود. تغییر از کلمه «ممنوعیت» به کلمه «صیانت» پیشرفت خوبی برای 27 سال است!

تاریخ معاصر ایران چقدر حرف برای گفتن دارد...کیست که عبرت گیرد🚶🏼‍♂️🚶🏼‍♂️🚶🏼‍♂️🚶🏼‍♂️
✅@fardinalikhah

▪️بدون تردید درباره دیوار برلین بسیار خوانده‌اید و بسیار حکایت‌های تلخ و دردناک از آن شنیده‌اید. دیواری 155 کیلومتری که به مدت 28 سال مردم آلمان را از هم جدا کرد. انسان های بسیاری برای عبور از این دیوار و ورود به آلمان غربی جان خود را از دست دادند.
▪️ولی نکته حیرت انگیز آنکه، دولت کمونیستی آلمان شرقی وقتی دیوار برلین را ساخت آنرا « دیوار صیانتِ ضدفاشیست » نام نهاد. این دولت همیشه خود را دولتی ضدفاشیستی معرفی می کرد و این دیوار را هم اقدامی در همان راستا می دانست: دیواری برای صیانت از مردم آلمان شرقی در برابر غرب.
Antifascist protective wall

✅@fardinalikhah

✅صفحه من در شبکه اجتماعی اینستاگرام
https://www.instagram.com/fardinalikhah/

پرسش: چرا نوشته های این کانال معمولا فاقد راه حل مشخصی است؟

▪️از اعتیاد تا انفجار: واکنش محرومان به محرومیت(خلاصه سخنرانی)
▪️فردین علیخواه-گروه جامعه شناسی دانشگاه گیلان
▪️به دعوت: انجمن جامعه شناسی ایران-شاخه کردستان
▪️تاریخ: سوم مرداد 1400
▪️از طریق: اسکایپ
........................
✅@fardinalikhah

«فلاکت»، فقط اولش ممکن است فلاکت به نظر رسد و غوغا به پا شود. وقتی ماندگار شد کم‌کم عادی می‌شود. آنقدر عادی که فلاکت، «فرصت» دیده می‌شود.
فلاکت به مثابه روش زندگی...
.....................
✅@fardinalikhah

✅زندگیِ بدون طلاق یا طلاقِ بدون زندگی؟
✅فردین علیخواه-گروه جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان
✅به دعوت: کانون آسیب‌های اجتماعی دانشگاه گیلان
✅تاریخ: 17 مرداد 1400
✅وبینار: واکاوی طلاق
🔘@fardinalikhah

فضایی از آنِ خودم

▪️فردین علیخواه|گروه جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان
کاربری در سایت معروف کورا (که در آن می‌توان سوال نوشت و از دیگران پاسخ گرفت) پرسیده است: «چگونه می‌توانم به والدینم بگویم که گاهی اوقات نیاز به فضا دارم و می‌خواهم تنها باشم بدون آنکه فکر کنند من علاقه‌ای به بودن در کنارشان به عنوان یک خانواده ندارم؟» شاید پرسش این کاربر پرسشی اساسی برای بسیاری از افراد باشد. موضوع این نوشته کلمۀ «فضا» است که در سؤال آن کاربر مطرح شده است.

شاید در نگاه نخست فضا مفهومی اجتماعی به نظر نیاید ولی جالب است بدانیم که در قرن بیستم به تدریج شاخه‌های مختلف علوم اجتماعی، از مطالعات شهری گرفته تا مطالعات خانواده به این مفهوم اقبال نشان دادند. در این دست از مطالعات، به فضا هم در برداشتی انتزاعی و نظری، و هم در برداشتی عینی و عملی توجه شد. منظور آنکه برای مثال در بحث از خانواده، فضا هم به «فاصله فیزیکی» اشاره دارد و هم برخورداری از «خلوت و حریمی شخصی» به معنای اجتماعی آن. در واقع فضا هم امری عینی و هم امری ذهنی است.

در طول قرن بیستم، با تغییرات و تحولات اجتماعی و فکری نظیر فردگرایی که در آن توجه به نیازها و خواسته‌های فردی تبدیل به ارزشی اجتماعی گشت زمینه‌های اهمیت یافتن مفاهیمی مانند فضا نیز بیشتر شد. برای مثال به تدریج در خانواده هسته‌ای هر عضو خانواده(تک‌تک کودکان و والدین) در عمل صاحب فضایی(اتاق) از آنِ خود شدند. ولی مطالبۀ فضا از دیگران در این سطح باقی نماند. به بیان روشن‌تر، درخواست فضا در برداشتی مکانی(داشتن کُنج یا اتاق مخصوص به خود) به سایر قلمروها مانند تعاملات و روابط نیز تسری یافت. هر کدام از اعضای خانواده از دیگری انتظار داشت که داشتن فضا را برای طرف مقابل به رسمیت بشناسد، به این معنا که برای مثال زوج‌ها زمان‌هایی مختص خودشان داشته باشند و به حریم شخصی و خلوت فردی همدیگر احترام بگذارند. در این زمان‌های اختصاصی، کسی کاری به کار دیگری نداشته باشد و در دنیای خودساخته خودشان غرق باشند و زمان را آنگونه سپری کنند که دل‌شان می‌خواهد. این یعنی به شکلی ناب و اصیل مال خودشان باشند، پدیده‌ای که در اعصار پیشین حتی تصور آن دور از ذهن بود. فضا در اینجا کارکردی نمادین می‌یابد و نوعی مقابله با قدرت یکسان‌ساز خانواده علیه فردیت می‌شود. هدف آن است که «من» در «ما» استحاله نشود. «من» بتواند در مواقعی از «ما» مرخصی بگیرد و حق جدایی موقت داشته باشد.

باید توجه داشت که برداشت از فضا در معنای «داشتن خلوت فردی» چنین نیست که فرد لزوما زمان خود را به تنهایی سپری کند. او ممکن است به سراغ دورهمی‌های دوستانه برود، ممکن است در شهر بی‌هدف پرسه‌زنی کند، ممکن است با دوستانش به سفر برود، حتی به تنهایی به تماشای یک فیلم خوب بنشیند یا کتابی خوب بخواند. او می‌خواهد زمانی از آنِ خودش داشته باشد، فقط خودش!

داشتن فضایی از آنِ خود در جامعۀ ایرانی پیچیدگی‌ها و چالش‌های خاص خودش را دارد. از طرفی بی‌اعتمادی فزاینده باعث شده است تا همسران به‌آسانی با به رسمیت‌شناختن فضا برای دیگری کنار نیایند. دوم آنکه وقتی زنان نقش مادری بر عهده می‌گیرند گویی داشتن فضایی از آنِ خود امری ظالمانه و قساوت‌آمیز است. هر زنی که مادر می‌شود باید با داشتن خلوتی ناب برای خود خداحافظی کند. نکتۀ سوم آنکه ما اغلب داشتن فضا در معنای مکانی آنرا به رسمیت شناخته‌ایم ولی در معنای اجتماعی آنرا نه. برای مثال فرزندان‌مان اتاق اختصاصی دارند ولی هر زمان دلمان بخواهد بی‌اطلاع وارد اتاق آنان می‌شویم. زنان گذراندن زمان با دوست یا دوستان را برای همسر به رسمیت شناخته‌اند ولی مدام نظارت خود را از طریق تلفن اعلام می کنند اینکه «حواسم بهت هست»، حتی فرزندان «عصر دیجیتال» نیز از درک «فضایی از آنِ خود» برای والدین‌شان ناتوان‌اند. چرا که اغلب در چنین مواقعی مدام با والدین تماس می‌گیرند تا با کمک آنان جوراب یا شیشۀ مربا را پیدا کنند، گویی آنان مدام می‌خواهند به یاد والدین‌شان بیندازند که «حواست باشه تو مادر یا پدر هستی».

فضا مانند سایر مفاهیم اجتماعی لایه‌لایه و پیچیده است. پذیرفتن فضا برای دیگری نیازمند نوعی جهان‌بینی و نگرش باز است. به‌راستی هر کدام از ما چقدر از به رسمیت‌شناختن فضا در معنای مکانی آن فراتر رفته‌ایم و به معنای اجتماعی آن نزدیک شده‌ایم؟ اینکه« هر کس در مواقعی نیاز به فضا دارد و می‌خواهد لحظه‌هایی مختصِ خودش داشته باشد»

سخن پایانی آنکه به رسمیت‌شناختن فضا برای دیگری لطف نیست بلکه این، حق دیگری است.
✅ارسال نظر: @alikhahfardin
✅آدرس کانال: @fardinalikhah

موزۀ رنج
به‌یقین شما هم عکس خانه‌های دارای حیاط‌های‌ دلباز و وسیع، با درختان و گل‌هایی خوش‌منظر و چشم‌نواز برخی نام‌آوران و روشنفکران ایرانی را دیده‌اید. منظورم شاعران، نویسندگان، بازیگران، خوانندگان و متفکران قدیمی و تا اندازه‌ای قدیمی ایرانی است. همه ما اخبار مربوط به بازسازی خانه‌های برخی نام‌آوران و تبدیل آنها به موزه را خوانده‌ایم. به نظر می‌رسد که نسل قدیم نام‌آوران ایرانی، اغلب، توان خرید خانه‌ای شایستۀ جایگاه و موقعیت اجتماعی خودش را داشت. خانه‌های این نام‌آوران حیاط داشت، درخت داشت، گل داشت، گنجشک داشت، حوض داشت، صدای آب داشت، پنجره‌ای رو به حوض داشت. خانۀ آنان خانه بود خانه.
به نظرم نسلِ پس‌از‌قدیم یا «نسل میانیِ نام‌آوران» به داخل آپارتمان‌های دو یا سه خوابه در منطقه مناسب شهر نقل مکان کرد. آپارتمان این نسل در نهایت یک بالکن یا نورگیر دارد که در آن گل‌های آپارتمانی می‌کارند. تنها نشانۀ خانه‌های نسل قدیم در خانه‌های نسل میانی شاید همین تراس یا بالکن کوچک دارای گل‌های آپارتمانی باشد. تنها دلخوشی آنان نیز همین است.

این روزها قصۀ خانه در ایران تبدیل به تراژدی شده است. یکی از همکاران دانشگاهی‌ام نوشته بود که اگر یک استاد دانشگاه در تهران ماهی پنج میلیون تومان پس‌انداز کند و بر فرض، قیمت خانه نیز ثابت باشد پس از سی و دو سال می‌تواند در منطقه پونک تهران خانه که نه، سرپناهی خریداری کند. تلخ است ولی این یعنی برای مرگ سرپناهی داشته باشد و نه برای زندگی!

به کسانی، شاید نسل سوم نام‌آوران، فکر می کنم که در ده یا بیست سال آینده نام‌آور خواهند شد. کسانی که سرپناه ندارند، در آپارتمان‌های پنجاه یا شصت متری زندگی می کنند، اگر فرزندی داشته باشند اتاق‌ها متعلق به فرزندان‌شان است و آنان در پذیرایی خانه کار می‌کنند یا با همسر سر بر بالش می‌گذارند. خانه های نسل سوم را نیز به راستی باید تبدیل به موزه کرد و نام آنرا «موزه رنج» گذاشت. اینکه این انسان ها با وجود چه رنج هایی درخشیدند.

سخن پایانی آنکه به این فکر می‌کنم که اساسا ما در ایرانِ دهه‌های آینده نام‌آوری خواهیم داشت یا به تدریج باید با پدیدۀ نام‌آوری نیز مانند سایر پدیده‌های مثبت خداحافظی کرد؟
▪️فردین علیخواه
عکس: خانه جلال آل احمد و سیمین دانشور

.............................
https://www.instagram.com/p/CS6qHHmKj3a/

✅✅این مطلب قبلا نیز منتشر شده است. کمتر چنین پیشنهادی می نویسم ولی ای کاش هر ایرانی که در شبکه های اجتماعی صفحات شاخ های اینستاگرام و اینفلوئنسرهای ایرانی را دنبال می کند حداقل یکبار این نوشته را با دقت بخواند.
▪️▪️برای خواندن مطلب به سایت تحلیلی-خبری عصر ایران در آدرس زیر مراجعه کنید
yun.ir/qnqgx5

عضو شورای شهر تهران:
«کارتن خوابی نوعی سبک زندگی است»
.......................
در این کشور سال‌هاست که جامعه‌شناسان مستقل فریاد می‌زنند که ایران و ایرانیان دارای سبک‌های زندگی مختلفی هستند و حاکمیت نباید مدافع تنها یک سبک زندگی باشد. ما در ایران سبک‌های متنوع زندگی داریم و دفاع رسمی حاکمیت از یک سبک زندگی، بیش از پیش موجب گسترش شکاف حکومت و مردم می‌شود.

خوشحالم که به رسمیت شناختن سبک‌های مختلف زندگی از «کارتن‌خوابان» آغاز شده است!!! دیگر با دیدن کارتن‌خوابان در سطح شهر نباید هیچ کس را سرزنش کنیم. آنان خودشان از روی تفنّن تصمیم گرفته‌اند تا کارتن خواب باشند. به هر حال زندگی کسالت آور ثروتمندان باید هیجان داشته باشد. بگذریم.

این فقط سلبریتی‌ها نیستند که فقر را شیک جلوه می‌دهند. آرام آرام مقامات هم برای پوشاندن بی‌کفایتی‌های خود فقر را یک سبک زندگی خواهند دانست و گرسنگی را پدیده‌ای از سر شکم‌سیری!

در دهه شصت با ارجاع به متون مقدس فقر را نوعی افتخار تعریف می‌کردند تا فقرا را به فقرشان راضی کنند و حالا هم با تکیه بر مفاهیم شیک جامعه‌شناسی، تا به این طریق تلخی، زشتی و چرکین بودن فقر را بپوشانند.

✅@fardinalikhah

آیا شاهد ظهور نسل (تری این وان) هستیم؟

کافه در ایران عموماً جایی است که جوانان در آن احساس آزادی بیشتری دارند و مانند سفارت‌خانه‌ای است که تابع قوانین کشور میزبان خود نیست. نهادهای رسمی در کافه‌ها دقایقی جوانان را به حال خود رها می‌کنند. عبور از خطوط قرمز نهادهای رسمی و سنتی جامعه در خصوص معاشرت اجتماعی، یکی از ویژگی‌های بارز رفتار جوانان در کافه است. اشتغال دختران جوان، پخش موسیقی اروپایی و آمریکایی، طراحی داخلی شیک و امروزی، آزادی نسبی در پوشش و رفتار در کافه‌ها به‌گونه‌ای است که گویی گوشه‌ای از پاریس یا پراگ به ایران منتقل شده باشد. طراحی داخلی، موسیقی، منو، لباس و رفتار میزبانان همگی فضای متفاوتی برای جوانان خلق می‌کند. همین ویژگی‌هاست که اتمسفر اجتماعی کافه‌ها را برای مثال با فست فودها یا سفره‌خانه‌ها متمایز می‌کند. این جوانان لزوماً از طبقه مرفه نیستند و این سبک زندگی آنان است که مجوز ورود آنان به کافه است. اینان عموماً جوانانی با ظاهر و رفتارهای متمایزند. من این جوانان را (وان این وان) می‌دانم یعنی آنکه مهم‌ترین ویژگی آنان مدرن بودن است.

هرچند ویژگی کافه‌ها فضای تساهل حاکم بر آن است ولی در ظاهر، کافه‌های شهرهای بزرگ کشور در قرق جوانانی با سبک زندگی خاص است. منظور آنکه ظاهراً سبک زندگی همه افراد حاضر در کافه شبیه هم است. احساس « هم سبکی» به‌شدت در بین جوانان کافه رو وجود دارد.

اما دریکی دو سال اخیر به‌تدریج شاهد حضور جوانانی نوظهور در کافه‌ها هستیم. معمولاً با ورود این افراد به کافه‌ها، دیگران به شکل نامحسوس به وارسی آنان می‌پردازند. برخلاف گروه نخست، این جوانان نوظهور را 3 in 1 (تری این وان) می‌دانم. منظورم آن است که این‌ها سه ویژگی مهم دارند که در یکجا جمع شده است:

متدین بودن: این جوانان سعی می‌کنند رفتارهایشان را در چارچوب هنجارهای دینی و چارچوب‌های جمهوری اسلامی تنظیم کنند. برای مثال در خصوص خانم‌ها، پوشش آنان چادر و به معیارهای شرعی حجاب پایبندند. پسران نیز عموما ریش(نه برای مد روز بودن) و برخی انگشتر عقیق بر دست دارند. نکته حائز اهمیت آنکه اینان دین‌داری خود را در چارچوب جهان امروز تعریف می‌کنند. با بی‌حجابی دیگران مشکلی ندارند. هویت را امری خودساخته می‌دانند و معتقدند که هر کس باید این مجال و فرصت را داشته باشد که هویت اش را خودش بسازد. پذیرفته‌اند که در جامعه‌ای متکثر زندگی می‌کنند و به تنوع هویت‌ها و سبک‌های زندگی (حداقل در فضای کافه) اعتقاد دارند. تمرکزشان نه بر تغییر دیگران، که نحوه سازگاری دین‌داری خود‌شان با الزامات جهان امروز است.

متجدّد بودن: این گروه از جوانان با جریان کلی تجدد همراه هستند. برای مثال دختران، آرایش مد روز دارند، همراه با چادر، کتانی چینی و شلوار جین یا شلوار پلنگی می‌پوشند و شال رنگی خود را با کیف و رنگ آستین مانتو ست می‌کنند. به کوله پشتی شان عروسک آویزان می کنند. با اعتماد بنفس و صدای رسا صحبت می‌کنند. موقع حرف زدن با پسران به آن‌ها نگاه می‌کنند و اگر خنده‌شان بگیرد راحت می‌خندند، سینمای ژان لوک گدار را می‌شناسند و موقع صحبت درباره فیلم‌ها به نقدهای مجله «کایه دو سینما» ارجاع می‌دهند، با آراء اسلاوی ژیژک آشنایند و گهگاه ارادت خود را به میشل فوکو ابراز می‌کنند. برخلاف والدین انقلابی‌شان، ابایی ندارند که سرشان را بالا بگیرند و با تکان دادن دست‌هایشان موقع حرف زدن، به گارسون کافه بگویند « من کف شیر روی کاپوچینو رو خیلی دوس دارم، خیلی، لطفاً زیاد بشه.»

مرفه بودن: به نظر می‌رسد که برخلاف جوانان (وان این وان)، اینان عمدتاً از خانواده‌های مذهبیِ مرفه‌اند. آنها عمدتاً فرزندان نسل انقلابیونی هستند که هم‌اکنون مسن شده‌اند، یکی از برادران یا خواهرانشان ساکن یکی از کشورهای اروپایی است، تابستان‌ها برای دیدن او به اروپا می‌روند، خانواده بیش از یک ماشین دارد و غالباً ماشین خارجی سوار می‌شوند.

نکات پایانی: در بین اینان، آقازاده‌های فرهنگی هم وجود دارند. همه آقازاده‌ها به سمت اقتصاد و مدیرعامل شدن نمی‌روند. عده‌ای هم آقازاده‌های فرهنگی می‌شوند. البته اینان منتقد پدران خود هستند. از سیاست بدشان می‌آید و از دیدن فنجان فانتزی اسپرسو به وجد می‌آیند.
پرسش آن است که چه اتفاقی افتاده است که به‌تدریج پای متدیّنان به مکان‌هایی باز می‌شود که همواره در قرق متجددان بوده است؟

مدتی قبل دریکی از کافه‌ها دیدم که یکی از دختران چادری متعلق به نسل (تری این وان) در حال سیگار کشیدن است. آیا جوانان نسل « تری این وان» را باید در مرحله گذار به جوانان نسل ( وان این وان) دید یا هویت آنان ثبات یافته است؟
⏹توضیح: اصطلاح تری این وان را از تبلیغ برخی نسکافه‌های فوری وام گرفته‌ام.
فردین علیخواه|گروه جامعه شناسی دانشگاه گیلان
🔺ارسال نظر: @alikhahfardin
🔺کانال نویسنده: @fardinalikhah