ابزار آلوده!

هر محصولی در حوزه‌ی علوم انسانی یا مهندسی که ریشه در تفکر غربی دارد، بوی پول می‌دهد؛ بوی تعفنِ دست‌های چرک! از نمونه‌های اخیرِ اثبات‌کننده‌ی این ادعا می‌توان به قابلیت هوش‌های مصنوعی اشاره کرد که در ازای دریافت پول، برای کاربران محتوا تولید می‌کنند. (جاعل)
از سوی دیگر، هوش‌های مصنوعی رقیبی طراحی شده‌اند که با دریافت هزینه، میزان دخالت ماشین را در خلقِ محتوا تحلیل می‌کنند. (پلیس و قاضی)

اما پارادوکس زمانی نهایی می‌شود که بدانید نسلِ سومی از این فناوری‌ پا به عرصه گذاشته‌ که قادر است آثار تولیدشده توسط ماشین را چنان دستکاری کنند که حتی سیستم‌های نظارتی -که نقش داور را در تشخیص محتوای انسانی از ماشینی ایفا می‌کنند- فریب بدهد و روند شناسایی را به کلی مختل سازند. (رَد گُم‌کُن)

این چه شهری هست که هم جاعل و هم پلیس و قاضی و رَد گُم‌کنَش دست در جیب مشتری دارند و تنها پول را می‌شناسند؟



مرزبندی با دیگران

حقیقت آن است که اگر همه مانند من می‌اندیشیدند، امور جهان به سامان نمی‌رسید! چراکه من علوم مهندسی و فنی را بیش از آنکه مسیری برای پیشرفت بدانم، «شرّ اجتناب‌ناپذیری» می‌دانم که ناگزیر بدان دچار شده‌ایم. از سویی، نسبت به علوم انسانی نیز رویکردی انتقادی دارم و آنها را عمدتاً ابزارهایی برای توجیه وضع موجود یا حتی گسترش رویه‌های استعماری می‌شناسم!

صرف نظر از درستی یا نادرستی این دیدگاه، اگر جهان معاصر و مبانی آن (جهان لیبرال-سکولار) را می‌پذیرید،

بایسته است از رشد و گسترش افرادی همچون من—که مسلمانی شیعه‌مذهب، وابسته به جریان‌های روشنفکری درون‌دینی و برون‌دینی، و متأثر از نگرش عرفانی هستم—جلوگیری نمایید.

برهه حساس کنونی!

در زندگی برهه‌های ناجوری هست. حالا حتی اگر ناجور هم نبوده باشد، لااقل حساس بوده و خواهد بود.
راستش من الان در برهه‌ای گیر کرده‌ام که از گذشته جدا شده‌ام ولی به آینده به صورت کامل وصل نشده‌ام. نه اینکه جدای‌جدا شده باشم یا هیچ‌جوری وصل نشده باشم ولی در وضعیت فعلی نه لذت‌های گذشته را دارم و نه مزایای آینده را...
فعلا دارم سعی می‌کنم به همین اندازه راضی باشم!

#اعتراف
#وسط_ماندن
#ترس از بازگشت
#سوت‌وکور
#تنهایی_خودخواسته

در نیاز به پیرایش ویرایشگران!


ویرایش در جهان مدرن به‌معنای زدودن افزوده‌های غیرضروری، ترمیم نواقص و ارائه موضوعی در شمایلی شکیل، خوش‌ آب‌ورنگ و مؤثر است. متأسفانه در بیشتر موارد در حیطه زبان فارسی و آثار قلمی ایران، چنین برداشتی از مفهوم ویراستاری وجود ندارد.

در اینجا ویراستاری را صرفاً معادلِ «غلط‌‌گیری»، افزودن علائم سجاوندی (نقطه، ویرگول و...) و در نهایت جایگزینی چند واژه محاوره‌ای با اصطلاحات رسمی فرض می‌کنند! حاصل کار هم متنی می‌شود که اگرچه عاری از اشکالات نگارشی (یا کم‌اشکال) بوده اما فاقد هرگونه معنای مفید یا پیام روشنی است.

از اینرو نه‌تنها کلیه متون نیازمند ویرایش جدی هستند، بلکه بیش از هر چیز به ویراستارانی نیاز داریم که درک کنند

ویرایش حقیقی یعنی خلق متنی جذاب، کاربردی و متوازن که نه افزوده‌های بی‌حساب دارد و نه کاستی‌های ناروا.

به همین ترتیب، بسیاری از اقداماتی که ویرایش نامیده میشوند، ماهیتاً ویرایش نیستند و شمار قابل توجهی از ویراستاران، در عمل چیزی جز بازبینان فنی متون در سطح چاپخانه‌ها نمی‌باشند.

پ.ن: نکته‌های تکمیلی در بخش دیدگاه‌

فارسی و عربی شیر و شکر هستند!

نوجوان بودم و کنجکاو و به هر گوشه‌ای سرک می‌کشیدم. روزی به جلسه یکی از فقیهان مشهد رفتم و پرسشی عجیب مطرح کردم: «آیا یادگیری زبان عربی واجب است؟» ایشان نگاهی به من انداخت و پاسخ گفت: «اگر می‌خواهی دین را درست بفهمی، حتما!»

اکنون پس از سی سال، عمق آن پاسخ را درک می‌کنم. با آنچه بر من و مثل من گذشت، به راستی می‌بایست بی‌دین یا حتی ضدِّدین می‌شدیم؛ اما سپاس خداوند را که در تمام این سال‌ها، دین و مذهب را نه از راه تقلیدی کورکورانه، بلکه با پژوهش در منابع دسته اول —قرآن، نهج‌البلاغه و متون عرفانی— آموختم و خود را درگیر حرف‌های فلان منبری و بهمان سخنران نساختم. اگر هم سخنی از ایشان شنیدم، نخست با منابع اصیل سنجیدم و آن‌گاه پذیرفتم.

از سر تجربه می‌گویم — و بر این گفته خود پای می‌فشارم — که

حفظ ایمان در آشوب کنونی، تنها با ژرف‌اندیشی در متون اصیل ممکن است.

باید عربی را چنان بیاموزید که هم آیات و احادیث را بفهمید و هم توانایی بهره‌گیری از متون عرفانی فارسیِ کهن _مثنوی، دیوان حافظ و آثار عطار _ را بیابید.
در ضمن از عقلتان هم به هیچ‌وجه کوتاه نیایید.

اقیانوسی تبهکار
جزایر باقی‌مانده‌ از
قاره‌ای فراموش‌شده را
غرق کرده است
و انسان‌ها و غم‌هایشان
در خانه‌ای خالی از هر دیگری
تنها مانده‌اند

ما جزیره‌هایی خالی از مرغان مهاجر
که پرواز را گم کرده‌ایم
تنها دستگاه مخابرات‌مان
از هیاهوی موج‌های سرگردان
کر شده
و هیچکس حوصله پاسخ دادن
پیام‌ها را
به خود راه نمی‌دهد

#شعرنو

حقیقت این است که اکثر آدم‌ها در حال باختن هستند؛ باختن عمرشان. یعنی تنها سرمایه‌ای که در این دنیا دارند.
می‌خواهید جزو اکثر بازنده نباشید:

(از لحاظ ذهنی) باور داشته باشند که پشت این دنیا خدایی وجود دارد.
(در محدوده توانایی‌شان) کارهای نیک انجام دهند.
(به دیگرانی که همفکرشان نیستند) سفارش به شناخت حق داشته باشند.
(به دیگرانی که همفکرشان هستند) سفارش به پایداری داشته باشند.


#برداشت کاربردی از -سوره عصر-

دل و ذهنِ من و شما، دکانِ سمساری یا اوراق‌فروشی نیست. تکلیفِ پرونده‌های نیمه‌کاره را زودتر روشن کنیم و چیزها را روی هم انبار نکنیم.

چه کسی اهلِ ایمان است؟


فراتر از تعاریفِ مرسوم که بر باورهای عقلی و اعمالِ متناسب با آن تأکید می‌کنند، من برداشتِ خاص خودم را دارم:

فردی اهلِ ایمان است که در سایۀ آگاهی از حقیقتِ غیب، از نادیدنی‌های این جهان احساسِ امنیتی ژرف دارد.

امنیتی که ریشه در توکل به نیرویی فراتر از محسوسات دارد. این احساس، زاده‌ی تسلیم کامل به ارادۀ الهی است، گوهرِ توکلی که جان را از قیدِ اضطراب‌های مادی می‌رهاند. رضایتی که از این توکل حاصل می‌شود، چونان چشمه‌ای زلال، در همۀ جزئیات و کلیاتِ زندگیِ فرد جاری می‌گردد و بینش و کنش او را در مسیری همسو با حکمتِ هستی هدایت می‌کند.
فرد پس از رسیدن به آرامشِ معنوی، نه زنجیرِ ترس از نداشتن‌ها بر پایش سنگینی می‌کند و نه زینت‌ دنیویِ داشتن‌ها را معیاری برای سنجشِ ارزش‌های وجودی خود برمی‌شمرد.
چنین انسانی، در اوجِ بی‌خویشی، به والاترین شکلِ خویشتنِ حقیقی دست می‌یابد؛ جایی که «هست» و «نیست»های دنیا، در پرتو ایمان، به‌سان سایه‌ای گذرا تلقی می‌شوند.


پ.ن: ارجاعات متن را در بخش دیدگاه‌ها منتشر کردم.

تاملی درباره دعا!

می‌دانیم فقط دعایی که از صمیم دل برآید، کارساز است؛ اما آنچه لقلقهٔ زبان باشد، بی‌ثمر می‌ماند. حقیقت آن است که بسیاری از دعاهای ما که گاهی در قالب شکایت می‌گنجد و گاهی به شکل غرولند نمود پیدا می‌کند، از ژرفای دل سرچشمه نگرفته است.

علت:
آدمیان نه تنها به داشته‌های خود دلخوشند، بلکه گاهی با نداشته‌های خود همراه شده و چندان تغییر وضعیت را نمی‌پسندند یا برای آن آمادگی ندارند. مانند کسی که ترس از دست دادن آرامشِ امروز، او را از تلاش برای فردا، بازمی‌دارد.

تفکیک:
واضح است که دستیابی به «نیست‌ها» نیازمند تلاش است. اما پرسش اینجاست: چقدر برای وصول به آنچه نداریم، کوشش می‌کنیم؟ این همان رازِ میان خواستنِ راستین و آرزوهای سطحی است.

دعا در شکلی دیگر:
شاید رازِ کارساز بودنِ دعا، نه در برآورده شدن خواسته‌ها، که در دگردیسی نگاهِ ما نهفته باشد. زمانی که نداشته‌ها را نه به چشم «کمبود»، که به عنوان «فرصت» بنگریم، دعا دیگر فریادِ درماندگی نیست؛ آوازِ زنده بودن است. نوایی که با هستی هم‌آواز می‌شود و جان را تا اوجِ روشنایی به پرواز درمی‌آورد. دعا زمانی به اوج می‌رسد که از مرزِ خواستن فراتر رویم و بودنِ خود را پیشکش هستی کنیم. در اینجا، دعا نه برای طلب، که برای پیشکشِ وجود خویش به آفرینشِ خداوندی است؛ تا هستی، ما را در آغوش بگیرد.

بگذار سخنی درباره عشق بگویم:

آنگاه که تو را دیدم، چنان زیبا بودی که از آن لحظه، هرگز خالی از وجودت نبوده‌ام. چگونه می‌توانم ساعتی بنشینم، دست زیر چانه گذارم و در خلوت تفکر، به این حقیقت بپردازم که تو را عاشقانه دوست دارم؟
...آدمی ناگهان به خود می‌آید و درمی‌یابد پیر شده و همهٔ عمرش را در مسیر مهر به تو گذرانده است. سپس باید که سر بر بالین بگذارد و برود، در حالی که تنها عشق تو را چون گنجینه‌ای از این جهان با خود می‌برد.

لا جبر و لا تفویض!

انسان خود را مختار می‌پندارد، اما حقیقت این است:

او نهایتاً نیمه‌آگاهانه، یکی از بی‌نهایت جبرهای حاکم بر وجودش را برمی‌گزیند.

#رضایت

به فاصله  کمان و زهی کشیده
به کلمات خیره می‌شوم، 
لهجه‌ام را به‌زحمت 
تغییر می‌دهم
انگار خواسته باشم
سنگ قبرم را
به دود و آه و آتش
ترجمه کنم،
مردمان ما باور دارند
لغتنامه‌ها، خائنانه
رازهای گذشتگان را
افشا می‌کنند؛ 
من دیده‌ام
اینجا هر کلمه‌ای 
بسان اسپند و انار 
منتظر ترکیدن است 
و مثل غوزه‌های تریاک، 
رخوتی در رگ‌هایش خفته...
---
#اردیبهشت ۰۴
شب، پشت‌‌بامِ خانه
#شعرنو

فرار از گناه!

برای گناه نکردن بیش از هر چیزی باید حواستان جمع باشد. جمع چه؟ جمع این که دارید به خط قرمز خداوند نزدیک می‌شوید.

آسانترین راه برای عبور از خط قرمز خداوندی چیست؟
اینکه «اما» و «اگر» بیاوریم.

مثلاً بگوییم: «درست است که غیبت حرام است»، یا «نگاه به نامحرم مذموم است»، یا «خوردن مال دیگران نابهنجار است»، اما این موارد را با فلان توجیه انجام می‌دهم؛ مثلاً چون حق مرا خورده‌اند، یا آبرویم را برده‌اند، یا اینکه اصولا خود فرد راضی است...»!

کافی است همین‌جا ترمز کنید و توجیهات را کنار بگذارید تا ابهت و قطعیت دستور خداوندی را پایمال نکرده باشید. آنگاه خواهید یافت که گناه کردن کار سختی است و در جادۀ تقوا و ایمان ماندن کاری ساده.

تقوا، مهارتی اکتسابی است؛ هر بار که توجیهات را نادیده می‌گیرید، این مهارت را تقویت می‌کنید و گناه را نه به‌عنوان یک محدودیت، بلکه چونان سدی محکم در برابر سقوط می‌بینید.

پ.ن: نکاتی بیشتر همراه با ارجاعات مرتبط در دیدگاه‌های روزنامک منتشر شده است.

دیالوگ در تاریکی

در گفت‌وگو با دیگران، کافی است در موضوع مورد بحث، شناختی چندبُعدی داشته باشید. آنگاه درخواهید یافت که بیشتر افراد در این سفرِ فکری، یا همچون مسافری گم‌گشته در تاریکی، سخنان نامربوط و پراکنده‌ بیان می‌کنند، یا در قالب سربازانی ایدئولوژیک ظاهر می‌شوند که تنها بازتاب‌دهندهٔ یک جریان فکری خاص هستند.
این گروه دوم، اندیشه‌های متفاوت را نه با نقدی منصفانه، بلکه با خشمی ناشی از ترسِ «تزلزل باورها» طرد می‌کنند. آنها آموخته‌های خود را—که عمدتاً از پیش‌ساخته‌های ذهنی جامعه یا حلقه‌های فکریِ محدود نشئت می‌گیرد—بدون شناخت ریشه‌های فلسفی یا اجتماعی، با تعصبی کورکورانه و تکرارهایی ماشین‌وار بازگو می‌کنند.
نتیجهٔ چنین تعاملاتی چیست؟ شاید هیچ!

چه باید کرد؟

می‌توان پارادوکسِ ارتباطات انسانی را از منظری سازنده نیز بازخوانی کرد. زمانی که در موضوعی عمیقاً وارد نیستیم، بهترین گزینه، نه سکوتِ مطلق، بلکه فروتنیِ عقلانی است: پرهیز از اظهارنظرهای شتابزده، تمرینِ گوش‌سپردنِ فعال به جای انباشتن فضا با کلمات، و جست‌وجوی آرای متخصصان. با این حال، حتی در این مسیر نیز باید مراقب بود تا در دامِ «برتری‌طلبان» نیفتیم؛ چرا که هیچ متخصصی، مالکِ انحصاری حقیقت نیست. هر اندیشه‌ای—حتی اگر از برجسته‌ترین ذهن‌ها سرچشمه گیرد—تنها بخشی از پازلِ پیچیدهٔ واقعیت را آشکار می‌سازد.

کلیدِ رهایی، نه در قطعِ گفت‌وگو، بلکه در بازتعریفِ ماهیت آن نهفته است: گزینشِ مخاطبانی کنجکاو، پرسش‌گریِ توأم با احترام، و پذیرشِ این اصل که «گفت‌وگو» تنها زمانی ثمربخش است که دو طرف، نه قاضی‌هایی مصمم برای محکومیت یکدیگر، بلکه جست‌وگرانی مشتاق برای کشفِ لایه‌های ناپیدای حقیقت باشند.

پ.ن: نسخه کامل‌ترِ این یادداشت را در بخش دیدگاه‌ها بخوانید.

این سوگ‌نامه
اگر صد نام دارد
باز هم نامش
به آسمان و زمین
ختم می‌شود
مثل: آوای زمین،
زمزمه ریشه‌های تشنه
یا «سربازی که ابرها را
نزدیک پنداشته است»؛
این سروده در پایان
به شکل فریادی بی‌کلام
شکوفه خواهد داد
لشکری با لبخند محو...
خاک و آسمان اما
اسیر آزادی فرزندانی
که هیچ‌گاه
رزم یا سوگ‌نامه‌ای را
ندیده، نشنیده‌اند

#شعرنو
#فردائیان

نان اعتصاب کرد!

همه نانوایی‌های که با آرد یارانه‌ای و نیمه‌یارانه‌ای در محله ما و اطراف کار می‌کرده‌اند، از امروز صبح پخت نان را متوقف کرده‌اند.

پ.ن ۱: اخبار تکمیلی در بخش دیدگاه‌ همین فرسته منتشر می‌شود.
پ.ن ۲: کسی از دوستان پخت خانگی نان را تجربه کرده است؟
#مشهد

تا آخر...

فرقی نمی‌کند چگونه بمیرم؛ در رختخواب، در مسیر کوهپیمایی هفتگی، در راه کمک (ولو مختصر) به دیگران یا حتی برآوردن نیازهای روزمره‌ام (حوائج یومیه).
خدا، دوستان او و فرشتگانش می‌دانند تولّا (مهرورزی) به او و دوستان و آیینش در قلبم موج می‌زند، و تبرّی (دوری‌گزینی) از دشمنان او و دسیسه‌هایشان - از اولین تا آخرین، از بین‌المللی تا داخلی - در وجودم وجود داشته و دارد، و هر روزه نه تنها از تولّا و تبرّی‌ام کاسته نمی‌شود که افزوده هم می‌شود.
در هر گام، در هر نیایش، در هر نبردی که برای حق برمی‌گزینم، این دو بالِ سپید و سیاه، پروازم را به سمت حقیقت فراخوانی می‌کنند. چه در سکوت خلوتگاهم و چه در هیاهوی جهان، تولّا و تبرّی، چراغ راهی ست که تاریکی‌های شک و دودلی را می‌سوزاند و شعله‌ی یقین را فروزانتر می‌دارد.
آن روزی که زبانم از گفتن بازماند، سنگ قبرم فریاد خواهد زد:
درین خاک، خاری از دشمنانِ حق نمی‌روید، و گلی از مهرِ یارانش تا ابد شکوفاست.


چند قدم نزدیک‌تر به #پدر و #مادرم