تفاوت!

دوستی پرسید: «تفاوت فلسفه، عرفان و دین چیست؟»
ذوقم شکفت تا پاسخی حکمت‌آمیز بدهم!
گفتم: فلسفه با هزاران استدلال می‌کوشد ثابت کند چرا نباید به زندگی پایان داد.
عرفان، برعکس، می‌خواهد بگوید زندگی فانی است و چه خوب است هرچه زودتر از این دنیای گذرا رها شد!
اما دین می‌گوید: زندگی دنیوی پوچ است و رهایی از این رنج، آرزویی طبیعی است، اما چرا نباید چنین کرد؟!

موقت!

برگشت و تغییر نظر پدیده‌ای است که گاه رخ می‌دهد. افرادی که موضع مشخصی درباره مسائل نداشته یا دیدگاه‌های خود را ابراز نمی‌کنند، با این مسئله مواجه نمی‌شوند. اما اگر درباره موضوعات مختلف، نظری را منتشر نمایید، این حق و وظیفه برای شما محفوظ است که با گذر زمان از آن عدول کنید.

نکات کلیدی:
۱. آنچه در ظاهر برگشت از نظر به نظری دیگر تلقی می‌شود، گاه صرفاً تکمیل یا اصلاح دیدگاه پیشین است.
مثال: پیشتر از دشواری‌ها و جنبه‌های منفی تنهایی نوشته‌ام، اما در فرسته (پست) اخیرم بر فواید آن تأکید کرده‌ام. می‌توان هر دو دیدگاه را با هم و در کنار هم درنظر گرفت.

۲. برگشت از دیدگاه پیشین، عموماً نشانگر رسیدن فرد به درک عمیق‌تری از موضوع می‌تواند باشد.

۳. تغییر نظر در مواردی که منافع مادی یا دنیوی در پی دارد، باید به دقت راستی‌آزمایی شود. «نان به نرخ روز خوردن» در اینجا معادل خیانت و دروغ است.

پ.ن: این یادداشت را همراه با ارجاعات علمی در بخش دیدگاه‌ روزنامک بخوانید.

❌اخطار: (قلب‌های حساس نبینند و نخوانند)

هربار که یادت می‌افتم، مثل پسرکی پنج‌ساله که اولین جوجه زردش را کلاغی برده یا کبوترش را گربه‌ای شکار کرده، می‌خواهم از غصه بمیرم.
...خودم را جمع‌وجور می‌کنم اما کودک درونم همان وسط حیاط جابه‌جا می‌افتد و می‌میرد، هربار!
#عشق اول

سلطان سرزمین بی‌پایان

حس می‌کنم ثروتمندترین فرد این عالم هستم. چگونه؟

هرچند گنجینه‌هایی را که افراد در جستجوی‌شان هستند را در کنارم ندارم، اما اشتیاق آن‌ها چون شعله‌ای ابدی در سینه‌ام می‌سوزد.

مِهر آن‌ها، همچون خورشیدی که غروب کرده اما گرمایش در سنگ‌ها جاودانه مانده، در قلبم جاری است. باوری که هرچه می‌گذرد، درخشان‌تر می‌شود.

هنگامی که عمیق‌تر به مسأله نگاه می‌کنم، می‌بینم عشق ورای تن و ظاهر است. شاید جسم‌ها در گذر زمان محو شوند، اما گوهر وجودشان، که عشقی بی‌همتاست، در رگ‌هایم جاریست.

حس می‌کنم فرمانروای قلمرویی از دست رفته‌ام. گنجینه‌های من در سایه‌ میل و امید نهفته‌اند و تاجِ سلطنتم از بلورِ اشتیاق ساخته شده است. من، سلطانِ داشته‌های بی‌پایان، آرزوهای دست نیافته و از من سفر کرده‌ام.
...و به انتظار روز واپسین نشسته‌ام.

#پدر
#مادر
#عشق_اول
#آرامش_همیشگی
#دیدار انبیا و اولیا
#آرزوی در راه درست بودن

سیاست جهانی

حکومت‌ها و ساختارهای قدرت در مواجهه با شهروندان، از منظر امنیتی-کنترلی، آنها را در ۳ دسته‌ی کلی «موافقان»، «مخالفان» و «بی‌تفاوت‌ها» طبقه‌بندی می‌کنند. این تقسیم‌بندی مبتنی بر سازوکار «مدیریت ریسک» انجام می‌شود که هدف از آن کاهش پویایی اجتماعی است.
در این چارچوب، حتی گروه‌های موافق و بی‌تفاوت نیز به مثابه «خطرات بالقوه» تعریف می‌شوند.

بیشتر:
نظام‌های حاکم، برای تثبیت سلطه، نیازمند ایجاد حس «رضایت» در کنار «اجبار» عملی هستند. موافقان و بی‌تفاوت‌ها، اگرچه در کوتاه‌مدت به حفظ ثبات کمک می‌کنند، اما به دلیل امکان «تغییر موضع» در شرایط بحران (مانند رکود اقتصادی یا جنبش‌های اجتماعی)، به‌عنوان عاملان ناپایداری بلندمدت تلقی می‌شوند. این امر حکومت‌ها را به سمت «سیاست‌های پیشگیرانه» سوق می‌دهد. 

روش‌ها:
استراتژی‌های حکومت‌ها در مدیریت سه‌گانه‌ای شهروندان، شامل موارد زیر است:
- نظارت صفرویک: استفاده از فناوری‌های دیجیتال برای پیشبینی و مهار تغییرات رفتاری. 
- سیاست‌ تفرقه: ایجاد شکاف بین گروه‌های اجتماعی (مثلاً نخبگان در برابر توده‌ها) برای جلوگیری از اتحاد ضدسیستمی. 
- مهندسی رضایت: رسانه‌ها و نهادهای آموزشی برای حفظ وفاداری موافقان و بی‌تفاوت‌ها، به بازتولید گفتمان هژمونیک می‌پردازند.

نکته پایانی:
نکات فوق نه تنها در کشورهای عقب‌مانده بلکه در جهان اول هم روی می‌دهد و اصولا الگوی حکومت‌های جهان سوم و ابزار لازم، از جهان به‌اصطلاح پیشرفته تامین می‌شود.

در مرز خواب!

چند دقیقه‌ای از مستند بانو سیما بینا با موضوع لالایی‌های مادران ایران را دیدم.
این ۶ پاراگراف محصول حسرتی است که دیگر در گوشم زمزمه نخواهد شد:

۱. لالایی چیست؟
رازگویی مادرانه برای خواب کودک؛ زبانی از ژرفای غریزه که پیش از تولد، با ضربان قلب مادر در جان کودک ریشه دوانده است.

۲. چرا «رازگونه»؟
رازها از عمق وجود مادر می‌جوشند. کودک بی‌درک از معنا، شنونده‌ای بی‌قضاوت است و این خلوت، فرصتی برای بازگویی حسرت‌های نسلی است که مادر به آیندگان منتقل می‌کند.

۳. سادگی و تکرار
کوتاهیِ لالایی، ذهن را از روزمرگی میرهاند. تکرارِ سطرها، هم آیین گذار از روز به شب است، هم نماد ثباتِ رازهای همیشگی.

۴. موسیقیِ پنهان
لالایی تنها کلام نیست؛ نوازش ریتمیک، هماهنگی نفس و آهنگ، و گرمای آغوش، «موسیقی بی‌واژه»ای است که امنیت را به کودک هدیه می‌دهد.

۵. نخستین سرودِ هستی
لالایی، هم آواز آغازین زندگی کودک است، هم سروده‌ی بی‌همتای مادر که خاطرات قوم و تبار را در خود دارد و گذشته را به آینده پیوند می‌زند.

۶. سکوت؛ پایان و آغاز
سکوت پس از لالایی، اصلی‌ترین بخش آن است: طنین واژه‌ها بال می‌گشاید و...

مجازی یا حقیقی؟!

با شرمی عمیق باید اعتراف کنم فضای مجازی برایم جدی‌تر و پررنگ‌تر از جهان واقعی است؛ جایی که مسائل مذهبی، عرفانی، سیاسی و حتی لحظات اشک‌آلودِ زندگی را صادقانه‌تر تجربه می‌کنم.
زیستن در دنیای واقعی معمولاً برایم تکراری است. زندگی واقعی برایم هم‌‌ردیف با ملالی بی‌پایان، تلخ‌کامی‌های بی‌حاصل و گفتگوهایی سطحی است.
اگر لذتِ شنا در استخر، هیجانِ فتح قله‌ها و آرامشِ قدم‌زدن در طبیعت را از این زندگی بگیرند، دیگر برایم ارزشش به اندازه‌ی دو پول سیاه هم نخواهد بود.

کشتن دیگران
وقتی ماه
پشت ابرها می‌گرید
مبارک نيست 

هر سایه شاید 
پدرت باشد، 
یا زنی از خاندانی نجیب 
یا درخت سیبی 
که تو از آن سو آمده‌ای

#شعرنو

چرا زندگی مردم اندیشمند، سخت‌تر است؟

اگر اهل اندیشه و پیگیر رازآلودگی افعال خداوند باشید، درمی‌یابید که این مسیر، جاده‌ای پرپیچ‌وخم است. اساساً درک نقشه‌های الهی، پیروزی محسوب نمی‌شود؛ چرا که دسترسی به تمام لایه‌های آن محال است. این ناتوانی در رمزگشایی، تنها آغاز ماجراست.

فرض کنیم کسی مدعی شود طرح و نقشه‌ی الهی را رمزگشایی کرده است. این ادعا در واقع مانند آن است که سربازی سلاح رقیب را مصادره کند، اما از وجود فشنگ‌هایی که پیشتر در جیب او جای گرفته، غافل بماند. آیا تفنگی که فشنگ در خشاب ندارد، هراس‌آور است؟ البته که نه! اما خداوند نه تنها فرماندهی چیره‌دست که استادی استراتژیک است. او هرگز در اجرای برنامه‌هایش درمانده نمی‌شود.

به محض آنکه بنده‌ای گمان کند "سناریوی الف" را خنثی ساخته، او بی‌درنگ "سناریوی ب" را از آستین بیرون می‌آورد. حتی اگر بندگان در این میانه فرصتی برای نفس‌گیری بیابند، او نوبت بعدی بازی را با راهبردی نوین آغاز می‌کند.

این چرخه آنقدر تداوم می‌یابد تا انسان در نهایت به محدودیت‌های شناختی خود اعتراف کند.

راز دشواری زندگی برای خردورزان نیز در همین نکته نهفته است: هرچه ژرف‌تر در اقیانوس بی‌کران حکمت الهی فرو بروی، فشاری سهمگین‌تر، تو را بیشتر به چالش می‌کشد.

پ.ن: نسخه‌ فنی‌تر این یادداشت در بخش دیدگاه‌ روزنامک موجود است.

می‌دانم حتی اگر به زمین و آسمان، به هر چه مقدس است قسم بخورم که این عاشقانه‌های ناگهانی بی‌دلیل‌اند و مخاطبی ندارند، شما باور نخواهید کرد...

چرا کسی را نمی‌شناسم
که از تو زیباتر باشد؟
چرا در من،
هیچ‌کس تو را فراموش نمی‌کند؟
نه، خبری نیست؛
نه طوفانی، نه بلایی از آسمان هفتم.
تنها دلی،
مثل همیشه،
برای تو تنگ شده است.

#متن_شاعرانه

اقسام دین‌نداشتن‌ها!

دوستانی دارم که نه می‌توانم آنان را کافر بنامم و نه مؤمن! گویی در مسیر دین‌داری، گام‌هایی چند برداشته، اما سرانجام در جایی می‌ایستند و از پیمودن راه بازمی‌مانند.
یکی از این عزیزان در ادبیاتِ فارسی و عربی تبحر ویژه‌ای دارد آن‌چنان که هرکه وی را ببیند و در محضرش دانش بیاموزد، گمان می‌کند با عارفی خوش‌بیان هم‌کلام شده است. با‌این‌حال، او در خلوت به من می‌گوید: «من شیفته‌ی زیباییِ قرآن و نهج‌البلاغه شده‌ام، اما اعتقادی به اسلام ندارم و حتی باورِ چندانی به خداوند هم در دل نمی‌پرورم. صرفاً این متون را به‌دلیلِ فصاحت، بلاغت، و زیباییِ بی‌همتایشان دوست دارم؛ فرقی نمی‌کند سخنِ خداست یا پیامبر یا سلمانِ فارسی!»

دوستِ دیگری دارم که معتقد است دین در گذشته، عاملی برای سامان‌بخشی به جامعه و جلوگیری از غارت و ستمگری‌های عصرِ بربریت بوده است. از نگاهِ او، دین در آن دوران نظمی معقول ایجاد کرد، اما اینکه خدایی یگانه حقیقتاً وجود داشته باشد را باور ندارد. وی امروزه نیز برای دین در جهانِ مدرن نقشِ چندانی قائل نیست.

دوستی دیگر، اگرچه کارکردِ خاصی برای دین متصور نمی‌شود، همواره از گذار از تاریکی‌های جهانِ مادی به‌سوی تعالی و نور سخن می‌گفت؛ گویی همان مفاهیمِ والای عرفانِ شرقی را در قالبِ زبانی نو بازمی‌تاباند.

در ادامه این یادداشت، طبقه‌بندی این افراد و نقد درون و برون دینی از آن‌ها را با هم می‌خوانیم...


الف. طبقه‌بندی افراد یادشده به این شکل می‌تواند باشد:

۱. نوع اول: زیبایی‌شناسِ بی‌اعتنا به گوهر دین.
- این دوست، دین را همچون اثر هنریِ فاخر می‌نگرد که ارزشش در زیباییِ فرم و بلاغتِ بیان است، نه در محتوا یا کارکردهای اعتقادی. او از دین بهره‌ی زیباشناختی می‌برد، بی‌آنکه پایبند گزاره‌ه‌ای ایمانی باشد. این رویکرد یادآورِ نگرشِ اومانیستیِ رنسانس به متون مقدس است که در آن، متن به مثابه‌ی شاهکار ادبی تحلیل می‌شود، نه وحی الهی.

۲. نوع دوم: جامعه‌شناسِ عمل‌گرا
- این فرد، دین را نهادی تاریخی می‌داند که در دورانِ خاصی نقشِ تنظیم‌گرِ جامعه را ایفا کرده است. از نگاه او، دین نه حقیقتی فراتاریخی، که ابزاری برای مهارِ هرج‌ومرجِ عصرِ بدویت بوده است. این دیدگاه، همسو با نظریه‌های امیل دورکیم در کتاب «صور بنیادین حیات دینی» (۱۹۱۲) است که دین را بازتابی از نیازهای اجتماعی می‌دانند (ص ۲۲۳).

۳. نوع سوم: عارفِ سکولار
- او گرچه به کارکردهای عینیِ دین باور ندارد، اما از مفاهیمِ عرفانیِ آن برای بیانِ تجربه‌ی شخصیِ «تعالی» سود می‌جوید. این رویکرد، مشابهِ برداشتِ کییرکگور در کتاب «ترس و لرز» (۱۸۴۳) از ایمان به مثابهی «پرشی پارادوکسیکال» است که بر جنبه‌های فردی و اگزیستانسیالِ ایمان تأکید می‌کند (ص ۸۹).

ب. نقد از منظر دینی:
- دیدگاه اسلامی:
- در الهیاتِ اسلامی، ایمانِ بدون عمل و اعتقادِ بدون التزام به شریعت، ناقص تلقی می‌شود. قرآن کریم، کسانی را که صرفاً به زیبایی‌های ظاهریِ دین دل ببندند ولی به قلبِ آن ایمان نیاورند، همچون کسانی می‌داند که «حقایق را به بازیچه گرفتند» و در توصیف آنان می‌فرماید:
«وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ۚ قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ ۚ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ»
(سوره جمعه، آیه ۱۱).
- نگاهِ جامعه‌شناختیِ صرف به دین نیز از این منظر، تقلیلِ حقیقتِ وحیانی به پدیده‌ای زمینی است و با مفهومِ «خاتمیت» در قرآن (احزاب: ۴۰) و جهان‌شمولیِ دین در تضاد است.

نتیجه‌گیری:
 
این سه دوست، نماینده‌ی سه گونه‌ی رایج در مواجهه‌ی انسانِ مدرن با دین هستند: زیبایی‌گرایی، عمل‌گرایی جامعه‌شناختی، و عرفانِ فردی.
از منظر دینی، این نگرش‌ها ناقص یا انحرافی تلقی می‌شوند، اما علوم انسانی آن‌ها را به عنوانِ پاسخ‌های طبیعیِ بشر به پرسش‌های وجودی در جهانی پیچیده می‌پذیرد. به بیانِ برگسون، دین برای آنان نه «فشارِ وظیفه»، که «کششِ نیاز» است.



پ.ن: نسخه کامل این یادداشت را در بخش دیدگاه‌ روزنامک ببینید.

نه هر کهن‌سالی، با استواری به آینده می‌نگرد و نه هر جوانی در خواب غفلت جا مانده است اما...
طول عمر، گاه چشمانی بازتر به حقایق به آدمی می‌بخشد، هرچند نه همیشه و نه برای همه.

ابزار آلوده!

هر محصولی در حوزه‌ی علوم انسانی یا مهندسی که ریشه در تفکر غربی دارد، بوی پول می‌دهد؛ بوی تعفنِ دست‌های چرک! از نمونه‌های اخیرِ اثبات‌کننده‌ی این ادعا می‌توان به قابلیت هوش‌های مصنوعی اشاره کرد که در ازای دریافت پول، برای کاربران محتوا تولید می‌کنند. (جاعل)
از سوی دیگر، هوش‌های مصنوعی رقیبی طراحی شده‌اند که با دریافت هزینه، میزان دخالت ماشین را در خلقِ محتوا تحلیل می‌کنند. (پلیس و قاضی)

اما پارادوکس زمانی نهایی می‌شود که بدانید نسلِ سومی از این فناوری‌ پا به عرصه گذاشته‌ که قادر است آثار تولیدشده توسط ماشین را چنان دستکاری کنند که حتی سیستم‌های نظارتی -که نقش داور را در تشخیص محتوای انسانی از ماشینی ایفا می‌کنند- فریب بدهد و روند شناسایی را به کلی مختل سازند. (رَد گُم‌کُن)

این چه شهری هست که هم جاعل و هم پلیس و قاضی و رَد گُم‌کنَش دست در جیب مشتری دارند و تنها پول را می‌شناسند؟



مرزبندی با دیگران

حقیقت آن است که اگر همه مانند من می‌اندیشیدند، امور جهان به سامان نمی‌رسید! چراکه من علوم مهندسی و فنی را بیش از آنکه مسیری برای پیشرفت بدانم، «شرّ اجتناب‌ناپذیری» می‌دانم که ناگزیر بدان دچار شده‌ایم. از سویی، نسبت به علوم انسانی نیز رویکردی انتقادی دارم و آنها را عمدتاً ابزارهایی برای توجیه وضع موجود یا حتی گسترش رویه‌های استعماری می‌شناسم!

صرف نظر از درستی یا نادرستی این دیدگاه، اگر جهان معاصر و مبانی آن (جهان لیبرال-سکولار) را می‌پذیرید،

بایسته است از رشد و گسترش افرادی همچون من—که مسلمانی شیعه‌مذهب، وابسته به جریان‌های روشنفکری درون‌دینی و برون‌دینی، و متأثر از نگرش عرفانی هستم—جلوگیری نمایید.

برهه حساس کنونی!

در زندگی برهه‌های ناجوری هست. حالا حتی اگر ناجور هم نبوده باشد، لااقل حساس بوده و خواهد بود.
راستش من الان در برهه‌ای گیر کرده‌ام که از گذشته جدا شده‌ام ولی به آینده به صورت کامل وصل نشده‌ام. نه اینکه جدای‌جدا شده باشم یا هیچ‌جوری وصل نشده باشم ولی در وضعیت فعلی نه لذت‌های گذشته را دارم و نه مزایای آینده را...
فعلا دارم سعی می‌کنم به همین اندازه راضی باشم!

#اعتراف
#وسط_ماندن
#ترس از بازگشت
#سوت‌وکور
#تنهایی_خودخواسته

در نیاز به پیرایش ویرایشگران!


ویرایش در جهان مدرن به‌معنای زدودن افزوده‌های غیرضروری، ترمیم نواقص و ارائه موضوعی در شمایلی شکیل، خوش‌ آب‌ورنگ و مؤثر است. متأسفانه در بیشتر موارد در حیطه زبان فارسی و آثار قلمی ایران، چنین برداشتی از مفهوم ویراستاری وجود ندارد.

در اینجا ویراستاری را صرفاً معادلِ «غلط‌‌گیری»، افزودن علائم سجاوندی (نقطه، ویرگول و...) و در نهایت جایگزینی چند واژه محاوره‌ای با اصطلاحات رسمی فرض می‌کنند! حاصل کار هم متنی می‌شود که اگرچه عاری از اشکالات نگارشی (یا کم‌اشکال) بوده اما فاقد هرگونه معنای مفید یا پیام روشنی است.

از اینرو نه‌تنها کلیه متون نیازمند ویرایش جدی هستند، بلکه بیش از هر چیز به ویراستارانی نیاز داریم که درک کنند

ویرایش حقیقی یعنی خلق متنی جذاب، کاربردی و متوازن که نه افزوده‌های بی‌حساب دارد و نه کاستی‌های ناروا.

به همین ترتیب، بسیاری از اقداماتی که ویرایش نامیده میشوند، ماهیتاً ویرایش نیستند و شمار قابل توجهی از ویراستاران، در عمل چیزی جز بازبینان فنی متون در سطح چاپخانه‌ها نمی‌باشند.

پ.ن: نکته‌های تکمیلی در بخش دیدگاه‌

فارسی و عربی شیر و شکر هستند!

نوجوان بودم و کنجکاو و به هر گوشه‌ای سرک می‌کشیدم. روزی به جلسه یکی از فقیهان مشهد رفتم و پرسشی عجیب مطرح کردم: «آیا یادگیری زبان عربی واجب است؟» ایشان نگاهی به من انداخت و پاسخ گفت: «اگر می‌خواهی دین را درست بفهمی، حتما!»

اکنون پس از سی سال، عمق آن پاسخ را درک می‌کنم. با آنچه بر من و مثل من گذشت، به راستی می‌بایست بی‌دین یا حتی ضدِّدین می‌شدیم؛ اما سپاس خداوند را که در تمام این سال‌ها، دین و مذهب را نه از راه تقلیدی کورکورانه، بلکه با پژوهش در منابع دسته اول —قرآن، نهج‌البلاغه و متون عرفانی— آموختم و خود را درگیر حرف‌های فلان منبری و بهمان سخنران نساختم. اگر هم سخنی از ایشان شنیدم، نخست با منابع اصیل سنجیدم و آن‌گاه پذیرفتم.

از سر تجربه می‌گویم — و بر این گفته خود پای می‌فشارم — که

حفظ ایمان در آشوب کنونی، تنها با ژرف‌اندیشی در متون اصیل ممکن است.

باید عربی را چنان بیاموزید که هم آیات و احادیث را بفهمید و هم توانایی بهره‌گیری از متون عرفانی فارسیِ کهن _مثنوی، دیوان حافظ و آثار عطار _ را بیابید.
در ضمن از عقلتان هم به هیچ‌وجه کوتاه نیایید.