✳️ کاربرد دو حرف ربط در جمله‌های مرکب

جملهٔ مرکب معمولاً از دو جملهٔ پایه و پیرو یا پیرو و پایه تشکیل می‌شود.

❇️ راه‌های شناخت جملهٔ پایه از پیرو:

۱. جملهٔ پیرو تأویل به مصدر می‌شود؛
ولی پایه این‌چنین نیست:
اگر درس بخوانی، موفق می‌شوی.
(به شرط درس‌خواندن موفق می‌شوی.)

۲. جملهٔ پیرو همواره با حرف ربط همراه است؛
ولی جملهٔ پایه حرف ربط ندارد.
بنابراین در جملهٔ مرکب،
فقط جملهٔ پیرو حرف ربط می‌گیرد،
نه جملهٔ پایه
و اگر دو بخش جملهٔ مرکب، حرف ربط بگیرد،
جملهٔ مرکب غلط خواهد بود:
اگرچه هوا سرد است، ولی برف نمی‌بارد. (غلط)

در جملهٔ بالا هر دو بخش جمله همراه حرف ربط آمده و تشخیص جملهٔ پایه از پیرو مشکل است.
این جملهٔ مرکب از دو جملهٔ پیرو ساخته شده است و از نظر دستوری غلط محسوب می‌شود.
بنابراین باید جمله را به یکی از دو صورت زیر تصحیح کرد:

۱. اگرچه هوا سرد است(پیرو)، برف نمی‌بارد (پایه).

۲. هوا سرد است (پایه)؛ ولی برف نمی‌بارد (پیرو).

هرچند طاهریان ایرانی بودند، اما از بغداد دستور می‌گرفتند. (غ)
۱. هرچند طاهریان ایرانی بودند، از بغداد دستور می‌گرفتند. (ص)
۲. طاهریان ایرانی بودند؛ اما از بغداد دستور می‌گرفتند. (ص)

اگرچه این فعالیت‌ها مؤثر نبود، لکن لازم بود. (غ)
۱. اگرچه این فعالیت‌ها مؤثر نبود، لازم بود. (ص)
۲. این فعالیت‌ها مؤثر نبود؛ لکن لازم بود. (ص)

❇️ بین دو بخش جملهٔ مرکب، اگر جملهٔ پیرو مقدم باشد، نشانهٔ ویرگول و اگر جملهٔ پایه مقدم باشد، نشانهٔ نقطه‌ویرگول می‌آید.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ هنجارهای اجتماعی در شبکه های اجتماعی مجازی را جدی بگیریم

❇️ اگر در دنیای واقعی با کسی روابط رسمی دارید در تلگرام هم با او رسمی باشید.
اگر در دنیای واقعی او را "خانم" یا "آقای" خطاب می کنید نمی شود بدون هیچ زمینه یا اتفاق خاصی، در تلگرام او را عزیزم، جون، فدات و غیره خطاب کنید.

❇️ گاهی اوقات نوشتن بهتر از بکار بردن نشانه ها(استیکرها) است. مثلاً این پیام که" الان من خیلی خوشحالم" در مقایسه با " 😄" اثر گذار تر است. اینطور نیست؟

❇️ گاهی اوقات در گروهها، دو نفر در مورد موضوعی صحبت می کنند که صرفا به خود آنها مربوط است. دلیلی ندارد که سایر اعضای گروه هم شاهد این گفتگو باشند.

❇️ همینکه از خبر یا مطلبی خوشتان آمد فورا آنرا برای دیگران ارسال نکنید. قبل از ارسال از خودتان سوال کنید
آیا این خبر حقیقت دارد؟ بدانید هر پیام مانند یک قطره باران است و با ارسال هر کاربر، در نهایت می تواند سیل شود.

❇️ مبنای ما آن نباشد که روابط واقعی مان با افراد را به روابط مجازی و تلگرامی کاهش دهیم. این کار در بلند مدت روابط اجتماعی را نابود می کند. مبنای مان این باشد که روابط مجازی را به روابط واقعی تبدیل کنیم.

❇️ باور کنید اعتیاد به شبکه های اجتماعی مسأله ای جدّی است. اگر تاکنون عضو خانواده تان به شما درباره اعتیادتان چیزی نگفته؛ یا خودش هم مثل شما معتاد شده (: یا با خودش می گوید صبر کنم شاید التهاب و تب کار با گوشی هوشمند از سرش بپرد.

❇️ در ایران شبکه های اجتماعی موبایلی عمدتا برای به اشتراک گذاشتن پیام های عمومی و غیر شخصی نظیر جملات حکیمانه، اخطارها، پیشنهادها، جوک ها، طنزهای سیاسی و اموری درباره سبک زندگی بکار می روند. پس پیام شخصی مهمی برای شما نرسیده است. لزومی ندارد که هر دقیقه گوشی را بردارید و پیام ها را چک کنید.

❇️ لطفا گوشی تان را با خودتان به تختخواب و حمام نبرید.
بگذارید حمام و تختخواب تنها جاهایی باشند که هنوز به
اشغال گوشی هایمان درنیامده اند.

❇️ در ارتباطات، صدا در مقایسه با کلمه به واقعیت نزدیک تر است. برای احوالپرسی با دیگران، حتی الامکان صدایتان را ضبط کنید و برای دیگران بفرستید. این کار از ارسال پیام نوشتاری بهتر است. البته اگر به او زنگ بزنید خیلی بهتر است.

❇️ درست است که مغز ما گنجایش بسیاری دارد. ولی گاهی اوقات بد نیست از خودمان سوال کنیم " این حجم از اطلاعات و اخبار دریافتی به چه کار من خواهد آمد؟" شما
در روز چند کیلومتر انگشت اشاره یا شصت شان را روی صفحه نمایش گوشی تان سُر می دهید؟ آیا واقعا شما در روز به چند کیلومتر اطلاعات نیاز دارید؟ گاهی از خودتان
سوال کنید: مگر من فعال یا مفسر سیاسی هستم که اینقدر پیام‌های سیاسی می خوانم؟ مگر من شاعر؛ متخصص دکوراسیون؛ فوتبالیست، طراح مد و...هستم که اینقدر در
این خصوص می خوانم؟پس گاهی اوقات لازم است که انگشت تان را خیلی تند روی صفحه گوشی سر بدهید.
خیلی تند و بدون اینکه مطالب را بخوانید.

❇️ برایتان پیام مهم است یا فرستندۀ پیام؟ دوست من؛ وقتی هنوز پیام را نخوانده اید صرفا با دیدن نام فرستندۀ آن علامت لایک👍 ارسال نکنید. وقتی هم پیام را می خوانید و
با آن مخالف هستید مخالفت خود را ابراز کنید.

❇️ زمانی کسی را به گروهی اد(اضافه) کنید که قبلا نظر مثبت او را دریافت کرده باشید. بدون رضایت کسی، او را به گروهی وارد نکنید.

❇️ وقتی عضوی گروه را ترک می کند از دست او ناراحت نشوید. هر کس صاحب اختیار خودش است. دلیل خودش را داشته و رفته است.

❇️ همه آدم ها به حضور فعال در شبکه های مجازی علاقه ندارند. بعضی ها فقط دوست دارند پیام ها را بخوانند. از دست آنها ناراحت نشوید.

❇️ اگر دو یا سه نفر از اعضای گروه با شما دوست صمیمی هستند یا جزو فامیل هستند تصور نکنید که گذاشتن عکس‌های یادگاری مربوط به ده یا بیست سال پیش حتما آنها را ذوق زده می کند. ممکن است این کار باعث کدورت شود. حتما بعد از جلب رضایت آنها، عکس ها را در گروه به اشتراک بگذارید.

❇️ شبکه های اجتماعی موبایلی خیلی جذاب اند. ولی باور کنید هنوز رسانه ای جای کتاب را نمی گیرد. هر کتاب یک مقدمه، یک متن اصلی و یک پایان دارد. حرف های حکیمانه ، جمله های عالمانه و موضوعات کوتاه و چند سطری شبکه های اجتماعی موبایلی فقط پایان یا نتیجه را به شما می گویند.
به همین دلیل این روزها ذهن ما پر شده از جمله های فیلسوفانه و عمیقی که ما درباره شان هیچ اطلاعات مقدماتی و جانبی نداریم. درباره همه چیز می توانیم تک‌جمله های قشنگی بگوییم. البته اگر خوب حفظ کرده باشیم!

دکتر #فردین_علیخواه
استاد جامعه شناسی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ "سه پاس" یا "سپاس"

با پیشکش بهترین درودهای سرودگونه.
باری، خواستم دیدگاه خود را درباره‌ی یکی از پرسش‌هایی که در رسانه‌ی ادبسار آورده شده بود را بگویم. درباره‌ی بخشی از آن که پرسش نبوده و پرسش کننده یک واژه‌ی نادرست را در چنین رسانه‌ی ارجمندی چون ادبسار پرسیده بود و خُرده بر آن گرفته نشده بود. و آن واژه "سه پاس" بود که ریشه‌ی آن را با سرچشمه، پیشکش می‌کنم.

برداشت نادرست این است که:
سپاس، واژه‌ای ایرانی و یادگار زرتشت است که همواره می‌گفت سه چیز را پاس بدارید.
اندیشه‌ی نیک (پاس یک)
گفتار نیک (پاس دو)
کردار نیک (پاس سه)
پاس: پاسداشت و پاسداری از سه نیک که ایرانیان با گفتن "سه پاس" این سه مهند(مهم) را به یکدیگر یادآور می‌شدند.

نیاز دیدم درباره‌‌ی این دیدگاه که به فراوانی در پیام‌رسان‌ها در گردش است، آگاهی‌رسانی کنم:
در زبان اوستایی، شماره‌ی(عدد) ۳ به‌گونه‌ی "ثری" و "ثر" خوانده می‌شد.
برای نمونه در اوستا، یسنای نهم، بند هشتم، آژی‌دهاک با برنام(لقب) سه‌پوزه خوانده شده است.
در یسنای ۱۱، بند یکم نیز، شماره‌ی ۳ واژه‌ی ثرای است.
ولی واژه‌ی "سپاس" در پارسی میانه یا پهلوی به گونه‌ی espas و ناسپاس به‌گونه‌ی an-espap آمده و با an نایی(منفی) شده است. اسپاس در پارسی امروز به سپاس دگرگون شده و شماره‌ی ۳ در آن نیست. از این‌رو، سپاس به چمار(معنی) سه تا پاس نبوده و این برداشت نادرست است. این واژه به چم پاسداری و نگهداشت ارزش، ارج و جایگاه دیگران است.

استاد سخن سعدی نیز گفته است:
سگ حق شناس به از آدمی ناسپاس!
این نشان می‌دهد که ارج‌شناسی در برابر ناسپاسی است و واژه‌ی اسپاس یا سپاس به ماناک(معنی) ارجدانی است.

سرچشمه‌ها:
۱- فرهنگ زبان پهلوی، نویسنده: مکنزی، برگردان: مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۳، رویه‌ی ۲۵۸ و ۳۱۲
۲- یسنا (مناجات مقدس)، بر پایه‌ی نسخه‌‌ی کارل اف.گلدنر، اوستا، کتاب مقدس پارسیان، اشتوتگارت، 1896

✳️ کاوه اوستا

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ درمورد شبه‌جمله‌های دعایی «ان‌شاءالله»، «ماشاءالله» و «والله»

❇️ کمتر کلمه‌ای در فارسی به‌اندازهٔ این شبه‌جمله‌های دعایی املاهای مختلف دارد.
در فارسی امروز «ان‌شاءالله» با نُه صورتِ املایی وجود دارد:
ان‌شاءالله، انشاءالله، انشاالله، انشالله، انشااله، انشاله، ایشالله، ایشالا، ایشالاه.

«ان‌شاءالله»، دراصل، جمله‌ای دعایی‌ست که معنای دقیق آن این است: «اگر خدا بخواهد.»
صورت املاییِ درست و گویای آن همان «ان‌شاءالله» است که اجزای تشکیل‌هندهٔ آن در عربی: «اِنْ + شاءَ + الله» است.
یعنی: «اگر خدا بخواهد» (اگر خدا خواست).

❇️ اما «ایشالله» و «ایشالا» صورت‌های محاوره‌ای و شکستهٔ «ان‌شاءالله»اند و هنگام نوشتنِ این شبه‌جمله و موارد مشابه، نوشتنِ سه‌نقطه به‌جای «الله»، نه‌تنها هیچ ضرورتی ندارد، بلکه معمولاً نشانهٔ راحت‌طلبی و کم‌کوشی‌ست.

❇️ درمورد «والله» هم که به‌معنای «قسم به خدا»ست نیز چند صورت املایی در فارسی وجود دارد؛ والله، والاه، والا.
این شبه‌جمله نیز از اجزای «وَ» (به‌معنای قسم به) و «الله» (به‌معنای خدا) تشکیل شده‌است و صورت شکستهٔ آن به‌شکل «والا»ست.

❇️ نکته: برخی در فارسی می‌گویند «به وَالله» که ازنظر معنایی اشتباه است. خودِ وَالله یعنی «به خدا» و «به وَالله» یعنی «به به خدا»! بااینکه ممکن است این شبه‌جمله نیز در فارسی رواج یافته‌باشد، اما ازنظر معنایی، اشتباه است.

❇️ «ماشاءالله» عربی نیز شبه‌جمله و به‌معنای «چه (در معنی عجب) خداوند خواسته‌ است!» (برگرفته از قرآن کریم) که مجازاً هنگام تعجب و تحسین برای دفع چشم بد گفته می‌شود و در نزد عموم به‌معنای «چشمِ بد دور!»، «آن‌چه خدا خواسته» (عجب که خدا چنین خواسته‌است!)، «مرحبا!» و «آفرین!» است. اجزای این شبه‌جمله بدین‌گونه‌اند:
ما (آن‌چه/ چه!) + شاءَ (خواسته‌است) + الله (خداوند).

صورت‌های املایی این شبه‌جمله نیز در فارسی بدین‌گونه‌اند:
ماشاءالله، ماشالا، ماشالله، ماشالاه.
نوع محاوره‌ای یا شکستهٔ این شبه‌جمله نیز «ماشالا»ست.

❇️ مطلب از استاد عزیز جناب آقای #علی_ملیح، با بهره‌گیری از نظر استاد دکتر #سیدحمید_حسنی.

#درست_نویسی

@dorostnevisiofficial
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ «ازِ» بدلِ کسرهٔ اضافی در شعرِ نیما

محمودِ کیانوش (شاعر و پژوهشگر) دربابِ شعر کم می‌نویسد، اما نوشته‌هایش اغلب نکته‌سنجانه و نغز است. در دهه‌های پیش، از او «قدما و نقدِ ادبی» منتشر شد که سرشار از اشاراتِ قابلِ توجه است. کتابِ خواندنیِ «نیما یوشیج و شعرِ کلاسیکِ فارسی»، به‌خصوص، در نشان‌دادنِ تأثیرپذیری‌های زبانیِ شعرِ نیما از شاعرِ محبوبش نظامی، اثری گران‌قدر است؛ هرچند با همهٔ آراء و نکته‌های نویسنده نمی‌توان ‌هم‌داستان‌ بود. بخشی از این نکته‌ها دربابِ زبانِ شعرِ نیما است.
نمونه‌را، جایی در بابِ این سطر از شعرِ «مرغِ مجسّمه»:

نه چشم‌ها گشاده از او، بال از او نه‌وا
سرتابه‌پای خشکی، باجای و بی‌تکان.

می‌نویسد:
«نیما یوشیج در بسیاری موردها به‌جای این‌که در اضافهٔ ملکی، بینِ مضاف و مضافٌ‌الیه کسره بیاورد، آن کسره را به «از او» تبدیل می‌کند. با این قاعده، «چشم‌های او» تبدیل می‌شود به «چشم‌ها از او» و «بالِ او» تبدیل می‌شود به «بال از او» (نشرِ قطره،۱۳۸۹، ص ۵۴۱). و درادامه در توضیحِ این «قاعدهٔ عجیب و غریب» توضیح‌می‌دهد، «هرکس هر پاسخی داشته‌باشد، پاسخِ من این است که انگیزهٔ این کارِ نیما یوشیج، «بیگانه‌سازیِ» زبانِ شعری به‌قصدِ «نوگویی» و «دیگرگونه‌گویی» و «ساده» را «پیچیده» جلوه‌دادن بوده است».
نیز می‌نویسد برخی که سعی‌می‌کنند «برای هر ضعف و عیبِ هنریِ نیما یوشیج یک برهان بتراشند» معتقدند «بعضی از این کاربردهای ابهام‌آور ناشی از گویشِ طبری است که زبانِ اصلی و زادگاریِ اوست؛ و من در جواب می‌گویم که پس چرا این تأثیر ناخودآگاه و ثابت نیست و گهگاهی و اختیاری نمودار می‌شود؟» (همان).

سخن، سخنِ متینی است و اغلب نیز این‌گونه است که اشاره‌شده اما نه همیشه و نه همه‌جا. نیما به‌سببِ توجه به شعرِ گذشته، گاه در قواعدِ دستوری و مفرداتِ شعرش وامدارِ شعرِ کهن است. ازجمله همین کاربردِ نسبتاً نادرِ «از» که کارکردی مشابهٔ «را»ی فکّ اضافه دارد و در شعرِ نیما نمونه‌های فراوان، نه از ابداعاتِ اوست و نه از مولفه‌های زبانِ طبری. این قاعده در ادبِ گذشته، به‌خصوص در سبکِ خراسانی، رایج بوده‌است. در شعرِ منوچهری آمده:
بانگِ صلواتِ خلق ازدور پدید آید
که‌از دور پدید آید از پیل عماری (به‌کوشش استاد دبیرسیاقی، انتشاراتِ زوار، ص۱۱۵)؛ «از پیل عماری» یعنی «عماریِ پیل».
این کاربرد گاه حتی در نوشته‌های منثورِ عصرِ مشروطه نیز رایج بوده‌است. ازجمله در مسالک‌المحسنینِ طالبوف آمده: جز خداوند و قرآنِ کریم، «باقی از افعال و اقوال همه متغیّر و حادث است» (با مقدمهٔ باقرِ مومنی، انتشاراتِ شبگیر، ۱۳۴۷، ص۱۹۱)؛ که «باقی از افعال و اقوال» یعنی «باقیِ افعال و اقوال».

نکتهٔ دیگر آن‌که گاه محققان در آثارِ پژوهشی نیز به این نکته پرداخته‌اند. ازجمله در سبک‌شناسیِ ملک‌الشعراء بهار، ذیلِ مولفه‌های حروف در ادوارِ آغازینِ زبانِ فارسی، دربارهٔ این «از» و تداومِ کاربردِ آن در زبانِ امروز آمده: «گاهی این حرف، قائم‌مقامِ علامتِ اضافه قرارمی‌گیرد و امروز هم همان حال را دارد؛ چنان‌که در عبارتِ «بعدازاین» و «قبل‌ازاین» است که معنای آن‌ها «بعدِ این» و «قبلِ این» می‌باشد [...] در خراسان گویند «دستِ از من» یعنی «دستِ من» و «سر از تو» یعنی «سرِ تو». و درادامه نمونه‌ای از تاریخِ سیستان آورده: «اگر مرا هزیمت دادند تَرک از سیستان گیرم» (کتاب‌های پرستو، ۱۳۴۹، ج۱، ص۳۹۲).
نیز استاد خطیب‌رهبر، در کتابِ «دستورِ زبانِ فارسی» (کتابِ حروفِ اضافه و ربط)، انتشاراتِ سعدی، ۱۳۶۷، ص۸۹)، ۲۹ کاربرد برای «از» برشمرده، که ازجملهٔ آن‌ها است «ازِ» «مترادف با کسرهٔ اضافه»؛ دو نمونه از این کتاب:

_ سرت گر بساید بر ابرِ سیاه
سرانجام خاک است ازو جایگاه (فردوسی)
_ گر سر ز مرد، معدنِ مغز است و آنِ عقل
این‌ها همه به‌سوی خردمند، بی‌سر اند (ناصرخسرو)

در پایان برای نشان‌دادنِ پرکاربرد‌بودنِ این «از» در شعرِ نیما دو نمونه از شعرش که ازقضا در یک صفحه از کلیاتش آمده:
_ از شعرِ «ازعمارتِ پدرم»:

«سر خمیده ازو به‌روی کتاب/ زانوان را به دامن آورده/ دست می‌گرددش روی دفتر» (به‌کوششِ طاهباز، انتشاراتِ نگاه، ۱۳۷۵، ص۴۲۰).
_ از شعرِ «خروس می‌خوانَد»:

«با نوایش ازو ره آمد پُر/ مژده می‌آورَد به گوش آزاد» (همان).

@azgozashtevaaknoon
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ «مَجیزگویی»، مُمالِ «مجازگویی» یا «مزاج‌گویی»؟

در «فرهنگِ بزرگِ سخن» (به‌ سرپرستیِ استاد دکتر حسنِ انوری)، که پیش‌تر اشاره‌شد کاربردی‌ترین واژه‌نامهٔ کاملِ موجود در زبانِ فارسی است، ذیلِ مدخلِ «مَجیز» آمده: «از عربی، مُمالِ مَجاز». و «از عربی»، یعنی ساختی است که فارسی‌زبان‌ها آن را مطابق‌ِ قاعدهٔ مُمال ساخته‌اند و بدین شکل در زبانِ عربی کاربرد ندارد.درادامه نیز ترکیب‌ها و تعابیری هم‌چون «مجیزِ کسی را گفتن»، «مجیزگفتن»، «مجیزگو» و «مجیزگویی» آمده‌است. در این فرهنگ، «مجیزِ کسی را گفتن»، «به‌دروغ او را تحسین‌کردن برای رسیدن به هدف»، و «چاپلوسی‌کردن» معنی شده‌است. تمامیِ شواهد نیز از متونِ داستانیِ معاصر (آثارِ هدایت، جمال‌زاده، فصیح و پارسی‌پور) نقل‌شده‌است.

اما آیا «مجیز» آن‌گونه‌که در «فرهنگِ بزرگِ سخن» آمده، مُمالِ «مجاز» است؟ و اساساً آیا «مجازِ کسی را گفتن» در زبانِ فارسی وجود دارد؟

در زبانِ فارسی، در مواردِ فراوان، حروفی از یک واژه پس‌و‌پیش می‌شود. نمونه‌ها در آثارِ گذشته و امروز فراوان است. نمونه‌هایی از این گونه جابه‌جایی‌ها:

شغلم: شلغم/ چَمْش: چشم/ مَزْغ: مغز/ گَجَن: جگن/ پلیته: فتیله/ دست‌ْلاف: دستْ‌فال/ چَپانه: تپانچه/ پاذیر: پاییز/ مجوّزه: مزوّجه/ قُلف: قفل

گرچه به‌نظر می‌رسد این تغییرات اغلب ریشه در تفاوتِ در گویش‌های گوناگون و یا کاربردهای رایج در زبانِ عامیانه (گاه در متونِ عرفانی) دارد، اما اغلب آن‌ها در متونِ رسمیِ کهن نیز ثبت‌شده‌است.

با این توضیح، آیا «مجیز» در «مجیزگویی» شکلِ دیگری از «مزاج» نیست که به‌صورتِ «مجاز» و نهایتاً «مجیز» (ممال مجاز) درآمده است؟ از منظرِ واج‌ها نیز این جابه‌جایی سنجیدنی است با «مجوّزه» (عمامهٔ بزرگانِ عهدِ عثمانی) که تغییریافتهٔ «مزوّجه» (کلاهِ دوترکِ صوفیان) است. و این احتمال را وجودِ تعابیری هم‌چون «مزاج‌دان»، «مزاج‌دانی»، «مزاج‌گویی» تقویت‌می‌کند. اصلِ مزاج یعنی طبع و سرشت، که به‌خصوص در‌اشاره به مزاج‌های چهارگانه و تعابیری نظیرِ «سودایی‌مزاج»، «صفرایی‌مزاج» و... به‌کار می‌رود. واژهٔ «دمدمی‌مزاج» نیز براساسِ چنین مفهومی ساخته‌شده‌است. و «مزاج‌دان» یعنی کسی که آگاه به طبع و خوی دیگران (اغلب بالادستی‌ها) است و به امیدِ رسیدن به هدفی، گفتار و رفتارش را با موقعیت و مصلحتِ آن افراد تطبیق‌می‌دهد . «پاچه‌خار» و «بادمجان‌دورِقاپ‌چین» معادل‌های دیگری از این مفهوم است.
و این معنی دقیقاً با مفهومِ «مجیزگویی» مطابقت‌دارد. نمونه‌هایی به‌نقل از فرهنگِ بزرگِ سخن:

_ «اگر توقّعِ آسایش از جهان داری
مدار دست ز نبضِ مزاج‌گویی‌ها» (صائب)

_ «کناره‌جوی از این مشتِ استخوان شده‌اند
سگانِ این سرِ کو خوش مزاج‌دان شده‌اند (شهرستانی؛ به نقل از آنندراج)

_ «یکی از پرستارانِ خاص ... در شیوهٔ دلبری و مزاج‌دانی بی‌نظیر بود» (شیرعلی‌خانِ لودی)

در این شاهد از «مرصادالعباد»، به‌روشنی بر پرهیز از «مزاج‌گویی» و مصلحت‌اندیشیِ وزرایی که به سلکِ صوفیان درمی‌آیند، تأکیدشده‌است:
«و در خدمتِ او [پادشاه] به نفاق زندگانی‌نکند، چنانک در حضور خوش‌آمدِ او گوید، و به‌هر نیک و بد که کند یا گوید صَدَقَ‌الأمیر زند، و مزاجِ او نگاه دارد، و چون بیرون آید مَساویِ او گوید» (به‌تصحیحِ استاد محمدامینِ ریاحی، ص ۴۷۰).

نیاز به جستجویی بیش‌تر دارد، اما همین چند نمونه‌ نشان‌می‌دهد «مجیزگویی» در قیاس‌با «مزاج‌گویی»، تعبیر نو‌ساخته‌تری است.
شاید کسی بگوید اما «مَجیز» به فتحِ «م» است و «مِزاج» به کسرِ «م». پاسخ: «مزاج» در زبانِ فارسی «مَزاج» نیز تلفظ می‌شود و در فرهنگِ بزرگِ سخن نیز به هر دو صورت ضبط شده‌است.

❇️ نکتهٔ آخر: این نظر البته در‌حدّ حدس و احتمالی بیش‌تر نیست.

@azgozashtevaaknoon
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

‍ ✳️ زنار بستن زنبور !

❇️ در جستجوی بیتی بودم از سعدی شیرازی با این مطلع "ساقی بده آن کوزه یاقوت روان را" و در تصحیح این بیت: "آنک عسل اندوخته دارد مگس نحل | شهد لب شیرین تو زنبورمیان را" در این میانه یاد داشتی یافتم از دکتر محمد رضا ترکی که قابل تامل است. قابل توجه علاقه مندان...

این حلاوت که تو داری نه عجب کز دستت
عسلی دوزد و زنار ببندد زنبور

“عسلی” یا “غیار” پارچه زرد رنگی بوده که یهودیان در گذشته دور بر جامه خود می دوختند تا از مسلمانان متمایز باشند.معنی “زنار” نیز به معنی کمربند مذهبی مسیحیان است. در بیت بین عسلی و زنبور و حلاوت تناسب وجود دارد و این تناسب بر زیبایی بیت افزوده است.ظاهرا بستن زنار و دوختن غیار نشانه نوعی تواضع و فرودستی نیز بوده و جایگاه اجتماعی اهل کتاب را در جوامع مسلمانان نشان می داده است.وجود حلقه های زرد رنگ بر بدن برخی زنبورها نکته ای است که بین زنار و غیار با زنبور رابطه قوی تری برقرار می کند. بر این اساس مفهوم بیت به زبان ساده این است: ای معشوق , جای شگفتی نیست که زنبور عسل از فرط شیرینی و زیبایی که تو داری , در برابر تو زنار ببندد و بر جامه اش عسلی بدوزد و مانند اهل کتاب به فرودستی خود در برابر تو اقرار نماید.بر اساس این معنی ، در واقع حلقه های رنگین بر بدن زنبور زنار و غیار ارادت و بندگی او در برابر محبوب ماهروست!

معنی یاد شده که در شروح غزلیات سعدی آمده , معنای درست و قابل دفاعی است , اما شاید با کمی دقت معانی دیگری نیز به ذهن برسد , مثلا :

اگر “زنار بستن” را به معنی “پرستش” بگیریم. مقصود بیت این می شود: جای شگفتی نیست که با وجود این همه زیبایی و حلاوتی که در توست , زنبور عسل که مظهر شیرینی است , کمر پرستش تو را به میان ببندد. اوحدی مراغه ای نزدیک به همین مضمون را در سخن خویش آورده است :

زان خرمگسان دور که ما نوش لبت را
زنار فروبسته چو زنبور , پرستیم

اما اگر معنای “زنار بستن” و “غیار دوختن” را , چنان که در کتابهای لغت آمده “کافر شدن ” بدانیم ,( عکس “زنار گشودن” که به معنی “مسلمان شدن” است ), آن وقت معنای ظریف تری به ذهن متبادر می شود. برای توضیح بیشتر , این نکته را باید افزود که زنبورها دو گونه اند: زنبور عسل و زنبور سرخ که به” زنبور کافر” نیز معروف است! زنبوران کافر از زنبورهای عسل درشت ترند و رنگی متفاوت دارند. این زنبورها بخلاف زنبور عسل که به شیرینی و حلاوت معروف است به نیش جانگزایشان شهره اند . خاقانی با اشاره به این دو قسم زنبور سروده است :

خانه زنبور شهدآلوده رفت از صحن خوان
چون ز غمزه ی ساقیان زنبور کافر ساختند

و خود سعدی با اشاره به همین نوع زنبور می گوید:

زنبور درشت بی مروت را گوی
باری چو عسل نمی دهی نیش مزن!

با این مقدمات معنای ظریف تر و قابل استنباط از بیت سعدی را این گونه می توان خلاصه کرد:ای معشوق تو آن چنان شیرین و با حلاوتی که زنبور عسل در برابر تو زنار می بندد و غیار می دوزد و تبدیل به زنبور کافر می شود و چون زنبوران کافر از شهد و نوش خالی می گردد. در واقع شیرینی زنبور عسل در برابر حلاوت تو به شمار نمی آید و خود زنبور عسل در قیاس با تو حکم زنبور کافر را پیدا کرده است! با توجه به مباحث ذکر شده مفهوم این بیت سعدی نیز روشن می شود:

آنک عسلی دوخته دارد مگس نحل
شهد لب شیرین تو زنبور میان را !

و نیز آشکار می شود که نسخه محمد علی فروغی : ” آنک عسل اندوخته دارد مگس نحل…” از بیت مزبور دقیق نیست و صورت درست همان است که ذکر کردیم و در برخی نسخه های دیگر آمده است.

✳️ دکتر محمدرضا ترکی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ سرگذشت ما و عکس‌های مان سرگذشت جالبی دارد.

چند دهه قبل در خانه‌ها عموماً سه قابِ عکس در طاقچه اتاق نشیمن قرار داشت:

الله،
علی (ع) ؛
آقاجون!

در جامعه‌ای که مرد محورِ امور بود تنها عکس پدر خانواده می‌توانست در طاقچه قرار گیرد و بعد از الله و علی(ع)، از آن بالا به ما نگاه کند.

با گذشت زمان و وقتی‌که زیارت، خانوادگی شد به‌تدریج عکس‌های خانوادگی هم روی دیوارها و در طاقچه‌ها جا باز کردند.
همان عکس‌هایی که اعضای خانواده بدون هیچ لبخندی، دست بر سینه در کنار آرامگاه امام رضا (ع) ایستاده بودند.

در این عکس‌ها هم غالباً پدر خانواده در مرکز عکس قرار داشت. با تغییر جامعه و گسترش مدرنیسم اجتماعی، به‌تدریج عکس‌های خانوادگی آتلیه‌ای (با محوریت زن و شوهر) روی دیوارها جا باز کردند.

زن و شوهرها عکس دونفره می‌گرفتند، قاب می‌کردند و به دیوار می‌چسباندند.

عکس‌ها بیشتر شدند و آلبوم وارد خانواده‌ها شد. معمولاً خانواده‌ها یک آلبوم عکس داشتند که با عکس عروسی پدر و مادر شروع می‌شد.

وقتی آلبوم را ورق می‌زدید گویی دارید یک سریال تلویزیونی تماشا می‌کنید. این آلبوم عکس بود که سرگذشت خانواده را روایت می‌کرد.

آدم‌ها وقتی دل شان می‌گرفت آلبوم می‌دیدند و درباره آدم‌ها حرف می‌زدند.

وقتی مهمان می‌آمد آلبوم‌ها آورده می‌شد، تخمه می‌شکستند و دور هم عکس می‌دیدند و خاطرات را مرور می‌کردند.

آدم‌ها برنامه‌ریزی می‌کردند که فلان روز به آتلیه بروند. برای همین قبل و بعد از عکس گرفتن در آتلیه، خوش بودند.

عکس گرفتن به معنای یک روز خوب بود. یکی از خاطرات خوب زندگی هم حرف زدن از فیگورهای عکاس‌ها موقع گرفتن عکس بود.

دوربین‌های شخصی که آمد با آن فیلم‌های 12 ، 24 و 36 تایی، دوره انتظار پر شدن حلقه و بردن به عکاسی و گرفتن از عکاسی را با خودش آورد.

همه دوربین نداشتند. خیلی اوقات پیش می‌آمد که آدم ها عکس‌هایی از خودشان می‌دیدند که خودشان نداشتند.

در مراسمی عکس گرفته بودند و طبیعتاً فقط صاحب دوربین عکس‌ها را داشت.

هر خانواده معمولاً یک آلبوم داشت و آدم‌ها با ازدواج می‌توانستند آلبوم عکس جداگانه‌ای داشته باشند.

داشتن آلبوم عکس به معنای مستقل شدن از خانواده بود. دوربین‌های دیجیتال که آمد، انقلابی بر پا شد و موبایل‌های دوربین‌دار که آمد انقلابی دیگر!
امروزه بااین که هر کس در ماه شاید صدها عکس بگیرد دیگر آلبومی وجود ندارد. عکس‌ها گرفته می‌شوند ولی حتی یک‌بار هم نگاه نمی‌شوند.

عکس‌ها مانند پودر رخت‌شویی فقط مصرف می‌شوند. همه عجله می‌کنند تا لحظه‌های شان را با عکس ثبت کنند ولی چون این جمله باب شده است که در لحظه زندگی کنید معمولاً به هیچ لحظه‌ای پس از ثبت شدن با عکس، رجوع نمی‌شود.

لحظه‌ها فقط ثبت می‌شوند! جالب آن که برخی از آدم‌ها عکس‌های قدیمی‌شان را هم اسکن می‌کنند تا از بین نرود!

درحالی‌که به‌ندرت هزاران عکسی را که به‌تازگی گرفته‌اند، می‌بینند. فقط عکس روی عکس است که انباشته می‌شود.

با تحولات جامعه، عکس‌های اقوام و فامیل کمتر و عکس با دوستان بیشتر شده است. دیگر از برخی از فامیل هیچ عکسی نداریم.

حتی "یک عکس"

"عکس‌های امام رضایی" جای خود را به "عکس‌های آنتالیایی" داده اند!

دیگر در اتاق نشیمن عکسی دیده نمی‌شود. عکس‌های زن‌وشوهری به اتاق‌خواب و عکس‌های خانوادگی به روی یخچال منتقل شده‌اند.

عکس گرفتن بیشتر از عکس دیدن مهم شده است. آدم‌ها دیگر هم خوب عکس می‌اندازند و هم خوب عکس می‌گیرند.

تلفن‌های همراهِ دارای دوربین‌های قوی دو پیامد داشت:
-- آن‌هایی که پشت دوربین بودند احساس کردند که استعداد عجیبی در عکاسی دارند.

-- و آن‌هایی هم که جلوی دوربین بودند با دیدن عکس خودشان از زمانه گلایه کردند که چرا هنوز به‌عنوان یک مدل کشف نشده‌اند.

در مقایسه با قدیم، امروزه وقتی عکسی می‌گیریم اول خودمان را چک می‌کنیم. عکس‌هایی را که خوش مان نمی‌آید فوراً حذف می‌کنیم.

امروزه عکس‌ گرفتن در موقعیت طبیعی باب شده است ولی هیچ‌کس طبیعی عکس نمی‌گیرد. از کوچک تا بزرگ می‌دانند که چطور باید عکس بگیرند.

همه از نحوه لبخند زدن تا نحوه قرار دادن پاها جلوی دوربین از قبل ممارست کرده‌اند تا در موقعیت طبیعی مجبور نباشند فیگور عکس گرفتن بگیرند!

به نظر می‌رسد امروزه دوره عکس گرفتن با دوستان هم در حال سپری شدن است. عکس‌ها تکی شده‌اند.

خیلی از آدم‌ها فقط از خودشان عکس می‌گیرند: من چقدر بی‌نظیرم!

قصه را تمام کنم. از لنز دوربین‌های قدیم " ما " بیرون می‌آمد ولی از لنز دوربین‌های امروز " من " متولد می‌شود.

❇️فردین_علیخواه
جامعه شناس

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ روز الست چیست؟

❇️ کلمه ((اَلَست)) به معنی آیا من نیستم؟
،برگرفته از آیۀ الست بربکم. ..
آیه ی 172 سورۀ اعراف اخذ شده است. مضمون آیه چنین است:
[ای رسول ما، به یاد آر]
هنگامی را که خدای تو از پشت فرزندان آدم ذُرّیات آنها را بر گرفت و آنان را بر خود گواه ساخت که:
من پروردگار شما نیستم؟
همه گفتند:
بلی، ما به خدایی تو گواهی دهیم......

❇️ در ادب فارسی ترکیباتی چون ((روز الست))، ((بامداد الست))، (( شراب الست))، ((مست الست))، ((عهد الست)) و نظایر آن همه اشاره به این پیمان بندگی و پروردگاری بین انسان و خداست:

ما مست الستیم به یک جرعه چو منصور    
اندیشه و پروای سر دار نداریم.          
(دیوان شمس)

نماز شام قیامت به هوش باز آید 
کسی که خورده بود می ز بامداد الست
(سعدی)

خرم آن دل که، همچو حافظ،      
جامی ز می الست گیرد.  
(حافظ)

الست گفت حق و جان ها بلی گفتند؛                
برای صدق بلی حق ره بلا بگشاد        
(دیوان شمس)

انجا که الست آمد، ارواح بلی گفتند              
این مذهب و ملتها می دان که نبود آنجا
(دیوان شمس)  

مقام عیش میسر نمی شودبی رنج:
بلی، به حکم بلا بسته اند عهد الست. 
(حافظ)  

❇️ در نظر عارفان یاد آوری ((عهد الست)) آدمی را از جمله تشویش ها و محنت ها می رهاند، و از این جهت از آن به ((باده)) تعبیر کرده اند.
و نیز چون این یاد آوری همه را در ((بزم الست)) هم کیش و دارای پروردگار واحد می کند، آن را ((باده وحدت)) گفته اند.
از نظر مولانا ، روز الست روز تکوین فطرت ها و نهادهاست.
روزی که قطره ای از شراب معرفت در کام انسان ریخته شد تا به سائقه آن خاطرۀ ازلی بانگ دعوت را صدای آشنا یافته و به دنبال داعی روان شوند.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ واژۀ پنجره در شعر کهن فارسی

#پنجره

این واژۀ هندی که ریشه سنسکریت دارد (رک. فرهنگی ریشه‌شناختی زبان فارسی، حسن‌دوست، ذیل پنجره) در شعر کهن فارسی هرچند کاربرد گسترده‌ای ندارد اما در شعر شاعران مناطق مختلف ایران اعم از شمال و جنوب و شرق و غرب دیده می‌شود. بر اساس آماری که نرم افزار درج و سایت گنجور می دهد، پنجره در شعر نظامی و خاقانی و ناصر و مولوی و سنایی و وحشی و صائب و بهار و انوری و خواجو و بهایی و کسایی و قاآنی و فرخی سیستانی - و البته غالباً فقط یک بار - مشهود است و مثلا در شعر فردوسی و سعدی و حافظ و عطار دیده نمی شود.

نقد دل خود بهائی آخر سره کرد
در مجلس عشق، عقل را مسخره کرد
اوراق کتاب‌های علم ِ رسمی
از هم بدرید و کاغذِ پنجره کرد!
#بهایی

مرغی که تواَش همایْ خوانی
جغدی ست کز آشیان ما جست
از پنجرهٔ صلاح برخاست
بر کنگرهٔ فساد بنشست
#خاقانی

چون نشنوی همی و نبینی همی به دل؟
گوشَت به مطرب است و دو چشمت به مسخره
وز آرزوی آن که ببینی شگفتی‌ای
بر منظری نشسته و چشمت به پنجره
#ناصرپسرخسرو

در پس پنجرهٔ باغ به رقص آمد گل
جلوه‌اش مرغ چمن دید و درافتاد به دام
از پی عذر که سر در سر ساغر کرده
در رکوع است گهی نرگس و گاهی به قیام
#وحشی

دیوانه بسی‌ست آن دو لب را
در سلسله‌های کامرانی
نظاره بسی‌ست آن دو رخ را
از پنجره‌های زندگانی
#سنایی

در شب ابرگینِ غم، مشعله‌ها درآوری
در دل تنگِ پُرگِره، پنجره باز می‌کنی
#مولوی

هر داغ در این لاله‌ستان، خیمۀ لیلی‌ست
هر خاربُنی پنجرۀ شمع تجلی‌ست

#صائب

@ghazalshermahdishabani
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ کلمات مرکب از فارسی باستان تا فارسی نو

شاید بتوان یکی از ویژگی‌های زبان فارسی را کلمات مرکب یا ترکیبی که متشکل از دو کلمه دیگر مانند (گریزپا، دلخراش، تندخیزو....) هستند نام برد.

بر پایه مستنداتِ باستان‌شناسیِ خط و زبان فارسی، نخستین واژه‌های مرکب را ما در کتیبه‌های هخامنشی میبینیم به طوری که ما به توسط همین واژه‌های مرکب موجود در کتیبه‌های هخامنشی پی میبریم که فلان کلمه هم در فارسی باستان یا میخی هخامنشی وجود داشته است. برای مثال ما از کلمه اوشَبَری ušabāri به معنی شتربرده یا سواربرشتر متوجه میشویم واژه اوشَ uša همان شتر در فارسی هخامنشی است که در اوستا به صورت اوشترَ و در فارسی نو به صورت اُشتر بجا مانده است.

این هنر و فن گفتاری و نوشتاری ایرانیان از قراری در هر دوره مورد توجه این مردمان بوده و حتی ایرانیان به صورت خودانتخابی دست به اختراع واژگان و حتی نام‌های مرکب میزدند در عصر اشکانی و ساسانی هم واژگان و نام های مرکب بسیاری در مکتوبات نیز بجای مانده است که آذرگُشسپ، مهربرزین، زُروانداد، بُوندگ‌منشن، راست‌گُیِشن، آزکامگ، ابی‌مِزَگ، گران‌ویناه وغیره از جمله آنهاست.

و اما در فارسی نو یا فارسی پس از اسلام هم ایرانیان و زبان ایرانی آن فن و هنر باستانی خود یعنی استفاده و اختراع واژگان مرکب را بکار بردند کلیه متون فارسی و اشعار منظوم و منثور فارسی چون شاهنامه فردوسی مملو از همین کلمات مرکب فارسی است کلماتی که گاه حتی برخی اختراع خود شاعر بوده و پیش از آن نمونه آن بکار برده نشده که شماری از کلمات مرکب فارسی دری در شاهنامه فردوسی به شرح زیر است

همی بود با پیل بر "پهن‌دشت"
بدان تا سپه پیش او برگذشت

درفشی همی‌برد پیکر گراز
سپاهش "کمندافگن" و رزمساز

ببین نیک تا دوستار تو کیست
خردمند و "اندُه‌گسارِ" تو کیست

وُرا هیچ خوبی نخواهد به دل
شود زآرزوهای او "دل‌گُسِل"

استفاده و اختراع کلمات مرکب فارسی تا عصر حاضر نیز ادامه یافت یکی از شاعران معاصر که سروده‌های او مملو از لغات مرکب فارسی است نیز میتوان به مهدی اخوان ثالث اشاره کرد.
لغات مرکب فارسی همچنان امروزه در زبان محاوره و زبان مردم کوچه و بازار با هر سطح سوادی در میان عامه مورد کاربرد بوده و قابل فهم برای همه است.

نگارش: افتخار‌ روحی‌فر
کارشناس ارشد زبان‌های باستانی ایران

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ مکتب های ادبی چیست؟

❇️ مکتب ادبی، معادل اصطلاح انگلیسی( Literary school ) و به معنای مجموعهٔ سنت‌ ها، هنجار ها، اندیشه‌ ها،نظریه‌ ها و ویژگی‌هایی است که به دلیل‌های اجتماعی،سیاسی یا فرهنگی در دوره‌ای خاص در ادبیات یک یا چند کشور نمود پیدا می‌کند. این مجموعه معمولاً در آثار گروهی از صاحبان قلم رخ می‌دهد و باعث تمایز آن‌ها در سبک از شاعران و نویسندگان دیگر می‌شوند. منتقدان، پژوهشگران، نویسندگان و شاعران برجسته و ماهر چنین مجموعه‌ای را می‌یابند و در قالب مشخصه‌های هر مکتب ارائه می‌دهند. هر مکتب با پیروانی که برای خود می‌یابد دوره‌ای ویژه – کوتاه یا بلند – را می‌پیماید و سپس بازمی‌ایستد. معمولاً پایه‌گذاران هر مکتب خودشان نیز از مشخصه‌های آثارشان آگاه نیستند و دیگران شیوه‌های هنری آنان را مشخص و معرفی می‌کنند. البته این اصل جنبهٔ همگانی ندارد زیرا مکتب‌هایی هم بوده‌اند که بنیانگذاران آن‌ها دانسته و با تصمیمی آگاهانه بیانیه‌ای دربارهٔ مکتب خود صادر می‌کردند پیش از آن که شیوه‌ای تازه در نگارش آثار ادبی در پیش گیرند؛ مانند سوررآلیست‌ها و دادائیست‌ها.

❇️ باید توجه داشت که نباید مکتب را با سبک اشتباه گرفت، مکتب باید دارای ایده واندیشه نو، بکر و اصلی باشد، اندیشه‌ای که صاحب نظر آن فقط بنیان گذار مکتب باشد، نه اینکه از مکاتب پیشین خود به گونه آشکار تقلید کند، یا اینکه مکاتب پیشین را احیا کند. اما اندیشه در سبک می‌تواند پیرو اندیشه های گذشته باشد و از آنها تقلید کن یا آنها را احیا کند.

❇️ ویژگی‌های هر مکتب ادبی، رفته رفته در آثار ادبی مربوط به آن مکتب نمود پیدا میکند. گفتنی است که هر مکتب ادبی شکل دگرگون یافته مکتب پیش از خود(ابداع) یا واکنش و طغیانی در برابر آن است(بدعت)؛ از همین رو، می‌توان گفت که هیچ مکتبی بدون مقدمه پیدا نمی‌شود و ردّی از ویژگی‌های بیشتر مکتب‌های ادبی را در آثار ادبی پیش از آن می‌توان یافت. مهم‌ترین عامل پیدایش هر مکتب ادبی، نوع نگرشی است که ادیبان هر دوره به زندگی و دنیای پیرامون خویش دارد. در نتیجهٔ همین نگرش است که بیان هنری، شکل‌های گوناگونی می‌یابد و تغییراتی در بکارگیری زبان و شیوهٔ کاربرد واژگان پیش می‌آید.

❇️ خلاصه اینکه شرایط و اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی در ایجاد یا تغییر مکتب‌های ادبی تأثیر غیرقابل انکاری دارند. مکتب‌هایی کاملاً متفاوت و تقریباً هم‌زمان با هم سر برآوردند و در کنار یکدیگر شکفتند؛ مانند سمبولیسم(نمادگرایی) و رآلیسم(واقع گرایی). به همین دلیل است که گاه هم نسبت دادن کامل یک شاعر یا نویسنده به مکتبی خاص، دشوار و تا حدی نشدنی است.
شاعران و نویسندگانی بوده و هستند که در دورهٔ فعالیت‌های ادبی خویش، گرایش‌های گوناگون به مکتب‌های مختلف داشته‌اند، مانند ولفگانگ گوته، نویسنده و شاعر آلمانی؛ (۱۷۹۴ – ۱۸۳۲ م) که او را می‌توان هم در شمار رمانتیک‌ها دانست هم در زمرهٔ کلاسیک‌ها». (انوشه: ۱۳۷۶: ص ۱۲۶۵)
از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی اثرگذاری و اثر پذیری‌های ادبی سرعت زیادی یافته‌است و علت این امر را می‌توان در چند مورد جستجو کرد: توسعهٔ روابط فرهنگی – اجتماعی، گسترش شتابندهٔ افکار و اندیشه‌های اجتماعی – سیاسی و آشنایی روزافزون ملت‌ها با زبان و ادبیات یکدیگر؛ که این امر باعث کوتاهی عمر مکتب‌های ادبی و آمیختن آن‌ها با یکدیگر شده‌است؛ اما رگه‌هایی از این‌گونه مکتب‌ها را در مکتب‌هابی که سال‌ها پس از آن‌ها سر برآورده‌اند، می‌توان مشاهده کرد.

❇️ از جملهٔ مکتب‌های ادبی می‌توان به کلاسیسم، رئالیسم، سوررئالیسم، ناتورالیسم،اکسپرسیونیسم، امپرسیونیسم، پارناس، باروک،اگزیستانسیالیسم(وجودگرایی) و پست مدرنیسم اشاره کرد.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ پسوند وًند. در میان قوم لُر به چه معناست؟

❇️ بسیاری از اقوام ایرانی، آخر نام خانوادگیشان یک پسوند دارندکه بطور معمول ازآن پسوند میتوان بریشه قومیتی آن شخص یاآن قوم پی برد.
بعنوان مثال پسوند "لو" مثل اینانلو، برای اقوام آذرى و پسوند "زایی" مثل صفرزایی، درمیان اقوام بلوچ رایج است.

❇️ اما واژه "وند" به چه معناست و ریشه در زبان کدام قوم دارد؟

❇️ همانگونه که میدانید زبان لری ریشه در پهلوی باستان دارد و بسیاری از کلمات پهلوی باستان که درزبانهای دیگر ازجمله زبان معیارما مستهلک وفراموش شده اند، در زبان لری کماکان مستعمل وزنده اند. میتوان گفت یکی از دلایلی که بشاخه ای از لرها فیلی میگویند، همین است!
فیلی یافهله ای=پهله ای،پهلوی:عرب چون حرف'پ'ندارد،آنرا'ف'میخوانن
در پهلوی باستان کلمه ی"وند"بمعنای نگهبان ومسئول میباشد.طوايفى از ۴ لرها نيز پسوند، وند را داراهستند مثل زراسوند،بهداروند، بيرانوند و..

❇️ سپاه جاویدان کوروش مسئولیتهای مهم نظامی را در سیستم اداری در دست خود داشتند. ازجمله این مشاغل در ذیل عنوان خواهدشد:
بازوند = نگهبان بازها، عقابها
دریک وند = خزانه دار
دالوند = شاهین بان
دال واژه ای لکی ست که میتوان آنرا در نام دال آهو، کوهی در کرمانشاه دید که عده ای آنرا دالاهو میدانند.
آیینه وند = آینه دار شاهی
سکوند = سکاها یا سکاوند از نسل سکاها
ترکشوند یا ترکاشوند=مسئول تیر و کمانها"ترکش=تیر"
سپهوند = نگهبان سپاه، قراول
حتی تامدتی بعداسلام، این کلمه بقوت خود باقی و نامهایی همچون
قلاوند = نگهبان قلعه/دژبان
دیناروند = خزانه دار
وصدها نام ازین دست بکار برده میشد.جالبتر ازهمه اینکه نامهایی چون "نهاوند"و"دماوند"بجای مانده از همین دوران ست و پهلوی بودن این نامها را اثبات میکنند چون:
نها یا نوا = جلو
نهاوند = نگهبانی جلویی٬ نگهبانی پیشین
دما، به ضم دال = پشت سر
دماوند = نگهبانی پشت سری٬ نگهبانی پسین

❇️ از آنجایی که مشاغل درگذشته بصورت ارثی بود، این کلمات کم کم بعنوان نام فامیلی اشخاص بکاربرده میشد،یعنی فلانیهارا مثلا"سپهوند" وفلانیهارا "دریکوند" مینامیدند. این کلمه کم کم جای فامیل اشخاص را بخود گرفت و حتی بعداز اسلام بااینکه معنای اصلی خودرا از دست داد ولی هنوز برای نام فامیل اشخاص بکار برده میشد و شهرتهایی همچون "حسنوند"و"یوسفوند"و"حاتموند"و"جاوند"و... نیز برای افرادی که نام نیاکان آنها این نامها بود بکار برده میشد.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ پارسی را پاس داریم

❇️فعل های ساده در گویش های روستایی

یکی از پیامدهای آمیختگی زبان پارسی با واژه های بیگانه به کارگیری فعل های آمیخته [= فعلهای مرکب] به جای فعل های ساده [= فعل های بسیط] است. پویه های آمیخته زبان پارسی را نا کارآمد می کند. در گویش های روستایی فعل های ساده به فراوانی یافت می شود که می توان آن ها راجایگزین فعل های آمیخته نمود. در زیر به چند نمونه از این فعل های ساده که از گویش های بخش های میانی و باختری ایران گرفته شده است می نگریم:

پِرزاندن = پرز کردن، خردکردن، پرز= خُرد، ریز
پِلاسیدن= پژمرده شدن
پُکیدن= منفجرشدن،
پِلکاندن= آلوده کردن
پِلکیدن = الوده شدن
پشکیدن = پشکه کردن، غطسه کردن
تِلیدن= له شدن
تُلیدن = جوشیدن
تِلاندن= له کردن
تُمیدن = فرو رفتن ، مانند: تو رفتن بخشی از ظرف فلزی چون کتری و کاسه
تیفُندن= به هم ریختن
چاییدن= سرما خوردن
چغیدن= شکستن چیزی در اثر سرما
چِریدن= به چیزی محکم چسبیدن.
چِلاسیدن= پژمرده شدن
چِلاندن= فشردن چیزی برای اینکه آب آن گرفته شود مانند:چلاندن پارچه خیس
چُکیدن= درچیزی فرو رفتن مانند: چُکیدن در گِل
دِراندن = پاره کردن
دِرِزگیدن= پاشیدن چکه آب به چیزی
دِرُمیدن= آرام گرفتن
رُمیدن = فرو ریختن، مانند رمیدن چگار[= سقف] خانه یا تونل.
گِلیدن= چرخیدن چیزی بر روی زمین
گولیدن= گلو خوردن، چرخیدن چیزی بر روی زمین
غِرپیدن = بریده شدن چیزی. برای نمونه اگر هنگام بیرون آوردن هویج از زمین، از نیمه کنده شود می گوییم غرپید.
غرمیدن= صدای رعد، آسمان غرمید.
ماسیدن= چسبیدن.
وایسادن= ایستادن
وریسادن= بلند شدن.
وِلاییدن = له کردن چیزی با پا، مانند ولاییدن انگور برای درست کردن شیره و...

مطلب ارسالی از : کانال بوی جوی مولیان

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ پیشینه « عینک » در ادبیات فارسی

از او یافته منشی چرخ پیر
ز خورشید و مه عینکِ دل‌پذیر

در این بیت که از هاتفی جامی (متولّد 927ق) است به استفادۀ منشیان از عینک اشاره رفته است. به‌خلاف تصوّر بیشتر مردم عینک در شکل و شمایل امروزی آن سابقه ای بسیار قدیمی دارد و قرن‌هاست که مردم ایران با این وسیلۀ چشم‌نواز آشنایی دارند . در نقّاشی بالا که رضا عباسي ( متوفي۱۰۴۴ ق ) هنرمند بزرگ دوران صفوی ترسیم کرده چهرۀ خود او را با عینکی مشابه با عینک‌های امروزی می‌بینیم. قبل از رواج این نوع عینک، عینک‌ها دسته‌ای داشتند که در بالای سر قرار می‌گرفت و آن را جلوی چشم‌ها قرار می‌داد. در روزگاران خیلی دورتر که عینک اختراع نشده بود، ذرّه‌بین را روی صفحه قرار می‌دادند تا حروف نوشته را بزرگ و خوانا کند. رواج عینک در طیّ این قرن‌ها به گونه‌ای چشمگیر بوده که شاعران، به‌ویژه سخنوران سبک هندی به مضمو‌ن‌آفرینی با آن روی آورده‌اند . در ابیات صائب وبیدل و… ذکر عینک را فراوان می توان یافت.

دانش مشهدی (متوفّی ۱۰۶۰ ق):
عینکی باید مرا از شیشۀ می ساختن
تا توانم خواند در پیری خط میخانه را

طغرای مشهدی (متوفّی حدود ۱۰۷۸ ق):
طرب گل کرده از هر شاخ و گل‌چیدن نمی‌دانم
پریشان‌بلبلم جز گلستان دیدن نمی‌دانم
نسازد تا نگاه پیرِ جامم صاحبِ دیدی
چو عینک گر سرا پا دیده ام دیدن نمی‌دانم

صائب تبریزی (متوفّی ۱۰۸۶ق):
عشق عالم‌سوز هر داغی که سوزد بر دلم
عینک دیگر شود بهر دل بینای من
شده‌ست صبح قیامت مرا سفیدی موی
عصا صراط من و عینک است میزانم

صائب حتی به عینک دوربین – در برابر نزدیک‌بین- هم اشاره کرده:
نیست ممکن که ز من دور توانی گردید
عینک صاف‌دلان دورنما می‌باشد

قدسی مشهدی (متوفّی ۱۰۵۶ ق):
سگ نفس را رفته از کار چشم
تو از عینکش کرده‌ای چارچشم!

✳️ دکتر محمد رضا ترکی

@parsi_gouyan
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ مقاله ای در مورد تفاوت خاطره و داستان

❇️ در داستان با روایتی خلاقه روبه رو هستیم، ولی در خاطره اگر چه روایت وجود دارد، ولی خلاقیت و نوآوری در روایت جایی ندارد، چرا كه حادثه را همان گونه كه اتفاق افتاده می گوییم و مثل داستان آن را زیر و رو نمی كنیم تا جذابیت اش بیشتر شود.
جاذبه خاطره در خودش مستتر (پنهان) است و جاذبه داستان محصول ذهن نویسنده در چارچوب اصول داستانی است.

❇️ در داستان، با انتخاب حوادث روبه رو هستیم، ولی در خاطره نمی توانیم حوادث را گلچین كنیم بلكه اساس به وجود آمدن خاطره، خاص بودن حادثه ای است كه روی داده. اگر انتخاب به معنای حذف و اضافه باشد، جایی در خاطره ندارد. در خاطره می توان بخشی از حوادث را حذف كرد، ولی افزودن بخشی دیگر به آن درست نیست.

❇️ در داستان، مستند بودن حوادث ضروری نیست. بلكه تخیل به كار می آید و آن را زیباتر می كند، ولی در خاطره تخیل راهی ندارد، چرا كه خاطره روایت واقعیت است. البته در خاطره هم با بیان احساس و عواطف خاطره نویس نسبت به ماجرایی كه روایت می كند مواجهیم.

❇️ در داستان، برخی صحنه ها را بزرگ و برجسته نشان می دهیم، ولی در خاطره این كار ضرورتی ندارد. در واقع حادثه ای كه موجب به وجود آمدن خاطره شده، برجسته و شنیدنی است.
ساختمان داستان پیچیده و معماوار است، یعنی گرهی در ابتدای داستان افكنده می شود و طی مراحل بعدی و با بهره گیری از شگردها و اصول و فنون داستانی گشوده می شود. در این روند، به وجود آوردن انتظار، هول و ولا و كشمكش بین شخصیت ها داستان را به بحران و نقطه اوج و گره گشایی می رساند. در حالی كه خاطره لازم نیست پیچیده و معماگونه باشد و خاطره نویس حرفی یا نكته ای را نگفته بگذارد و در آخر نوشته رو كند تا خواننده را دچار شگفتی سازد و یا به او نشاط ببخشد.

❇️ در داستان، برای ایجاد جذابیت بیشتر، حوادث پس و پیش می شوند تا خواننده لذت بیشتری ببرد، ولی در خاطره معمولاً حادثه یا حوادث به همان شكل و با همان ترتیبی كه واقع شده است، بیان می شود.
پیام یكی از عناصر داستان است كه هدف از آن ارایه مطلبی به خواننده است، ولی در خاطره وجود این عنصر ضروری نیست و لازم نیست حتماً مطلبی به دیگران انتقال داده یا اثبات شود.

❇️ داستان، جنبه شخصی ندارد، چرا كه در دیگران حس و خیالی را برمی انگیزد و تأثیری را القا می كند، ولی خاطره چنین نیست. در واقع خاطره جنبه شخصی دارد. نقل بیشتر خاطره هایی كه نوشته شده و می شوند، با وجود همه شباهت هایش به داستان، لطفی برای دیگران ندارد و حس و خیالی را در آن ها بیدار نكرده و یا به آن ها منتقل نمی سازد. در واقع شخصی بودن خاطره ویژگی منحصر به فرد آن است. البته در این میان برخی خاطره های برجسته و مشهور و قابل انتشار هم وجود دارد كه می تواند درباره زندگی بعضی آدم های مشهور و بنام باشد.

❇️ در داستان، به خلاقیت و ابتكاری نیاز داریم كه در زمان معینی بروز می كند. چنین نیست كه هر گاه بخواهیم دست به قلم ببریم و داستان بنویسیم، بلكه دست یافتن به یك موضوع و نحوه پرورش و حوادث و شخصیت های آن، نیازمند زمان و دانش بسیار است. در این میان، زمان به وجود آمدن فكری داستانی یا جرقه فكر اولیه برای نوشتن داستان را می توان نوعی الهام شمرد، چرا كه زمان این جرقه، چگونگی آن و بسیاری نكات دیگر، قابل پیش بینی نیست و تنها با ایجاد زمینه هایی خاص می توان وقوع آن را ممكن كرد (تسریع كرد). در خاطره هرگاه زمانی را در نظر بگیریم و درباره وقایع و صحنه هایی كه برای خودمان پیش آمده بنویسیم، اقدام به خاطره نویسی كرده ایم. در نوشتن خاطره، تداعی وقایع پیش آمده كه در گذشته اتفاق افتاده و به پایان رسیده است، نقش مهمی دارد و نمی توان با ایجاد شرایط مطلوب زمینه را برای بروز و وقوع حوادث برجسته یا همان خاطره پیش بینی كرد.

❇️ داستان نمی تواند به خاطره تبدیل شود، ولی پس از نوشتن خاطره های مناسب، با یك بازنویسی، جابه جایی صحنه ها، حذف زواید، بزرگنمایی موارد مهم تر و رعایت دیگر شرایط داستانی، می توان خاطره را به داستان تبدیل كرد.

❇️ لحن داستان، مخصوص به خود و در خدمت پیشبرد آن است. گاهی لازم است از لحنی سنگین و خاص استفاده شود و گاهی از لحنی عامیانه. شخصیت های انتخاب شده و فضا و مكان و زمان داستان شیوه بیان آن را معلوم می كند، ولی شیوه بیان خاطره، راحت و صمیمی است.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ به گُمانم گَمان درست است!
(پیرامون تلفظ امروزی برخی واژه‌های کلاسیک)


برخی واژه‌های فارسی در فرهنگ‌ها دو یا چند نوع ضبط شده‌اند که قطعاً در ابتدا یک نوع تلفظ داشته‌اند:
چِکیدن / چَکیدن، تَوسن / تُوسن، شَنیدن / شِنیدن، کَشیدن / کِشیدن، مَی / مِی، همَه / همِه، پَیدا / پِیدا... که هیچ‌یک بر دیگری رجحان ندارد هرچند که تحقیقات ثابت کند کدام‌یک اصل بوده است؛ امروزه ذوق عمومی و گویش‌ها و لهجه‌ها تعیین‌کننده‌اند.

برخی لغات عربی هم دو نوع نگارش و تلفظ دارند: شَکل، شِکل.

برخی واژه‌های عربی یک ضبط دارند و اصولاً باید در عربی به‌همان یک ضبط تلفظ شوند ولی در فارسی دوتلفظی‌اند:
جَور (ستم و خطی در جام): در فارسی با مصوت مرکبِ aw و ow تلفظ می‌شود. دو نگارشی بودن این کلمه در فرهنگ هم زادۀ دوتلفظی بودنش است.
ذَوق را ذُوق می‌خوانیم.
دَور (گردش) را هم dowr می‌گوییم.
دور (بعید) را که فارسی است همان دور Door می‌خوانیم.
اگر در عربی قبل از و، ضمه بیاید مانند نُور، او تلفظ می‌شود: Noor.
اگر در عربی قبل از و، فتحه بیاید مانند یَوم همان‌طور aw تلفظ می‌شود ولی در فارسی ما ow می‌خوانیم (همان کلمه عربی را).
(در عربی قبل از و، کسره نمی‌آید).

اگر در عربی قبل از ی، کسره بیاید مانند دِین (مذهب)، آن را i می‌خوانند: دین (Din).
اگر در عربی قبل از ی، فتحه بیاید آن را مانند دَین (حقی که بر گردن کسی باشد)، همان‌گونه تلفظ می‌کنند ولی در فارسی با کسره تلفظ شده است.
زَید را زِید می‌گوییم.
غَیر را غِیر.
مَیدان (شاید فارسی بوده باشد): مِیدان.
غَیظ را هم که باید ghayz تلفظ شود غِیظ می‌گوییم و غَیب را هم به‌همین ترتیب غِیب می‌گوییم که باید ghayb تلفظ شود. عَین، عَیب، غَیبت هم از این ‌گونه‌اند.
جَیب هم قاعدتاً باید Jayb گفته شود ولی در فارسی جِیب Jeyb هم گفته‌اند، jib امروزی (ظاهراً مأخوذ از عربی و راه‌یافته به ترکی) هم بازماندۀ همان است.
غیرت (ghayrat) هم از همین‌ گونه است که ما غِیرت می‌خوانیم.

ممکن است کسی به این بحث که برخی کلمات دونگارشی و دوتلفظی‌اند، آگاهی نداشته باشد و فقط یک نگارش و تلفظ را درست بداند اما باید دانست که همین دو نوع ضبط زادۀ دو نوع تلفظ است که هیچ‌یک بر دیگری رجحان ندارد. قطعاً در ابتدای امر، یکی بوده و بعدها به هر دلیلی (در همان زبان یا زبان دیگر) دو یا چندگونه ثبت شده است.

برخی واژه‌ها فقط یک گونه ضبط دارند مانند: مَحبت که مُحبت می‌گوییم پس ذوق جمعی تلفظ آن‌ها را تغییر داده و چه‌بسا در آینده به کلمات دوتلفظی مانند لغات فوق بپیوندند.
در مورد برخی کلمات هم بی‌اطلاعی و سهل‌انگاری عامل دوتلفظی‌بودنشان است؛ مثلاً مَحالّ جمع محلّ است (چهار مَحالّ بختیاری: چهار محلّه و منطقۀ بختیاری) که گاهی با مُحال (ناممکن از احاله) اشتباه گرفته شده و هر دو مَحال خوانده می‌شوند.

خلاصه این‌که صدای ضبط‌شده و معیاری جز ذائقه برای تلفظ واژگان دوتلفظی نداریم که بتوانیم یکی را به دیگری رجحان دهیم. شاید هم در زبان دری، افغانستانی‌ها به فتحه، ایرانی‌ها به کسره میل دارند. تاجیکان به «می‌باشم» می‌گویند: mebosham: مِبُشم، کسی شاید بگوید مَی‌باشم و کسی دیگر مِی‌باشم و دیگری می‌باشم (mi)، به هرحال همۀ این‌ها فارسی‌ست.

اگر قرار باشد متّه به خشخاش بگذاریم باید به پارسی دری که در افغانستان رایج‌تر است سخن بگوییم و در مورد تلفظ صحیح‌تر واژگان دیگر هم بحث کنیم که البته به نظر من بحث بیهوده‌ای‌ست.

❇️ مهدی شعبانی

@ghazalshermahdishabani
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ آن‌چه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد.

یکی از جلوه‌های خودباختگی و غرب‌شیفتگیِ ایرانیان به کار بردنِ واژه‌های انگلیسی‌ای است که معادلِ جاافتاده و آشنا دارند.

چند مثال:

آف (off) به‌جای تخفیف.

آن‌تایم (on time) به‌جای سرِ وقت یا وقت‌شناس.

بیزینس (business) به‌جای کسب و کار.

بیس (base) به‌جای پایه؛ اساس.

تایم (time) به‌جای وقت.

ساپورت (support) به‌جای حمایت.

سالمون (salmon) به‌جای ماهیِ آزاد؛ آزادماهی.

سِکرِت (secret) به‌جای مخفی.

سینگل (single) به‌جای مجرد.

سیو کردن (save) به‌جای پس‌انداز کردن.

فان (fun) به‌جای تفریح.

فیس تو فیس (face-to-face) به‌جای رو در رو؛ چهره به چهره.

فیک (fake) به‌جای تقلبی؛ قلابی.

فیلد (field) به‌جای زمینه؛ حوزه‌.

کوکی (cookie) به‌جای کلوچه.

لاکچری (luxury) به‌جای شیک؛ لوکس؛ تجملی.

لِوِل (level) به‌جای سطح.

لیبل (label) به‌جای برچسب.

میکس کردن (mix) به‌جای مخلوط کردن.

ویو (view) به‌جای منظره؛ چشم‌انداز.

#وام‌واژه‌ها

@gozinguye
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ راههایی برای داشتن انرژی مثبت و شاد بودن

۱ : لذت بردن از طبیعت:

تحقیقات نشان می‎ دهد که گذراندن وقت در بیرون از منزل و به خصوص در طبیعت باعث کاهش سطح استرس ، بهبود عملکرد حافظه ، تقویت حس جوانی و در نهایت افزایش سلامت انسان خواهد شد.

۲: تقویت حس قدرشناسی:

توجه به نعمت ها و چیز های مثبت زندگی و قدردانی بخاطر آن ها ، راهی عالی برای تقویت روحیه و حس مثبت اندیشی تان خواهد بود . با شکرگزاری به خاطر موهبت های مختلفی که در زندگیتان وجود دارد ، قدردان بودن را تمرین کنید .

۳: نفس عمیق
کشیدن نفس عمیق نه تنها هوای مسموم موجود در بدن را دفع می‎ کند ، بلکه مغز را با هوای تازه تقویت کرده و ذهن را تغذیه می ‎کند . نفس عمیق همچنین باعث تقویت ذهن و بهبود عملکرد مغز نیز خواهد شد .

۴: خواندن نوشته های مثبت
نوشته های مثبت بخوانید و بنویسید و جملات قشنگ را در ذهن خود مرور کنید. مطالب نامطلوب اینستاگرام و فیس بوک و ...را که کمکی به رشد علمی و جسمی و روحی شما و تقویت ذهن زیبای شما نمی کند ، نخوانید .

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ دگردیسیِ معناییِ پسوندِ «باره» در شعرِ مولوی

پسوندها با پیوستنِ به کلمه‌ها واژه‌‌هایی جدید می‌آفرینند. کافی است به کارکردِ گوناگونِ پسوندهایی هم‌چون «ک» و «ی» دقت کنیم. در یکی از یادداشت‌های پیشین به این نکته در پسوندِ «گری» پرداختیم.

خلاقیت‌های مولانا در تاریخِ شعرِ فارسی زبانزد است. این ویژگی که از جَوَلانِ اندیشه و فَوَرانِ عواطفِ او مایه‌می‌گیرد، در تمامیِ اجزاء و عناصرِ شعرِ او حضوردارد: از تصاویری اعجاب‌انگیز که برخی پژوهشگران آن را سوررئالیستی خوانده‌اند و به‌کارگیریِ اوزانِ متنوّع و کم‌کاربرد و گاه حتی قطعاتی در دو بحرِ عروضی گرفته، تا قافیه‌پردازی‌های غریب و گاه حتی عدول از هنجارهای رایج در قافیه‌پردازی و نیز واژه‌سازی‌های فراوان و تصرّف در معیارهای صرف و نحوِ زبان. بی‌توجهی به این مؤلّفه‌ها، گاه شارحانِ شعرِ او را دچارِ لغزش‌هایی کرده‌است*. نمونه‌‌را در بیتِ زیر «نَسّابه» را «نسب‌شناس، کسی‌که نسبِ طوایف و قبائل را بداند» معنی کرده‌اند؛ حال‌آ‌ن‌که مولانا آن را در معنیِ «بااصل‌و‌نسب» به‌کاربرده:

ای در هَوَست غرقه، هم صوفی و هم خرقه
هم بندهٔ بیچاره، هم خواجهٔ نسّابه

این معنی از تقابلِ میانِ «بندهٔ بیچاره» و «خواجهٔ نسّابه» آشکار می‌شود. و او خود جای دیگر سروده: «که هر که نسبتِ تو یافت گشت نسّابه».

تصرّف و ابداعاتِ مولانا در کاربردهای متعارفِ وندهای زبانِ فارسی نیز قابلِ‌ملاحظه است. گاه بی‌‌توجهی به این نکته نیز فهمِ ابیاتِ او را دشوار‌ساخته‌است. و باز نمونه‌را ذیلِ بیتِ زیر، در معنیِ «کَسَک» آورده‌اند: «مصغّرِ کس، آدمِ بی‌مقدار»:

هرکس کسکی دارد و هرکس یاری
آن یارِ وفادار کجا شد باری؟

که به قرینهٔ «یاری» روشن است «کسک» نه به‌معنای «آدمِ بی‌مقدار»، که در معنایی نزدیک‌به عزیز یا «یار» در همان مصراع آمده‌است. و این لغزش ازآن‌جا روی‌داده که مولانا «کافِ تصغیرِ مفیدِ معنای تحقیر» را، این‌جا در معنای «تحبیب» به‌کاربرده‌است.

اینک نمونه‌هایی از چنین تصرفی را در یکی از پسوندها مرور خواهیم‌کرد.
می‌دانیم که پسوندِ «باره» در زبانِ فارسی پس از واژه‌ها می‌آید و واژه‌هایی با بارِ معنای منفی می‌سازد. و نمونه‌ها فراوان است: شهوت‌باره، روسپی‌باره، شاعرباره، طلاق‌باره، زن‌باره، شراب‌باره و...
اما مولوی گاه در کاربردی «غیرُ ما وُضِعَ»، از نظائرِ این واژه‌ها بهره‌می‌گیرد. و البته او گاه‌ واژه‌های موجودِ دارای چنین ساختاری را در معنایی تازه به‌کارمی‌بَرَد و گاه نیز واژه‌هایی تازه می‌سازد. و باز نمونه‌ها فراوان است:

چون بجهی از غضبش، دامنِ حلمش بکشی
آتشِ سوزنده تو را لطف و کرم‌باره شود

ماییم قدیمِ عشق‌باره
باقی دگران همه نظاره

هم‌چو ذرّه مر مرا رقص‌باره کرده‌ای
پای‌کوبان پای کوب، جان دهم ای جانِ جان

باده ده آن یارِ قدح‌باره را
یارِ تُرُش‌رویِ شکرپاره را

یادآور می‌شوم مولوی گاه چنین رفتاری با پسوندِ «باره» کرده و کاربردهای متعارفِ این پسوند در شعرِ او نیز نمونه‌ها دارد. از جمله این دو بیت:

عُطاردوار دفترباره بودم
فرادستِ دبیران می‌نشستم

نیست شهرت‌طلب و خسروِ شاعرباره
که‌ش به بیت و غزل و شعرِ روان بفریبم

نکتهٔ آخر آن‌که شاید شاعر یا شاعرانِ دیگری نیز پیش یا پس از مولوی با پسوندِ «باره» این‌گونه رفتارکرده‌اند اما بسامد این کاربرد از ویژگی‌های سبکِ شخصیِ مولانا است.

*برخی از این لغزش‌ها را نویسنده در مقاله‌ای نشان‌داده‌است: نگاهی به «دیوانِ کبیر، (کلیاتِ شمسِ تبریزی»، به‌کوششِ دکتر توفیق ه‍. سبحانی، انجمنِ آثار و مفاخرِ فرهنگی، ۲ ج، ۱۳۸۶)؛ چاپ‌شده در: فصلنامهٔ نقدِ کتابِ ادبیات، س اول، ش ۱، بهار ۱۳۹۴، صص۹۰_۷۱.

@azgozashtevaaknoon
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan