✳️ فرق شعر و نثر

❇️ نثر را در لغت نامه ها چنین تعریف کرده اند: نثر یعنی: پراکنده کردن، پراکنده، کلام غیر منظوم، خلاف نظم و سخنی که دارای وزن و قافیه نباشد.

اما از یک طرف نیز آمده اند نثر را به چند گروه تقسیم کرده اند که حکایت از مزِیّن بودن به سجع و سایر آرایه های ادبی دارد :

1- نثر مرسل که دارای خصوصیات زیر است:

الف- ساده و روشن با جملات کوتاه
ب- خود داری از واژه های سخت عربی
ج- بهره نگرفتن از مترادفات
د- توصیفات کلی و کوتاه
ر- نبود آرایه های لفظی و پیچیده

نمونه های نثر مرسل در تاریخ ادبیات:

تاریخ بلعمی از ابوعلی بلعمی –
قابوس نامه و سیاست نامه از عنصرالمعالی کیکاووس اب اسکندر-
سیرالملوک یا پنجاه فصل از خواجه نظام الملک طوسی – ترجمه ی تفسیر طبری از محمد بین جریر طبری و هزاران نمونه از این نوع در طول تاریخ ادبیات.

2- نثر مسجّع و فنّی که دارای خصوصيات زیر است:

الف- به کار بردن انواع سجع و قوافی
ب- به کار بردن مترادفات، تشبیهات، استعارات، و توصیفات

❇️ شاعرانه نمونه های نثر مسجّع و فنّی : مناجات نامه ی شیخ عبدالله انصاری- کلیله و دمنه نصرالله منشی ، گلستان سعدی و نمونه های بسیار از این نوع در تاریخ ادبیات ترک و عرب

3- نثر مصنوع و متکلّف که دارای خصوصیات زیر است:

الف- زیاده روی در بهره گیری از سجع های متوالی و ترکیبات و اصطلاحات
ب- فنّی شاعرانه
ج- سرشار از تکلف
د- توجّه بیشتر به لفظ و بی توجّهی به معنی
ر- عمق معانی نمونه های نثر مصنوع و متکلّف: کتاب های تاریخ جهانشاه از عطاملک جوینی، مرزبان نامه از سعدالدّین وراوینی، مقامات حمیدی از قاضی حمیدالدیّن بلخی و نمونه های بسیاری در تاریخ ادبیات

4- نثر بینابین یا نثر مرسل عالی که مشترک در بین نثر فنی و مرسل و منظوم بوده است گویند.

تاریخ بیهقی و قسمتهایی از حکایت نامه ها در تاریخ ادبیات نمونه ای از این نوع می باشد.

5- نثر گفتاری معاصر: نثر گفتاری یا نثر شکسته که عبارت از جمله های ساده با معانی ساده در کلمات می باشد و جمله ها با روالی ساده در رشته ی کلام جا می گیرند.

از دیگر آرایه ها به جز اینکه در محاوره های معمولی مصطلح باشد در آن نیست.

از این نوع نثر در نقل قول ها، نمایشنامه ها، داستانها، و فیلم نامه ها بهره گرفته می شود

❇️ روی هم رفته، نثر در اصطلاح ادبی به سخنی گفته می شود که دارای وزن و قافیه نباشد و سخنی را نیز که در قالب نثر نوشته شود « منثور » گویند. 

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

مجموعه های کانال های زیر مجموعه ی گروه سیری در آثار و افکار حضرت مولانا

@molavi_asar_o_afkar

===================

نکات ناب تربیتی

کانالی پر از مطالب تربیتی و اخلاقی و مناجات های عاشقانه و عارفانه

@nokatetarbiyati

==================

مخزن نکات نگارشی ؛ ویرایشی و دستوری

کانالی برای بیان نکات نگارشی ؛ ویرایشی و دستوری؛ کانالی برای نیاز امروز افراد جامعه ی ایرانی برای درست نویسی متون فارسی

@makhzanenokatenegarshi_virayashi

==============

فردوس سخن

کانالی برای بیان نکات و مطالب درسی ؛ نمونه سوال امتحانی ؛ نکات درسی مقطع یک و دو دبیرستان و مطالب ادبی و اطلاعات عمومی

@ferdosesokhan

=================

عاشقانه های نزار قبانی

نزار قبانی دیپلمات، شاعر و ناشر سوری بود. نزار قبانی با شعرهای عاشقانه‌اش مشهور است؛ زن و عشق موضوع اصلی شعر اوست

@nezar_asheghaneha

====================

نجواهای عاشقانه ی یک زن ( غاده السمان )

غادة السمان (متولد  ۱۹۴۲ -دمشق) نویسنده و ادیب زن اهل سوریه است. وی یکی از بنیان‌گذاران شعر نو در ادبیات عرب به‌شمار می رود.

@ghadat_asheghaneha

====================

موزيك كانال
محلي براي عرضه آهنگ هاي پاپ از خوانندگان محبوب كشور و مداحي ها و ويس هاي برگزيده مذهبي ؛ به ما بپيونديد و كانال ما را تبليغ كنيد

@muzic_canal

==================

کانالی برای داستان ها و کاربرد ضرب المثل های رایج در زبان فارسی که از گروه ها و کانال های مختلف جمع آوری شده است .

@zarbolmaslhaefarsi

==================

مخزن کتاب های pdf ادبی

مخزنی برای نسخه های الکترونیکی کتب ادبی

@pdf_kotob_e_adabi

==================

مخزن گروه سیری در آثار و افکار مولانا

با عضویت در کانال مخزن گروه سیری در آثار و افکار مولانا؛ از آرشیو مطالب گروه بهره ببرید .

@mazhzan_molana

=================

فارسی و نگارش فنی و حرفه ای و کار و دانش

فارسی و نگارش۱و۲و۳ رشته‌های فنی و حرفه‌ای و کار و دانش ؛ مباحث درسی ؛ نمونه سوالات امتحانی و جزوه های درسی

@farsionegaresh_fanni

===============

گروه فارسی و نگارش فنی و حرفه ای و کار و دانش

فارسی و نگارش۱و۲و۳ رشته‌های فنی و حرفه‌ای و کار و دانش ؛ مباحث درسی ؛ نمونه سوالات امتحانی و جزوه های درسی

@farsionegaresh_fanni_gr

=================

مخزنی از سوالات به صورت ورد(word) ؛ pdf؛ مجموعه سوالات نهایی ؛ بخش به بخش و آزمون آنلاین ، از دروس زبان فارسی و نگارش و فارسی و نگارش فنی و حرفه ای و کار ودانش و فنون ادبی از همه گروه ها و کانال ها

سری به این کانال بزنید:

@makhzanesoalatedoroseadabi

======================

گروه نوای چکاوک ( شعر و نثر و متون ادبي و نثر آهنگين )

گروهی برای ارسال شعرها و نثرهای زیبای فارسی و متون های زیبای ادبی و نثرهای آهنگین فارسی

@nava_e_chakavak

راه ارتباطی اعضای کانال ها با آدمین ها :
Admin :
@mollasadeghi

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

✳️بعضی از غلط های املایی رایج و شکل صحیح آنها

❇️ فقط محض این‌که بدانید چه‌قدر اوضاع غلط‌های‌املایی خراب است، تعدادی را اینجا می‌فرستم.
موارد سمت راست، اشتباهات بسیار رایج در رمان‌های ویرایش‌نشده هستند. سمت چپ، بعد از خط تیره، موارد صحیح نوشته شده.

خوشنود - خشنود
موزی - موذی
جم خوردن - جنب خوردن
غلدری - قلدری
کارتون(انیمیشن)
کارتن(جعبهٔ مقوایی)
سیقلی - صیقلی
بی‌مهابا - بی‌محابا
ناخون - ناخن
خار و خفیف، خار شدن - خوار و خفیف، خوار شدن
غلطیدن - غلتیدن
الساق، الساقیه، الساقاتی - الصاق، الصاقیه، الصاقاتی
نگاهم منعطف به او شد - نگاهم معطوف به او شد.
غریب‌الوقوع - قریب‌الوقوع
چارچوب، چارپایه - چهارچوب، چهارپایه
منهنی - منحنی
نلبکی - نعلبکی
قائله - غائله
لحجه - لهجه
انظباط - انضباط
هل دادن
هول شدن
مضخرف - مزخرف
همه‌چیز محیا بود - همه چیز مهیا بود.
معظل، موزل، موذل، مُضل - معضل
روح پرفتوت - روح پرفتوح
شَک کردن
شوک/شوکه شدن
حجمه - هجمه
رل کاغذ یا... - رول
فلفور - فی‌الفور
انزار - انظار
مُعِذی - مُعِزی
جا خشک کردن - جا خوش کردن
جامع عمل پوشاندن - جامهٔ عمل پوشاندن
ضَم، زم، ظم - زَعم
استنتاخ، استنتاغ، اثتنتاق - استنطاق
مقلته، مقلطه، مغلته - مغلطه
بلخره، بلاخره - بالاخره
مزنه، مضنه - مَظَنه
سنار سه‌شاهی، صنار سشی - صنار سه‌شاهی
قصر در درفتن - قسر در رفتن
افریته، افریطه، عفریطه - عفریته
ایاق، عیاق - اَیاغ
بی‌اصل‌ونصب - بی‌اصل‌ونسب
تشریح جناره، تشیح جنازه، تشیه جنازه - تشییع جنازه
مستانه‌م درد می‌کنه - مثانه‌م درد می‌کنه
پاستور بازی - پاسور بازی
پس‌فطرت - پست‌فطرت
تومنینه، طمئنینه، طمعنینه - طمأنینه

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ نقدی بر نقدهای فرهنگستان

🔸نقدهایی که به فرهنگستان شده را همه‌مان کمابیش شنیده یا خوانده‌ایم. بیشترِ این نقدها ناظر بر فعالیت‌های واژه‌گزینیِ فرهنگستان است. با اینکه فعالیت‌های این فرهنگستان محدود به واژه‌گزینی نمی‌شود و فقط یکی از فعالیت‌هایش واژه‌گزینی است، اما این بخش بیشتر مورد توجه عام و خاص قرار گرفته. غیرمتخصصان از این فعالیت‌ها لطیفه‌هایی همچون «کش‌لقمه» و «درازآویز زینتی» ساخته‌اند و متخصصان هم نقدهای مصداقیِ دیگری کرده‌اند. از هر دوِ این نقدها می‌توان نکات مفیدی استخراج کرد، اما جای یک نکته در این نقدها خالی به نظر می‌رسد که اگر به آن توجه شود، ذهنیت‌ها دقیق‌تر و نقدها پربارتر و جدی‌تر خواهند شد.

🔸زبان عمومی با زبان فنی و تخصصی متفاوت است، اما این تفاوت در کدام سطح از زبان است؟ نظام واجی زبان عمومی با نظام واجی زبان تخصصی تفاوتی ندارد. نظام صرفی و نحوی آن‌ها نیز تقریباً یکسان است. درنتیجه تفاوت عمدۀ این دو زبان در «اصطلاحات» است. در زبان عمومی از اصطلاحات تخصصی و فنی کمتر استفاده می‌شود و اگر هم در سطح عمومی واژه‌های فنی ساخته و استفاده می‌شود، سخت‌گیری‌های زبان تخصصی در آن وجود ندارد.

🔸برای مثال، در زبان عمومی ممکن است میوه‌فروش‌ها واژۀ «پرتقال‌خونی» را برای نوعی میوه برگزینند. یا مکانیک‌ها «آچار شلاقی» را برای نوعی آچار انتخاب کنند. یا لوازم‌خانگی‌ها برای وسیله‌ای که ظرف‌ها را می‌شوید به‌قیاسِ ماشین لباس‌شویی «ماشین‌ ظرف‌شویی» را بسازند و همین‌طور می‌توانیم برای سایر حرفه‌ها و صنف‌ها مثال‌های مختلفی بیاوریم. اما در زبان تخصصی یا همان زبان علم واژه‌گزینی فرایند پیچیده‌تری دارد. فرهنگستان نیز بیشتر به واژه‌گزینی در زبان علم توجه می‌کند.

🔸در زبان علم باید به شبکۀ مفاهیم توجه کنیم، واژه‌ها باید اشتقاق‌پذیر باشند، و در نهایت استاندارد شوند. مثلاً زمانی‌که «-شناسی» انتخاب شد، سایر معادل‌ها و شیوه‌ها کمرنگ شد و معادل‌های علوم را بیشتر با همین تکواژ ساختند. وقتی واژه‌هایمان استاندارد باشند، فهم و انتقال علم نیز آسان‌تر رخ می‌دهد و همین امر در درازمدت می‌تواند به پیشرفت علم کمک کند. مثلاً وقتی در علم پزشکی معادل‌های اعضا با پسوند «-گاه» ساخته شود (تهیگاه، شرمگاه، نشیمنگاه و...)، دانشجو راحت‌تر از آن واژه به معنا منتقل می‌شود.

🔸در زبان تخصصی‌ نمی‌توانیم صرف اینکه برای یک پدیده معادلی در زبان عمومی وجود دارد معادل‌گذاری را رها کنیم. مثلاً ممکن است به فرهنگستان ایراد گرفته شود که چرا «تاجواره» را ساخته است، چون برای آن در زبان عمومی معادل «روکش دندان» را داشته‌ایم. جواب این ایراد و بسیاری ایرادهای دیگر به فرهنگستان در فرق میان زبان عمومی و زبان تخصصی نهفته است. در انگلیسی نیز در زبان عمومی به روکش دندان cap و در زبان تخصصی به آن crown می‌گویند. پس می‌بینیم که گاهی حتی در جایی که معادلی برای یک پدیده داریم، دست به واژه‌گزینی می‌زنیم، چرا که اقتضائات زبان علم با زبان عمومی متفاوت است و این همان حلقۀ مفقوده‌ای است که به نظرم در بسیاری از ذهنیت‌ها و نقدهای موجود نادیده گرفته می‌شود.

#زبان_علم
#واژه‌گزینی
#فرهنگستان

مطلب ارسالی از : کانال « زبانشناسیک »

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ نقش‌های جمله

ای نازنین فرزند من
بشنو کنون این پند من

هر دم مزن از غصه دم
آورده‌ام قند سخن

در نقش دستوری تو را
نقش خیالی می‌کشم

از این زبان پارسی
شکر به کامت می‌چشم

گر بشنوی این قصه را
"دانم سر آرد غصه را"

با من تماشا کن کنون
زیبا سرای جمله را

نقش‌ و نگار خانه را
بنگر مگو هر دم مرا

مفعول کو و فعل کو؟
مسند نمی‌آید چرا؟

راز نهاد اکنون بخوان
سرّ متمم را بگو

از قصۀ شیرین ما
نقش سخن را خود بجو

❇️ #فعل
من فعلم و در جمله‌ها برعهده‌ام نقش پدر
مثل ستون خانه‌ام؛ اما روم گاهی سفر

گاهی بگویم حالتی؛ گاهی بگویم کار را
گر جمله را بشناختی؛ باید که بشناسی مرا

هرگاه گویم حالتی؛ فعلم ولی اسنادی‌ام
وقتی به کاری می‌کنم؛ آنگاه نااسنادی‌ام (غیراسنادی)

❇️ #نهاد
نقشم نهاد و مادر ارکان خوب جمله‌ام
من خانه را جارو زنم؛ غم از دلت پارو کنم

گاهی شوم من آشکار؛ گه چهره پنهان می‌کنم
حال خراب فعل را؛ دائم به سامان می‌کنم

وقتی بپرسی کارِ کیست؛ این فعل و حالت ز آن کیست
در دم بگویم ز آن من هر خانه را سامان‌دهی است

❇️ #مسند
من مسندم آن حالت و وصف نهاد و راز او
با یک سوال چی؟ چطور؟ احوال او از من بجو

❇️ #مفعول
مفعول منم ای جان من، بازیچه‌ی فعلم بخوان
گه "را" عصایم می‌شود گه بی عصا من را بدان

این را بدان ای نازنین، هر «را» نگردد پای من
باید بپرسی از پدر، همراه پرسش «رای» من

❇️ #متمم
من هم کمال جمله‌ام؛ حرف اضافه می‌زنم
بعد از در و بر، روی خود نام متمم می‌نهم

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ عنوان زیبا و مناسب برای کلمات:

❇️ مادر : پرستار دل ، سنگ صبور، رفیق بی کلک، چراغ منزل ، زیباترین شعر خدا، همدم تنهایی، برترین آموزگار ، فرشته ی بی بال ، فرشته ی زمینی ، اشرف انسان ها ،، چراغ منزل

❇️ آسمان : چرخ و فلک ، گنبد گردون، هفت افلاک ، هفت گنبد ، سقف زمین، جولانگاه عقاب ، گنبد کبود، چادر نیلگون ، گنبد گیتی، چرخ بلند

❇️ کرونا: ویرانگر بد ذات ، قاتل زنجیره‌ای ، ویروس چینی ، ویروس منحوس، مجرم تجاوزگر ، ویروس هزار چهره ، سم کشنده، عزرائیل خشمگین، کابوس شبانه، ویروس پر سرعت ، قاتل بی رحم ،

❇️ دریا : آینه ی آسمان ، فرمانروای ساحل. ، فرش آبی رنگ زمین ، جوش و خروش زمین ، خانه ی موج ها ، پهنه ی گوهر خیز ، خانه ی صدف ها ، همدم دل های شکسته ، بازار ماهی فروشان ، نعمت بی پایان ، چشمان آبی رنگ زمین

❇️ آب: مایه ی حیات ، منبع حیاتی ، مظهر پاکی ، شیرین تربن خلقت ، اساس هستی، آینه ی طبیعت ، نعمت بی نظیر،، خروش رود ها، وسیله ی سیرابی، حیات بخش، جوهر خلقت

❇️ خورشید : چشم آسمان ، نشانه ی خداوند ،. گردن آویز طلایی آسمان ، جهان افروز ، چلچراغ آسمان ، فانوس تابان،، چراغ عالم تاب، کره ی سوزان ، چراغ زرین ، پلاک طلا ، زر ناب آسمانی ، مشعل آسمان

❇️ روزگار : پستی و بلندی زمان ، سپهر بایگان ، دفتر دوران ، تلخی و شیرینی زندگی ، چرخ پیر ، تعیین کننده طعم زندگی، گذر عمر ، گذر زمان ، موضوع صحبت پدربزرگ ها ، گذر شتابان روز ها

❇️ کودک کار: خسته و تنها ، پاهای پیاده و خسته ، فرزندان بی پناه کشور ، منتظران خیابانی ، لرزش دستان کوچک ، دستان خسته ، چشمان خبره و منتظر ، حسرت بازی ، کودکان گریان ، قلب های شکسته ، صدای شکستن قلب دنیا

❇️ فصل بهار: تولد دوباره دنیا، آغاز هر پایان ، عروس فصل ها ، فصل رنگین کمان، سرور فصل ها ، مژده ی سرسبزی ، نوید چهچه بلبلان، سرسبزی بی کران ، آغاز دنیا ، تولد دنیا ، فصل برپایی نوروز

❇️ پول : حلال مشکلات ، کاغذ با ارزش ، ثمره ی تلاش پدر ، مشغله‌ی فکری پدر، نجات دهنده دستان خالی ، نیاز مهم زندگی، ناجی کودک کار، دلیل فقر، وسیله ی خرید و فروش، برگ برنده

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

مجموعه های کانال های زیر مجموعه ی گروه سیری در آثار و افکار حضرت مولانا

@molavi_asar_o_afkar

===================

نکات ناب تربیتی

کانالی پر از مطالب تربیتی و اخلاقی و مناجات های عاشقانه و عارفانه

@nokatetarbiyati

==================

مخزن نکات نگارشی ؛ ویرایشی و دستوری

کانالی برای بیان نکات نگارشی ؛ ویرایشی و دستوری؛ کانالی برای نیاز امروز افراد جامعه ی ایرانی برای درست نویسی متون فارسی

@makhzanenokatenegarshi_virayashi

==============

فردوس سخن

کانالی برای بیان نکات و مطالب درسی ؛ نمونه سوال امتحانی ؛ نکات درسی مقطع یک و دو دبیرستان و مطالب ادبی و اطلاعات عمومی

@ferdosesokhan

=================

عاشقانه های نزار قبانی

نزار قبانی دیپلمات، شاعر و ناشر سوری بود. نزار قبانی با شعرهای عاشقانه‌اش مشهور است؛ زن و عشق موضوع اصلی شعر اوست

@nezar_asheghaneha

====================

نجواهای عاشقانه ی یک زن ( غاده السمان )

غادة السمان (متولد  ۱۹۴۲ -دمشق) نویسنده و ادیب زن اهل سوریه است. وی یکی از بنیان‌گذاران شعر نو در ادبیات عرب به‌شمار می رود.

@ghadat_asheghaneha

====================

موزيك كانال
محلي براي عرضه آهنگ هاي پاپ از خوانندگان محبوب كشور و مداحي ها و ويس هاي برگزيده مذهبي ؛ به ما بپيونديد و كانال ما را تبليغ كنيد

@muzic_canal

==================

کانالی برای داستان ها و کاربرد ضرب المثل های رایج در زبان فارسی که از گروه ها و کانال های مختلف جمع آوری شده است .

@zarbolmaslhaefarsi

==================

مخزن کتاب های pdf ادبی

مخزنی برای نسخه های الکترونیکی کتب ادبی

@pdf_kotob_e_adabi

==================

مخزن گروه سیری در آثار و افکار مولانا

با عضویت در کانال مخزن گروه سیری در آثار و افکار مولانا؛ از آرشیو مطالب گروه بهره ببرید .

@mazhzan_molana

=================

فارسی و نگارش فنی و حرفه ای و کار و دانش

فارسی و نگارش۱و۲و۳ رشته‌های فنی و حرفه‌ای و کار و دانش ؛ مباحث درسی ؛ نمونه سوالات امتحانی و جزوه های درسی

@farsionegaresh_fanni

===============

گروه فارسی و نگارش فنی و حرفه ای و کار و دانش

فارسی و نگارش۱و۲و۳ رشته‌های فنی و حرفه‌ای و کار و دانش ؛ مباحث درسی ؛ نمونه سوالات امتحانی و جزوه های درسی

@farsionegaresh_fanni_gr

=================

مخزنی از سوالات به صورت ورد(word) ؛ pdf؛ مجموعه سوالات نهایی ؛ بخش به بخش و آزمون آنلاین ، از دروس زبان فارسی و نگارش و فارسی و نگارش فنی و حرفه ای و کار ودانش و فنون ادبی از همه گروه ها و کانال ها

سری به این کانال بزنید:

@makhzanesoalatedoroseadabi

======================

گروه نوای چکاوک ( شعر و نثر و متون ادبي و نثر آهنگين )

گروهی برای ارسال شعرها و نثرهای زیبای فارسی و متون های زیبای ادبی و نثرهای آهنگین فارسی

@nava_e_chakavak

راه ارتباطی اعضای کانال ها با آدمین ها :
Admin :
@mollasadeghi

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

✳️ تفاوت آرایه سجع با آرایه جناس

در این باره باید بگوییم که سجع و جناس، شباهت‌هایی با یکدیگر دارند؛ ولی در کل دو صنعت ادبی متفاوت هستند. شباهت سجع با جناس در این است که هر دو برای خوش‌آوا کردن جملات و ابیات به کار می‌روند و جزو صنعت‌های ادبی لفظی محسوب می‌شوند.

❇️ تفاوت سجع با جناس در تعریف سجع و جناس پنهان است:

❇️ به کلماتی که از نظر لفظی از یک جنس هستند، تا اندازه‌ای که انسان آن‌ها را یکی می‌پندارند، جناس می‌گویند؛ مانند خوار و خار

❇️ به کلماتی که چند حرف آخرشان مشترک است و هم‌وزن هستند، سجع می‌گویند؛ مانند: شکست و بست.

❇️ پس کلماتی که با یکدیگر یک جناس را می‌سازند از نظر ظاهری تفاوت بسیار کوچکی دارند و حتی در بسیاری موارد به یک شکل نوشته می‌شوند، ولی معنای متفاوتی دارند؛ نظیر شیر (حیوان) و شیر (خوراکی).

❇️ اما کلماتی که با یکدیگر یک سجع را تشکیل می‌دهند، از نظر ظاهری تفاوت‌های فاحشی دارند؛ نظیر ستایش و نیایش

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ تعیین تعداد جمله‌ های یک عبارت

«هرگاه حرف «و» پس از فعل بیاید، حرف ربط و هرگاه پس از اسم بیاید، حرف عطف است»
اما این قاعده، در نظم، همواره راهگشا نبوده‌است و نیاز به توضیح بیشتر دارد؛ زیرا در نظم به ضرورت رعایت وزن و قافیه، کلمات جابه‌جا می‌شوند؛ مثلاً ممکن است، به ضرورت قافیه، یک مصراع را به دو صورت بیان کنیم:

الف) جهان رنج و اندوه و درد و غم است.

ب) جهان رنج و درد است و اندوه و غم.

اکنون پرسش این است:
آیا این جابه‌جایی صفت‌های هم‌پایه و آمدن آن‌ها پس از فعل، باعث شده‌است که در مصراع (ب) دو جمله داشته باشیم؟

پاسخ منفی است؛ باید مصراع «ب» را بازگردانی نماییم تا دستورمند شود:

ب) جهان، درد و رنج و اندوه و غم است.
واژه‌های «درد، رنج، اندوه و غم»، مسندهای هم‌پایه‌اند و «و» حرف عطف است.

اما در مصراع‌هایی چون:
الف) همه عالم تن است و ایران دل
یا:
ب) گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید

وضع فرق می‌کند؛ زیرا پس از بازگردانی و دستورمند نمودن، به این صورت در می‌آیند:
الف) همه عالم تن و ایران دل است.
در این جمله، دو واژه‌ی «تن» و «ایران» هم‌پایه نیستند؛ (تن، مسند است و ایران نهاد) بنابراین «و» در این مصراع، حرف «ربط» است که پس از فعل حذف‌شده‌ی «است» آمده‌است:
همه عالم تن [است] و ایران دل است.

در جمله‌ی (ب) نیز پس از بازگردانی:
ب) گرچه منزل بس خطرناک و مقصد بس بعید است.

می‌بینیم که دو واژه‌ی «خطرناک» و «مقصد»، هم‌پایه نیستند، بلکه «خطرناک» در نقش مسندی و «مقصد» در نقش نهادی به کار رفته‌است.
بنابراین، این مصراع، دو جمله است:

گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید [است]

نتیجه:
هنگام شمارش جمله‌های یک بیت، نخست آن را بازگردانی می‌کنیم.

اگر حرف «و» بین دو واژه‌ی هم‌نقش -به‌جز فعل‌ها- قرارگیرد، حرف «عطف» و اگر آن دو واژه هم‌نقش نباشند، حرف «ربط» است.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ آسمان در ادب پارسی

❇️ ریشه ی واژه :

تلفظ درست واژه ی آسمان که در شعر و ادب فارسی به صورت چرخ، فلک، گردون، گنبد گردون، قدح لاجوردی، فانوس خیال و غیره …. به کار رفته آسمان(asman) است و نه آسِمان (aseman)، و از دو بخش«آس» و «مان» بوجود آمده .

«آس» به معنای آسیا، آسیاب و «مان» هم که پسوند مشابهت است ، به معنای مانند و مثل.
یعنی چیزی که مثل آسیا می چرخد و می گردد و نمی آساید.
چنان که شاعران – البته شاعران متقدم – در این زمینه گفته اند:

آسیا آساست ناساید دمی
آسمان زان است نام او همی
(عطار)

چرخ سجود می کند،خرقه کبود می کند
چرخ زنان چو صوفیان، چون که ز تو صلا رسد (مولانا)

ایرانیان باستان، برای آسمان چهار پایگاه (= طبقه) می شناختند: پایگاه ستارگان، پایگاه ماه ، پایگاه خورشید و پایگاه روشنایی بیکران که همانا بهشت برین باشد.

اما از دوره ی ساسانیان تعداد طبقات آسمان به هفت رسید.
فردوسی در یک بیت از این هفت طبقه به این صورت نام می برد:

چو کیوان و بهرام و ناهید و شیر
چو خورشید و تیر از بر و ماه زیر

در بیتی دیگر نیز فردوسی آسمان را دارای هفت طبقه و زمین را هم دارای هفت طبقه می داند.
او ضمن تصویر کردن میدان جنگ و گرد و خاکی که از زمین بلند می شود و به آسمان می رود، می گوید آنقدر گرد از زمین برخاست که گویی یک طبقه از زمین برداشته شد و به آسمان رفت:

زِ گَردِ سواران در آن پهن دشت
زمین شد شش و آسمان گشت هشت

به نظر «اخوان الصفا»، زمین در مرکز عالم قرار گرفته است و این افلاک گرد آن را فرا گرفته اند.
این افلاک نُه گانه به ترتیب از بالا تا پایین عبارتند از:
فلک الافلاک ، فلک ستارگان ثابت، فلک زحل، فلک مشتری، فلک مریخ، فلک شمس، فلک زهره، فلک عطارد، فلک قمر.

از این نُه فلک، فلک الافلاک همان است که در قرآن کریم از آن به عرش یاد شده اشت .

به طور کلی باید گفت که در باورمتقدمان، آسمان جایگاهی پاک و مقدس بود که با عالمی دیگر پیوند داشت و رنگ آبی آن نیز بر معنویت و تقدس آن می افزود و اینگونه وانمود می شد که آسمان مکان خداوند و فرشتگان است و روان انسان بعد از مرگ بدانجا پرواز می کند .
به همین خاطر است که هنگام نیایش سر به آسمان برده و دست ها را به سوی آسمان دراز می کردند و هنگام دعای خیر و یا نفرین شر برای کسی با انگشت اشاره، آسمان را نشانه می گرفتند.

مثلا ً فردوسی، رستم را هنگامی که از اسفندیار زخم برمی دارد، در حالی تصویر می زند که سر به سوی آسمان دارد و با خداوند در گفتگوست:

همی راند تیر گز اندر کمان
سر خویش کرده سوی آسمان

همی گفت کای پاک دادار هور
فزاینده ی دانش و فرّ و زور

به بادا فره این گناهم مگیر
تو ای آفریننده ی ماه و تیر

فردوسی به این هم بسنده نمی کند.
او در شاهنامه در پایان هر داستان – آن جا که می خواهد به نتیجه ای کلی برسد، آسمان را به میان می آورد و تمام گناهان را به پای او می نویسد مثلا ً پس از سوگواری رستم بر جنازه ی سهراب، آنجا که دیگر داستان به بن بست غم انگیز خود می رسد و خواننده با انبوهی از «چراها» ی تأسف بار روبروست، به التیام روان دردمند او می شتابد و می سراید:

چنین است کردار چرخ بلند
به دستی کلاه و به دستی کمند

چو شادان نشیند کسی با کلاه
به خم کمندش رباید ز ماه

نگاه خیام به« آسمان» و متعلقات آن، رنگی دیگر دارد.
برای ذهن او که آفریینده را حتی زیر پرسش می گیرد چه فرق می کندکه تعداد طبقات آسمان چند تا باشد، «هفت» تا باشد یا «هشت» تا؟ :

خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت.
آنچه ذهن او را درگیر می کند انسان است و سرانجام ِ انسان:

ای بی‌خبران شکل مجسم هیچ است
وین طارم نُه‌سپهر ارقم هیچ است

خوش باش که در نشیمن کون و فساد
وابسته‌ی یک دمیم و آن هم هیچ است!

او به انسان که گناه آرزوهای پایمال شده اش را به گردن چرخ می اندازد و قضای آسمانی را دستاویز بدبختی های خود می داند، نهیب می زند که چرخ از تو هزار بار بیچاره تر است :

نیکی و بدی که در نهاد بشر است
شادی و غمی که در قضا و قدر است

با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچاره تر است

مولانا جلال الدین با آسمان از زاویه های مختلف برخورد هایی شگفت انگیز دارد.

او هم، چون شاعران دیگر «آسمان» را نماد قدرتِ خدا می داند و آن را در مقابل «زمین» که نماد انسان است، قرار می دهد و عنوان می کند که انسان خاکی را از پذیرش هر آنچه از سوی آسمان برایش مقدر شده باشد،

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ مصدر سپَردَن در شاهنامه؟
❇️ ابوالفضل خطیبی

در شاهنامه صیغه‌های مختلف مصدر سپردن فراوان به کار رفته است که معانی آن را می‌توان در دو گروه طبقه‌بندی کرد: یکی از مصدر پهلوی abespārdan یا abespurdan (بن مضارع: abespār؛ فارسی: سِپَر و سِپار) به معنی «واگذار کردن و تفویض کردن» (از ریشۀ spar- به معنی «رها کردن، از دست دادن») و دیگری از مصدر پهلوی spurdan (بن مضارع: spar؛ فارسی: سِپَر) به معانی «طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن» (از ریشۀ spar- به معنی «جَستن، پریدن، لگد کردن»).
در موردِ مصدر سپُردن در معانی «طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن» ، چنانکه جایگاه قافیۀ بیت‌ها نشان می‌دهد، صیغه‌های امر و مضارعِ آن، همه جا با فتح «پ» تلفظ می‌شود (مثلاً بسپَر و بسپَرَد)، ولی صیغۀ ماضی آن از مصدر سپُردن گرفته شده و– بازهم چنانکه قافیۀ بیت‌ها نشان می‌دهند- با ضمِّ «پ» تلفظ می‌شود (مثلاً سپُرد و بسپُرد). اینک برای هریک، نمونه‌هایی از شاهنامه می‌آوریم:

امر: برين پند من باش و مگذر ازين/ بجز بر ره راست مسپَر زَمين
مضارع: بدين شيرمرديّ و چندين خرد/ گمان مرا زيرِ پي بسپَرَد
ماضی: بسی بی‌پدر کرد فرزندِ خُرد/ بسی کوه و رود و بیابان سپُرد
در شاهنامه در بیش از ده بیت، سپُردن در معنی یاد شده، در زمان ماضی، سپُرد تلفظ می‌شود و با واژه‌هایی چون خُرد و گُرد و شمُرد بمُرد قافیه شده و در هیچ بیتی نیست که در محل قافیه بتوان سپَرْد تلفظ کرد. بنابر این، فعل ماضی سپُرد و صورت دیگر آن بسپُرْد در غیر محلِّ قافیه نیز باید به همین سان تلفظ شود نه به‌سانِ سپَرد و بسپَرْد. مثلاً در بیت زیر باید سپُردی تلفظ شود نه سپَردی، چنانکه استاد نازنین ما دکترخالقی مطلق در چاپ جدید سخن ضبط کرده‌اند:

سران را سپَردی سر، ایدر بمان/ گه آمد که بر تو سر آید زمان

استاد خالقی مطلق در واژه‌نامۀ پایان جلد یکم یادداشت‌های شاهنامه، برای سپردن دو مدخل در نظر گرفته است: یکی سپَردن در معنی «طی کردن، رفتن، لگد کردن، کوبیدن و گذشتن» با ارجاعات فراوان به بیت‌های شاهنامه و دیگری سپُردن با دو تفکیک معنایی: یکی «رفتن، طی کردن» با یک شاهد زیر:

به‌گيتي در از پهلوانان گُرد/ پی زال را كس نيارد سپُرد

و دیگری، معنی متداول آن یعنی «واگذار کردن و به دیگری دادن» با ارجاعات دیگر. بر این اساس، استاد خالقی هم در چاپ هشت جلدی و هم در چاپ جدید سخن در همه جا، در محل‌های غیر قافیه، فعل ماضی سپرد/ بسپرد را از مصدر سپَردن (به معانی طی کردن، گذشتن، لگدکوب کردن) گرفته و سپَرد/ بسپَرد ضبط کرده است، در حالی که در همه جا سپُرد/ بسپُرد، از مصدر سپُردن درست‌تر می‌نماید. مثلاً به موارد زیر توجه فرمایید:

پس ابليس وارونه آن ژرف چاه/ به خاک اندرآگند و بسپَرد راه
سياوش چو بشنيد بسپَرد راه/ پذيره شدش تازنان با سپاه

نگارندۀ این سطور نیز در تصحیح جلد هفتم شاهنامۀ استاد خالقی به پیروی از استاد، در دو بیت زیر به خطا بسپَرد ضبط کرده است:

همه کوه بسپَرد يک‌يک به پاي/ برِ رنجِ او هم نيامد به‌جای
بسی پيل بسپَرد مردم به‌پای/ نشد زآن سپه ده يکی بازِ جای

بنابر این، از آنجا که در شاهنامه در همه جا در محلِّ قافیه، صورت ماضی فعل سپردن به معنی «طی کردن، لگدکوب کردن» و معانی نزدیک به آن، سپُرد تلفظ می‌شود، نمی‌توان به وجود مصدر سپَردن در کنار سپُردن اطمینان یافت. مگر آنکه شواهدی از کاربرد قطعی سپَرْد و بسپَرْد یافت شود. برخی فعل‌های دیگر زبان فارسی مانند شمُردن و بُردن نیز از همین قاعده پیروی می‌کنند و برای آنها نیز مصدرهای شُمَرْدَن و بَردَن نمی‌توان فرض کرد. در شاهنامه فعل امر شُمُردَن، شُمَر تلفظ می‌شود و با هنر قافیه شده است:

درِ پادشا همچو دریا شمَر/ پرستنده ملّاح و کِشتی هنَر

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ برادرکشی در شاهنامه

▪️ستیز و کشمکش و نبرد خانوادگی همواره در پهلوانی ها(حماسه‌ها) و رزم نامه‌های موجود در جهان دیده می‌شود و زمینه و ریشه کرامندی در آن نخش پرداز هستند.

خوی اهریمنی که در نهاد کسی رخنه کرده و او را تا مرز چنین جنایات هولناکی به پیش می‌برد.

▪️از نبرد و ستیز بر سر تاج و تخت گرفته تا کینه و تنگ چشمی(بخل) و رشک و رشک ورزی(حسد)، تا شهوت، فرمانروایی و خونریزی که نتایج تلخ و ناخوشایند و ناگواری به بار می‌آورد.

▪️در شاهنامه هم، چندین مورد کشتن پدر بدستِ فرزند و وارونه(برعکس) وجود دارد که از بخش موسوم به استوره ای تا شاهنشاهی ساسانی شاهد آن هستیم.

▪️برادرکشی، نیز یکی‌ از کارهای بدنهاد و پلید و هولناکی‌ هست که در شاهنامه هم دیده می‌شود که سرشناس ترینِ آن کشتارها

#ایرج
#اغریرث
#رستم
می باشند‌.

▪️ناگفته نماند در بخش ساسانیان هم #شیروی پسر #پرویز دست به چنین کاری زد و از آنجایی که مانداک(میراث) پادشاهی را سزای خود می‌دانست، برادران و بدخواهان خویش را از بین برد.

▪️در داستان #ایرج، شاهزاده‌ِ مهربان و آشتی جو، بدست #سلم و #تور کشته شد که آز(طمع) زیاده‌خواهی داشتند و هتا کنار کشیدن ایرج از فرمانروایی را برنتابیدند‌.

▪️#اغریرث، دیگر شاهزاده‌ِ ستمدیده و درستکاری‌‌ هست که برادر خون ریز او #افراسیاب شاه توران، هرگز نمی‌توانست نیکخواهی و آشتی‌جویی او را تاب آوری(تحمل) کند و با نامهربانی بیش از اندازه، گردن او را زد‌ و ناآشتی(قهر) ابدی پدر را به جان خرید.
#پشنگ پس از این رخداد ناگوار به #افراسیاب گفت .....

《مرا با تو تا جاودان کار نیست
به نزد منت راه دیدار نیست》

▪️#رستم، پهلوان بزرگ شاهنامه نیز به دست برادر خود #شغاد کشته شد‌.
#شغاد با دورویی و نیرنگ، رستم را به میدان نبرد کشاند و آنجا با نخشه آشتی و پوزش‌خواهی، پهلوان را فراخوان به شکارگاه نمود و در آنجا بود که #رستم به چاهی پر از نیزه فرو افتاد و در اثر زخم ژرفی که برداشت کشته شد‌.

⬅️ گفتنی‌ هست که چند نمونه دیگر از نبرد برادرها در شاهنامه دیده می‌شود که داستان《تلخند و گو》از آن گونه هست.

《نخواهى، كه باشد دِلَت، دردمند
دلِ دردمندان، بَر آوَر ز بند》

❇️ مطلب ارسالی از: سرور « آرش » از گروه : شاهنامه پژوهان سیمرغ

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ پیشینهٔ اصطلاحِ «دستورِ» زبانِ فارسی

استاد زنده‌یاد محمدرضا باطنی در کتابِ کم‌حجم اما پرفایدهٔ «نگاهی تازه به دستورِ زبان»، بخشی آورده‌اند با عنوانِ «دستورِ زبانِ سنّتی». ایشان در مدخلِ بحث، مروری‌دارند بر تاریخچهٔ دستورنویسیِ امروز. استاد یادآورشدند: «قسمتِ اعظمِ اطلاعاتی که در این مبحث آمده» از «مقالهٔ سودمندِ» «دستورِ زبانِ فارسی» اثر استاد جلال‌الدینِ همایی (چاپ‌شده در مجلهٔ «فرهنگستان»)اخذشده‌است. ازجمله جایی ازقولِ همایی آمده:
«نخستین کسی که کلمهٔ «دستور» را برای نامِ قواعدِ زبانِ پارسی اختیارکرده و قواعدِ فارسی را از عربی جداساخته و از دایرهٔ ترجمه و تقلیدِ عرب قدم بیرو‌نهاده [...] میرزا حبیبِ اصفهانی است».
مرادِ استاد همایی کتابِ «دستورِ سخن» است که سالِ ۱۳۲۸ ه‍. ق در استامبول چاپ‌شده‌است. میرزا حبیب خود ده سالِ بعد (۱۳۳۸ ه‍. ق) تلخیص و ساده‌‌شد‌هٔ اثرِ خویش را با عنوانِ «دبستانِ سخن» منتشرکرده‌است.

چنان‌که آمد این اثر نخستین دستورِ زبانِ فارسیِ تألیف‌شده برپایهٔ زبان‌های غربی (فرانسه) است. نویسنده خود در توضیحِ عنوانِ اثر آورده: «به‌اسلوبِ السنهٔ مغرب‌زمین» (محمدرضا باطنی، انتشاراتِ آگاه، چ ششم، ۱۳۷۳، ص ۵_۲۲).

اما امروزه دستِ‌کم می‌دانیم دو سال پیش‌ از اثرِ میرزا حبیب، کتابی دربارهٔ اصولِ زبانِ فارسی در شبه‌قاره تألیف شده و اصطلاحِ «دستور» در عنوانش آمده‌است. در کتابِ «دستورِ زبانِ فارسی در شبه‌قارهٔ هند» تألیفِ دکتر حاج‌سیدجوادی، فصلی آمده باعنوانِ «نامِ دستورهای فارسی». ذیلِ این فصل نیز بخشی آمده با عنوانِ «نام‌گذاری براساسِ واژهٔ دستور». در این بخش آمده نخستین‌بار این میرزا محمدتقی سنجرِ قزوینی بوده که سالِ ۱۲۹۶ ه‍. ق کتابی تألیف‌کرده و عنوانش را «دستورِ سخن» ‌نهاده‌است.‌
گرچه دکتر حاج‌سیدجوادی می‌نویسد «این کتاب در آن تاریخ ازلحاظِ محتوی نیز در ارتقای دستورنویسیِ زبانِ فارسی درجهٔ اول را احرازکرده‌است»، اما از مرورِ چکیدهٔ مطالبی که آورده‌اند مشخص است که کم‌و‌بیش برپایهٔ صرف‌و‌نحونویسی‌های مرسوم در زبانِ فارسی تألیف شده‌است. این اثر مشتمل بر «مقدمه»، چهارده «دستور» و «خاتمه» است. مطالبِ کتاب از «معنی پارسی» (مقدمه) و «اصطلاحِ پارسی»، «حروفِ تهجّی» و تفاوتِ «دال» با «ذال» آغاز می‌شود و به «چگونگیِ املا» (دستورِ چهاردهم) ختم می‌شود. در عنوانِ «خاتمه» نیز آمده: «بعضی از حکایات و عباراتِ موعظه و نصیحت و لطایفِ حکمت‌انگیزِ پارسی از مقدّمین است به‌نظم و به‌نثر».
از مرورِ همین فهرست روشن‌می‌شود که مطالبِ اثر از تازگیِ کتابِ میرزاحبیب بی‌بهره‌است.
نویسندهٔ ایرانیِ این اثر که بنابه‌گفتهٔ خود برای سیر و سیاحت به هندوستان سفرکرده بود، در بخشی از مقدمهٔ کتابش آورده:

«چون خاکسار [...] اهلِ آن مُلک را به زبانِ پارسی طالب و آشنا دیده بر خود لازم‌شمردم که رساله‌ای در قواعدِ زبانِ دری به‌جهتِ اربابِ درایت ازروی اصطلاح و استعمال و قواعدِ مقرّرهٔ مدوّنهٔ مضبوطِ پارسیانِ عذب‌البیان نگاشته‌ و به‌یادگار بازگذارم [...] و این رساله را «دستورِ سخن» نام‌نهادیم» (دستورِ زبانِ فارسی در شبه‌قارهٔ هند، دکتر سیدکمالِ حاج‌سیدجوادی، نشرِ روزگار، ۱۳۸۰، صص ۶_۷۴).

البته دکتر حاج‌سیدجوادی به چندین اثرِ دیگر اشاره‌می‌کند که واژهٔ «دستور» در آن‌ها نیز آمده اما محتوایشان دربارهٔ فنّ انشاء و مقدّماتِ نویسندگی است:

۱_ دستور‌الإنشاء (از محمدفائقِ لکنهویی)
۲_ دستور‌الصّبیان (اثرِ نونده رلی)
۳_ دستور‌المکتوبات (مولف نامعلوم)
۴_ دستور‌المبتدی (از ابنِ نصیر)

ایشان احتمال‌می‌دهند سنجرِ قزوینی نامِ کتابش را بر اساسِ عنوانِ چنین آثاری برگزیده‌است. گفتنی است پیش‌از اثرِ سنجرِ قزوینی، غالباً به‌جای اصطلاحِ «دستور» از تعابیری هم‌چون «قوائد»، «قوانین»، «اصول» و ... برای توصیفِ صرف و نحو و ساختمانِ زبانٍ فارسی بهره‌گرفته‌می‌شد.

جالب‌ آن‌که محمدفائق بنِ غلامحسینِ لکنهویی (درگذشته به ۱۲۴۱ ه‍. ق)، نویسندهٔ «دستور الإنشاء»، کتابی هم دربارهٔ دستورِ زبانِ فارسی دارد اما عنوانِ آن «مخزن‌الفوائد» است! (همان، ص ۱۷۷).

❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون»

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ نگاهی به مادرانه‌های شعرِ امروز

گرچه در آثارِ قدما (ازجمله نظامی و عطار و سعدی و مولوی) نیز به جایگاهِ مادر توجه‌ یا اشاراتی شده اما مادرانه‌های به‌یادماندنی و متعدّد در شعرِ سدهٔ بیستم سروده‌شده‌است. و جالب‌آن‌که اگر استثناها (به‌ویژه «ای وای مادرمِ» شهریار) را کناربگذاریم، غالبِ این نمونه‌ها در قالب‌های دیروزی و سنتی سروده‌شده‌است.
از میانِ شاعرانِ سدهٔ چهاردهم بیش‌ترین مادرانه‌های درخشان را ایرج‌میرزا سروده. البته از شهریار و بهار گرفته تا یحیی دولت‌آبادی و (سرگُرد) نگارنده و باستانیِ پاریزی نیز نمونه‌های زیبا در اختیارِ ما است. در شعرِ اخوانِ ثالث و فروغ و مشیری نیز نمونه‌هایی در ستایش از مادر و توجه‌به دغدغه‌ها و دل‌نگرانی‌های مادرانه می‌توان‌یافت. نیما نیز چندین مادرانه سروده که به‌سبب تأخیر در انتشار کم‌تر به آن‌ها توجه‌شده‌است؛ ازآن‌جمله است قطعاتِ «مادر» و «مادر و وطن» در مجموعهٔ تازه‌منتشرشدهٔ «صدسالِ دگر». نکتهٔ دیگر آن‌که، به‌سببِ بیداریِ حسّ وطن‌دوستی ایرانیان در یکی‌دو سدهٔ اخیر، توجه توأمان به مفاهیمِ «مادر» و «وطن» و هم‌انگاریِ این دو مفهوم در ترکیبِ «مامِ وطن» مضمونی مکرّر در شعرِ امروز است. شاعران حتی گاه قطعاتی با عنوانِ «مامِ وطن» نیز سروده‌اند (ازجمله: ادیبِ پیشاوری، ایرج‌میرزا، بهار، پورداوود و نیما).

همان‌گونه که آمد در عرصهٔ شعرِ مادر ایرج میرزا سرآمدِ دیگران است. او جز قطعهٔ مشهورِ «داد معشوقه به عاشق پیغام» چندین قطعهٔ دیگر نیز دربارهٔ مادر سروده: «مهرِ مادر» (دو قطعه با این عنوان)، «مادر» (دو قطعه با این عنوان). دو قطعهٔ اخیر («مادر») نیز از زیباترین مادرانه‌های شعرِ فارسی است:

_ گویند مرا چو زاد مادر
پستان به دهن‌گرفتن آموخت

_ پسر رو قدرِ مادر دان که دائم
کشد رنجِ پسر بیچاره ‌مادر

ایرج‌میرزا گرچه درقیاس‌با بهار و عارف، کم‌تر به وطن‌دوستی مشهور است اما در کلیاتش نشانه‌هایی از این گرایش دیده‌می‌شود. تعابیری هم‌چون «حبّ وطن» (دیوان، به‌اهتمامِ استاد محمدجعفرِ محجوب، نشرِ اندیشه، چ چهارم، ۲۵۳۶، ص۱۰۷)، «مامِ وطن» (۱۷۴)، «وطن‌پرست» (۱۸۳)، «نوجوانانِ وطن» (۱۸۳) و «وطن‌پرست‌نماها» از حسّاسیّتِ او به ایران حکایت‌دارد. او جایی نیز سروده: «وطنِ ما به‌جای مادرِ ما است» (۱۹۴)؛ که درحقیقت شکلِ گسترش‌یافتهٔ ترکیبِ «مامِ وطن» است. قطعهٔ «سازشِ روس و انگلیس» (علیهِ منافعِ ایران) نیز از همین دغدغه حکایت‌دارد (۱۹۲).

سخن از مادر که به‌میان‌می‌آید خواه‌ناخواه ذهنِ شاعر و زبانِ شعر به‌سوی عواطفِ رقت‌انگیز و تمهیداتِ رمانتیک سوق‌می‌یابد. یکی از تمهیداتِ تأثیرگذار در مادرانه‌های امروز، پایان‌بندی‌های غیرمنتظره و غافل‌گیرکننده ‌است. و سرآمدِ این عرصه بی‌گمان «قلبِ مادر» ایرج‌میرزا و «ای‌ وای مادرمِ» شهریار است. ازآن‌جا‌که این دو قطعهٔ مشهور، نیازی به نمونه‌آوردن ندارد، درادامه به چند قطعهٔ کم‌تر شنیده‌شده اشاره‌خواهم‌کرد. یکی از آن‌ها سرودهٔ یحیی دولت‌آبادی است. او که مردی فرهنگ‌پرور و از نخستین مروّجین مدرسه‌سازی و تعلیم و تربیت به‌سبکِ جدید‌‌ بوده، قطعه‌ای سروده با عنوانِ «مهرِ مادر» (۱۳۴۳ ه‍.ق): پسرِ بی‌پدری! برای به‌دست‌آوردنِ داراییِ مادر (که ازقضا برای روزِ دامادی‌ِ خودِ پسر اندوخته‌شده)، گلوی مادر را می‌فشرد و پیکرِ نیمه‌جانش را در چاهی رهامی‌کند:

از تهِ چاه به گوشش آمد
نالهٔ زارِ حزینی ناگاه:
آخرین گفتهٔ مادر این بود:
آه فرزند نیفتی در چاه!
(اردیبهشت و اشعارِ چاپ‌نشده، چاپخانهٔ مسعودِ سعد، ۱۳۵۴، صص ۱۱_۱۱۰).

نمونهٔ دیگر «مهرِ دختر» سرودهٔ استاد باستانیِ پاریزی است: عربی در عهدِ جاهلیّت صاحبِ دختری می‌شود. او نیز هم‌چون همگنانش گور را بهترین دامادِ خویش می‌شمارد! اما هنگامِ کندنِ گور صحنه رقت‌انگیز می‌شود:
بگرفت دستِ کودکِ معصوم و بی‌خبر
تا زنده‌اش به‌خاک‌کند، سوی دشت بُرد
او گرمِ گورکندن و از جامهٔ پدر،
طفلک به دستِ کوچکِ خود خاک‌می‌سترد!
(یاد و یادبود، انتشاراتِ علمی، ۱۳۶۳، ص ۲۲۵).

❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون»

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

بازدید مجازی از موزه ایران باستان

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

مستند و گزارش کوتاهی از قنات های یزد

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

فیلمی کوتاه از آرامگاه کوروش

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan