فردوس سخن

در نتیجه لسان‌الغیب بودن حافظ، معنای قدسی خود را از دست داد و امکان مواجهه‌های دنیوی با دیوان او فراهم شد. بهره‌گیری روزمره از حافظ که همواره جریان داشت، اکنون می‌توانست با تکیه بر این تکثر از اتهام کج‌فهمی مبرا شود و درون زندگی روزمره جریان یابد. بالاخص که شرایط تاریخی او قرابت‌هایی با دوران معاصر داشت.

در سال‌های اخیر شاهدیم که کلاسیک‌خوانی به شیوه‌های مختلف از جمله جمع‌خوانی‌های حضوری یا آنلاین یا به صورت پادکست زیاد شده. به نظر شما علت این امر چیست؟ آیا بخشی از آن به علت آن نیست که ادبیات معاصر و روز اعم از شعر یا داستان نیازهای فرهنگی مردم را برآورده نمی‌کند؟

من فکر می‌کنم که مخاطب ادبیات جدید و مخاطبان متون مهم دو دسته متفاوت هستند و همپوشانی کمی دارند. اگر این فرض درست باشد آن‌گاه کسی که از داستان معاصر فارسی دلزده می‌شود احتمالا به سراغ ترجمه رمان‌های غربی می‌رود و به ندرت ممکن است شاهنامه یا تاریخ بیهقی را جایگزین کند. پس توجه به متون کهن احتمالا دلایل دیگری دارد. می‌توانیم این پرسش را به شرایط امکان این وضعیت برگردانیم و سپس عامل نهایی ظهور این وضعیت را مورد توجه قرار دهیم. به گمان من یکی از دلایل گسترش توجه به متون کهن، سهل الوصول شدن آنها از خلال تلاش‌های گسترده یک سده اخیر در راستای تصحیح و قابل فهم ساختن آنها برای مخاطبان غیرحرفه‌ای و نیز بسط ابزارهای الکترونیک و صوتی شدن این آثار است. این امر امکان پیوند یافتن بخشی از علاقه از پیش موجود با متون ادبی کهن را فراهم کرده است.
از سوی دیگر، تغییرات تاریخی گسترده‌ای در جامعه ایران رخ داده که موجب توجه گسترده‌تر به این متون شده است. بار دیگر باید از مشروطه آغاز کنیم یعنی لحظه‌ای که ایرانیان در مواجهه با دنیای جدید قرار گرفتند و داشته‌های خود را به مثابه امری متفاوت فهمیدند. توجه داشته باشیم که این امر تنها در مختصات تاریخی و جغرافیایی ایران و در لحظه جهانی شدن ممکن بود و برای مثال برای بسیاری از همسایگان ما و پیش از این دوران بی معنا بود. آنها ویژگی تاریخی ایران را نداشتند؛ ملتی با زبان، فرهنگ، دین و تاریخی متفاوت در منطقه ای پرآشوب که در تاریخ پسامشروطه، همواره با مساله تداوم و بقا مواجه بود. برای همسایگان، زبان، دین و حتی تاریخ امری مشترک با بسیاری از دیگر کشورهای اطراف بود. پس هیچ رسالت تاریخی برای حفظ آن گذشته بر دوش مردم یک کشور احساس نمی‌شد، اما در ایران نوعی مسوولیت تاریخی برای حفظ این گذشته به مثابه بخشی اساسی از هویت ملی تعریف شده بود. توجه به سنت، ریشه‌های عمیقی در تناقض‌های درونی ناسیونالیسم ایرانی نیز داشت که بحثی مفصل می‌طلبد. در هر صورت، این امر، سنتی فربه پدید آورد که بسیار نیرومند بود. از آن پس، نزاعی پردامنه درباره چگونگی مواجهه با این داشته‌های تاریخی صورت گرفت، نزاعی که تا عصر پساانقلابی تداوم یافت.

در دوره اخیر سه جریان متفاوت، شکل مواجهه با سنت را صورت‌بندی می‌کردند؛ نخست جریان بازگشت به خویش بود که سنت را به مثابه چیزی که باید احضار می‌شد درمی‌یافت. دوم جریان امتناع بود که گذشته را به عنوان امری نازا و مخرب که باید رها می‌شد، می‌فهمید و سوم جریان ترجمه که گذشته را نمی‌فهمید، یعنی گذشته را فاقد اهمیت برای بحث جدی می‌دانست.منطق عملکرد هر سه جریان، گذشته را یک کلیت بسیط در نظر می‌گرفت که خوب یا بد و یا بی‌ارزش بود. گذشته را نمی‌شد به اجزایی تقسیم کرد و آن را بیرون از منطق درونی اجزایش و با اهدافی متفاوت به کار گرفت. این رویکرد مواجهه با امر کهن را به کرداری تخصصی بدل می‌کرد، اما در دهه ۸۰ هر سه جریان به بن‌بست رسیدند. ابتدا مشخص شد که گذشته را نمی‌توان نادیده گرفت یا مضمحل کرد. احضار آن نیز نتایج درخشانی به همراه نداشت. بنابراین گذشته بار دیگر به مساله بی‌پاسخ بدل شد.

از دل این وضعیت نوع تازه‌ای از مواجهه با گذشته ظهور کرد: گذشته به مثابه امکانی برای بهتر زیستن در لحظه حال یا در آینده‌ای نزدیک. این رویکرد در پی بازگشت به خویش نبود، گمان نمی‌‌کرد وامدار گذشته است و باید با احضار آن به وظیفه خود عمل کند. آن را نادیده نمی‌گرفت و نیز از آن هراسان نبود، بلکه آن را به مثابه یک منبع می‌فهمید، چیزی که می‌توانست لذت آفرین یا راهگشا باشد. در این راستا ابتدا گذشته را به یک کلیت مرکب تبدیل کرد. کلیتی که اکنون می‌شد اجزایش را فارغ از روح کلی آن مورد استفاده قرار داد. بنابراین بهره‌گیری از متن کهن جهت التذاذ یا کنجکاوی‌های فردی رواج یافت و نیز تلاش‌هایی برای بهره‌گیری از آن متون در راستای تغییر شرایط موجود صورت گرفت. وقتی خواننده‌ای معاصر شعر حافظ را در رابطه ای عاشقانه به کار می‌برد، آن را بیرون از منطق شاهدبازی در ادبیات عرفانی به کار می‌گیرد و به هیچ عنوان از این بابت نگران نیست.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

👇👇👇👇

425 viewsحسین‌ ملاصادقی, edited 14:38